II SA/Lu 100/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec,, Sędzia NSA Witold Falczyński, Protokolant sekretarz sądowy Agata Jakimiuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 5 lipca 2016 r. sprawy ze skargi J. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego I. oddala skargę; II. przyznaje adwokatowi H. P. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) należnego podatku od towarów i usług. Decyzją z dnia [...] r. Wójt Gminy Ż. po rozpoznaniu wniosku J. B. odmówił umorzenia należności z tytułu wypłaconych A. R. świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od [...]. do dnia [...]. na córki A. R. i N. R.. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że wyrokiem Sądu Rejonowego w C. z dnia [...] r. ( sygn. akt III RC 221/00 ) orzeczono wobec wnioskodawcy o obowiązku zapłaty małoletnim dzieciom N. R. i A. R. alimentów w łącznej kwocie [...]zł miesięcznie. Przeciw zobowiązanemu prowadzona jest egzekucja komornicza. Z uwagi na bezskuteczność egzekucji A. R. od dnia [...] r. pobiera na córki świadczenie alimentacyjne w kwocie po [...] złotych miesięcznie. Decyzjami z dnia [...]. i [...]. zobowiązano dłużnika alimentacyjnego do zwrotu wypłaconych świadczeń w okresie od [...] r. do [...] r. w kwotach po [...] zł wraz z odsetkami za każdy z okresów świadczeniowych. Dodatkowo decyzją z dnia [...] r. organ I instancji zobowiązał J. B. również do zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od [...] r. do [...] r. Łącznie należność z tytułu otrzymanych świadczeń alimentacyjnych w okresie od [...] r. do [...] r. wynosi [...] zł. Organ podniósł, że dłużnik alimentacyjny przebywa w zakładzie karnym od [...] r., a planowany termin końca kary przypada na dzień [...] r. Nadmienił, że J. B. (lat 46) jest w wieku aktywności zawodowej a jego stan zdrowia nie uniemożliwia mu wykonywania pracy zawodowej. Jest zatrudniony odpłatnie w kuchni zakładu karnego. Pozostaje w związku małżeńskim z E. P., z którą ma dwoje dzieci. Zobowiązany jest ponadto do alimentacji na rzecz M. B.. Rodzice skarżącego nie żyją, nie posiada rodzeństwa. Organ podkreślił, że obowiązek zwrotu należności jest konsekwencją wieloletniego niewywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci. Nadmienił, że umorzenie może mieć miejsce tylko w wyjątkowych przypadkach, wówczas, gdy sytuacja dochodowa strony będzie uniemożliwiała ponoszenie ciężaru spłaty należności w wyniku zaistnienia czynników obiektywnych, na które dłużnik nie miał wpływu. Zdaniem organu sam pobyt w zakładzie karnym nie może być zaś uznany za okoliczność obiektywną uzasadniającą umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Odwołanie od tej decyzji wniósł J. B.. Zarzucił w nim, że nie przeprowadził postępowania zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego. Według niego pracownik ośrodka pomocy społecznej przeprowadził wywiad środowiskowy w zakładzie karnym w dniu [...] r., tymczasem organ wydał decyzję trzy dni wcześniej, to jest w dniu [...] r. Zarzucił organowi długotrwałe prowadzenie postępowania w sprawie, trwające 1,5 roku. Ponadto dodał, że organ nie zastosował wyroków WSA w Lublinie stwierdzających błędne naliczenie odsetek. Ze względu na trudną sytuację dochodową skarżący wnosi o umorzenie należności. Podkreślił, że po odbyciu kary pozbawienia wolności będzie musiał utrzymać dzieci w wieku 6 i 4 lat, w tym jedno dziecko wymagające leczenia. Decyzją z dnia [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy stwierdził, że stosownie do art. 30 ust.2 ustawy z dnia [...]. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ( tekst jedn. Dz. U z 2015r. poz. 859 ze zmianami ) organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości albo w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Zdaniem organu w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w oparciu o ten przepis powinno mieć miejsce wyjątkowo, tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Powołując się na orzecznictwo organ odwoławczy stwierdził, że umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie uzasadnia pobyt w zakładzie karnym. Odbywanie kary pozbawienia wolności nie jest bowiem okolicznością obiektywną lecz stanowi efekt, zabronionych z punktu widzenia prawa, działań. Analizując zebrany w sprawie materiał dowodowy organ odwoławczy podzielił ustalenia faktyczne organu pierwszej instancji. Wskazał, że odwołujący za pracę w kuchni zakładu karnego otrzymuje kwotą [...]zł i na koncie ROR zgromadzoną ma kwotę [...]zł. Na podstawie dołączonego do akt sprawy rodzinnego wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu [...] r. przez pracownika socjalnego Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. stwierdził, że odwołujący się posiada wykształcenie zawodowe - murarz. Od [...] r. odbywa karę pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w W., gdzie został zatrudniony jako pomocnik kucharza. W zakładzie karnym przebywać będzie do dnia [...] r. Rodzice odwołującego się nie żyją. Zameldowany jest czasowo u E. P. zamieszkałej w C.. Od września 2015 r. zameldowanie będzie przedłużone, a po zakończeniu odbywania kary zamieszka u konkubiny. J. B. zobowiązany jest do świadczenia alimentów na rzecz N. B. w kwocie [...]zł, K. B. w kwocie - [...] zł, A. R. w kwocie [...]zł i N. R. w kwocie [...]zł oraz do uregulowania zaległych alimentów na rzecz M. B.. Z dołączonego do wywiadu oświadczenia o stanie majątkowym wynika, że J. B. nie posiada nieruchomości i ruchomości, jak również zasobów pieniężnych. Mając na względzie powyższe organ odwoławczy uznał, że fakt jego przebywania w zakładzie karnym nie może stanowić przesłanki do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nie jest to bowiem okoliczność obiektywna, której wystąpienie nie było zależne od odwołującego się. Ponadto obowiązek alimentacyjny obciąża rodziców nie tylko wówczas, gdy ich sytuacja materialna jest dobra, ale także wówczas gdy są oni niezamożni. Na ocenę tą nie ma wpływu zmiana siedziby zakładu karnego, w którym przebywa obecnie odwołujący się. Niewątpliwie odwołujący się jest osobą zdolną do podjęcia zatrudnienia, a zatem ma realne szanse na zatrudnienie w zakładzie karnym, a także po opuszczeniu zakładu karnego. Tym samym w przypadku J. B. nie występują szczególne, obiektywne okoliczności uniemożliwiające wywiązania się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Kolegium zwróciło uwagę, że z akt sprawy nie wynika, aby odwołujący wnioskował o obniżenie alimentów, bądź o zwolnienie z obowiązku alimentacyjnego z uwagi na niskie dochody i sytuację zdrowotną, choć takie uprawnienie daje mu art. 135 § 1 k.r.o. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wniósł J. B.. Zarzucił organowi odwoławczemu, że wydając decyzję nie uwzględnił okoliczności przemawiających za umorzeniem zadłużenia w całości bądź w części lub za umorzeniem odsetek. Prowadząc postępowanie nie ustalono jego rzeczywistych możliwości spłaty zadłużenia. Nie wzięto pod uwagę warunków panujących na rynku pracy, długotrwałego przebywania w zakładzie karnym, trudnej sytuacji rodzinnej, choroby syna N. B. oraz tego, iż musi spłacać inne zaległości alimentacyjne. Mając to na uwadze skarżący wniósł o zmianę decyzji i wydanie decyzji zbliżonej do jego wniosku. W odpowiedzi na skargę Kolegium odnosząc się do jej zarzutów, wniosło oddalenie skargi jako bezzasadnej, podtrzymując swoje stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Organy ustaliły, że kwota zaległości z tytułu świadczeń alimentacyjnych za okres od [...] r. do [...] r. wynosi [...] zł, czego skarżący nie kwestionuje. Zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy z dnia [...] r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jednolity: Dz.U. z 2015 r., poz. 859 ze zm. ) organ pierwszej instancji wydał decyzje o zwrocie tych świadczeń, co również nie jest kwestionowane przez skarżącego. Rozpoznając wniosek o umorzenie tych należności organy prawidłowo zastosowały art. 30 ust. 2 wspomnianej ustawy. Z przepisu tego wynika, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną, przy czym decyzja ta ma charakter uznaniowy, co oznacza możliwość wyboru sposobu rozstrzygnięcia danej sprawy administracyjnej. Działanie organu administracji korzystającego z możliwości podjęcia decyzji w ramach uznania administracyjnego musi mieścić się w granicach zakreślonych wynikającym z art. 7 kpa dążeniem do ustalenia prawdy obiektywnej i obowiązkiem załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu strony, których emanacją w postępowaniu dowodowym są przepisy art. 77 § 1 i art. 80 kpa. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że kontrola decyzji opartej na uznaniu administracyjnym ma ograniczony zakres i sprowadza się do zbadania, czy zaskarżona decyzja nie nosi cech dowolności to jest, czy organ administracji wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu wszystkich okoliczności istotnych dla sprawy. W takich przypadkach kontrola obejmuje proces wydania decyzji, ustalanie stanu faktycznego jako elementu tego procesu, czy wszechstronność oceny faktów. Kontroli sądowej podlega natomiast uzasadnienie decyzji uznaniowej z punktu widzenia powiązania ustaleń faktycznych z rekonstruowaną normą prawną oraz z wyrażeniami normatywnymi, określającymi przesłanki aktualizacji upoważnienia do decyzji uznaniowej (por. wyrok NSA z dnia [...] r. I OSK 130/10 – opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Sądowa kontrola decyzji uznaniowych wymaga zatem zbadania, czy decyzja ma oparcie w przepisach prawa materialnego, czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, a więc, czy decyzja nie nosi znamion dowolności, czy była poprzedzona rzetelnym przeprowadzeniem postępowania dowodowego, poprawną oceną zgromadzonych dowodów oraz, czy organ uzasadnił swoje rozstrzygnięcie zindywidualizowanymi przesłankami odnoszącymi się do rozpatrywanej sprawy, zgodnie z wymogami art. 107 § 3 kpa. W ocenie sądu w niniejszej sprawie materiał dowodowy znajdujący się w aktach administracyjnych nie daje podstaw do stwierdzenia, że wskazanym wyżej powinnościom organy obu instancji uchybiły. Organ I instancji podjął z urzędu czynności zmierzające do ustalenia aktualnej sytuacji materialnej i rodzinnej J. B., w szczególności uwzględnił zaświadczenia lekarskie dotyczące stanu zdrowia skarżącego oraz dotyczące go informacje uzyskane z Zakładu Karnego w W.. Organ odwoławczy uzupełnił zgromadzony w sprawie materiał dowodowy o rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadzony w dniu [...] r. przez pracownika socjalnego Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. oraz dołączone do niego oświadczenia skarżącego i zaświadczenia z zakładu karnego dotyczące wykonywanej przez skarżącego pracy i wysokości wypłacanego mu z tego tytułu wynagrodzenia. Zgromadzony materiał dowodowy dają podstawę do stwierdzenia, że wniosek skarżącego został rozpatrzony po obiektywnym ustaleniu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej oraz w wyniku jej wszechstronnej analizy w oparciu o całokształt zebranego materiału dowodowego (art. 77 § 1 kpa i art. 80 kpa). Dlatego wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Ustalenia te organy obu instancji przedstawiły w uzasadnieniach swoich decyzji, gdzie wskazały dowody, na których oparły swoje ustalenia oraz wynikające z nich okoliczności, które zadecydowały o ocenie wniosku skarżącego. Przede wszystkim słusznie uznano, że instytucja umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest wyjątkowa, co oznacza, iż w sytuacji osoby występującej o podjęcie takiej decyzji muszą wystąpić szczególne okoliczności. Obowiązek alimentacyjny zgodnie z art. 128 i 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci ma bowiem charakter obligatoryjny. System zabezpieczenia społecznego nie ma zaś na celu zwolnienia w całości rodzica z ponoszenia kosztów utrzymania dzieci. Pogląd ten pozostaje w zgodzie z konstytucyjną zasadą pomocniczości, wyrażoną w preambule Konstytucji RP, stosownie do której Państwo ma wspierać, a nie zastępować w alimentacji osoby do tego zobowiązane. Zatem umorzenie należności powinno mieć miejsce, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Przy czym w orzecznictwie podkreśla się, że umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jak trafnie wskazały organy obu instancji, nie uzasadnia pobyt w zakładzie karnym. Odbywanie kary pozbawienia wolności nie jest bowiem okolicznością obiektywną lecz stanowi efekt, zabronionych z punktu widzenia prawa, działań skarżącego. Nie uzasadnia też umorzenia sama tylko hipotetyczna możliwość nie znalezienia pracy po opuszczeniu zakładu karnego (por. wyrok NSA z dnia [...] r., I OKS 881/11 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Wprawdzie sytuacja skarżącego jest trudna, to jednak nie uniemożliwia mu dokonania zwrotu wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń. Skarżący jest w wieku aktywności zawodowej (lat 46), z treści wywiadu rodzinnego z dnia [...]. wynika, że jego stan zdrowia jest dobry, co umożliwia mu wykonywania pracy zawodowej, posiada wyuczony zawód – murarz i jest aktualnie zatrudniony odpłatnie w kuchni zakładu karnego. W tych okolicznościach organy obu instancji zasadnie uznały, że nie ma podstaw do umorzenia należności. Nie ma znaczenia dla rozpatrzenia wniosku okoliczność przeprowadzenia wywiadu dopiero po wydaniu decyzji przez Wójta. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt.1 lit.c) ustawy z dnia [...]. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchybienie przepisom postępowania podlega uwzględnieniu tylko wówczas, gdy mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Taka jednak sytuacja nie ma miejsca. Treść wywiadu została bowiem uwzględniona przez organ odwoławczy, natomiast akta sprawy zawierają wystarczający materiał dowodowy pozwalający na zajęcie stanowiska przez organ I instancji w tym, zaświadczenie lekarskie z dnia [...]. z którego wynika, że skarżący cierpi na zgagę nawracającą z podejrzeniem choroby wrzodowej. Nie wiadomo natomiast jakie znaczenie dla sprawy miałby mieć fakt wpisania skarżącego do rejestru dłużników niewypłacalnych, na co powoływał się w piśmie z dnia [...]. Jest to okoliczność wynikająca jedynie z niewywiązywania się z nałożonych obowiązków, co przecież w sprawie nie budzi żadnych wątpliwości. Należy natomiast podkreślić, że złożenie wniosku nie wyklucza wniesienia przez skarżącego o rozłożenie spłaty należności na raty bądź odroczenie terminu jej płatności. Mając na uwadze powyższe na podstawie art. 151 ustawy z dnia [...] r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2016 r., poz.718) skargę należało oddalić. O kosztach wynagrodzenia dla adwokata orzeczono na podstawie art. 250 § 1 wspomnianej ustawy w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2015 r., poz. 1801).