II SA/Lu 1003/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja Asesor sądowy Anna Ostrowska (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 23 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi E. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Chełmie z dnia 26 września 2023 r., znak: SKO.II.41/1284/ŚR/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Zaskarżoną do sądu decyzją z [...] września 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania E. W. (dalej jako: skarżąca), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta C. z 19 października 2023 r., w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzja została wydana w następującym stanie sprawy: W dniu 26 lipca 2023 r. skarżąca wystąpiła z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem R. Z.. Do wniosku dołączyła m.in. orzeczenie o stopniu niepełnoprawności z 13 grudnia 2022 r., z którego wynika, że ojciec skarżącej został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności, na stałe. Z ustaleń poczynionych przez organ, w tym z rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że R. Z. ma 85 lat, pozostaje w związku małżeńskim z E. Z.. Małżonkowie nie mieszkają razem, pozostają w nieformalnej separacji od kilku lat. R. Z. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe ze skarżącą, ma także syna, który nie utrzymuje z nim kontaktu. Decyzją z [...] sierpnia 2023 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, powołując się na trzy okoliczności: niemożność ustalenia daty powstania niepełnosprawności u ojca skarżącej, fakt, że pozostaje w związku małżeńskim oraz że są inne osoby zobowiązane w pierwszym stopniu, które mogą włączyć się w sprawowanie opieki. Od powyższej decyzji skarżąca wniosła odwołanie, podnosząc, że opiekuje się ojcem od września 2002 r., szeroko opisując zakres czynności opiekuńczych wykonywanych względem ojca oraz podnosząc, że jej brat nie kontaktuje się z ojcem, ani nie interesuje jego stanem zdrowia. Z kolei mata skarżącej (żona R. Z.) jest osobą w podeszłym wieku z licznymi chorobami i sama będzie wymagała opieki osób trzecich. Po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z [...] września 2023 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji Kolegium zakwestionowało powołanie się przez organ I instancji na przesłankę negatywną związaną z wiekiem powstania niepełnosprawności osoby, nad którą ma być sprawowana opieka, ze względu na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (K [...]), w którym uznano art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. W dalszych wywodach, po opisie ustaleń dotyczących stanu zdrowia R. Z. i zakresu opieki sprawowanej przez skarżącą nad ojcem, a także ustaleń dotyczących stanu zdrowia E. Z. i jej relacji z mężem, Kolegium stwierdziło, że jakkolwiek nie neguje stanu zdrowia R. Z., to jednak w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r., (Dz. U. z 2023 r., poz. 390, ze zm.; dalej jako: u.ś.r.). Przepis ten umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie osobie zobowiązanej do alimentacji względem niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nim opieki, jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą posiadającą orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że niepełnosprawny R. Z. pozostaje w związku małżeńskim z E. Z., która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W aktach sprawy znajduje się wprawdzie zaświadczenie lekarskie z 25 lipca 2023, z którego wynika, że ze względu na stan zdrowia E. Z. nie jest w stanie sprawować opieki nad chorym mężem. Dokument ten nie stanowi orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, w związku z czym pozostaje bez wpływu na rozstrzygnięcie przedmiotowej sprawy. W skardze do sądu administracyjnego na decyzję Kolegium E. W., reprezentowana przez pełnomocnika profesjonalnego, zarzuciła: (1) naruszenie art 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., poprzez jego rzeczywiste niezastosowanie, w sytuacji, gdy przepis ten stanowi przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, jako osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny i faktycznie sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym ojcem; (2) naruszenie art 17 ust. 5 pkt lit. b u.ś.r., poprzez faktyczne zaniechanie dokonania wykładni celowościowej i systemowej i w konsekwencji nieprawidłowe przyjęcie przez organ, że fakt pozostawania przez R. Z. w związku małżeńskim przy jednoczesnym braku legitymowania się przez jego małżonkę E. Z. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, co stanowiło podstawę do niekorzystnego dla skarżącej odmawiającego przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem; (3) nienadanie właściwego znaczenia faktom ustalonym w sprawie, a w szczególności temu, że skarżąca jest realnie najbliższą osobą obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym względem swojego ojca, która może sprawować nad nim opiekę w sytuacji, gdy opieka jego małżonki E. Z. jest faktycznie wykluczona nie tylko z uwagi na stan jej zdrowia, ale także z uwagi na istniejący pomiędzy nią a R. Z. konflikt, który doprowadził do ich faktycznej separacji trwającej około 10 lat. W oparciu o tak sformułowane zarzuty pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie decyzji wydanych przez organy obydwu instancji oraz o przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej: p.p.s.a.). Wniosek w tym przedmiocie złożyło Kolegium, a skarżący nie wnosił o przeprowadzenie rozprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje: Skarga podlegała oddaleniu, gdyż zaskarżona decyzja Kolegium jest zgodna z prawem. W pierwszej kolejności wskazać należy, że w pełni zasadne jest stanowisko Kolegium, iż podstawą odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego nie mogła być przesłanka wieku powstania niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r., z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Orzecznictwo sądów administracyjnych na tle skutków tego wyroku jest już tak ugruntowane, że powtarzanie tych argumentów jest w tym miejscu zbędne. Stanowisko Kolegium bazuje prawidłowo na tych utrwalonych poglądach. Istotą sporu w rozpoznawanej sprawie jest natomiast legalność odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce osoby wymagającej opieki w sytuacji, gdy osoba ta ma współmałżonka, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stan faktyczny sprawy nie jest sporny. Organy nie zakwestionowały bowiem ani stanu zdrowia ojca skarżącej R. Z., który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ani też faktu, że skarżąca sprawuje opiekę nad ojcem. Bezsporne jest również, że R. Z. pozostaje w związku małżeńskim z E. Z., która nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. W orzecznictwie sądowym niejednokrotnie wskazywano, że ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się rodzina, co nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. W rozpoznawanej sprawie kluczowe znaczenie ma podjęcie przez Naczelny Sąd Administracyjny w dniu 14 listopada 2022 r. w sprawie o sygn. I OPS 2/22, uchwały, której punkt drugi stanowi, że "warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r.)". Uchwała ta wiąże sądy administracyjne, co wynika z art. 269 § 1 p.p.s.a. Przepis ten nie pozwala żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. np. wyrok NSA z 27 listopada 2020 r., II GSK 3773/17). Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r. przesądził zatem, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do odejścia od literalnej wykładni omawianych przepisów. Podkreślił, że przyjęcie kryterium sformalizowanego związanego z orzeczeniem o niepełnosprawności nie jest kryterium arbitralnym. Zastosowanie tej przesłanki – nie zaś uzależnienie oceny od każdorazowej analizy stanu faktycznego przez organy administracji – nie narusza wartości związanych z państwem prawnym. Stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby uprawnionej do świadczenia w pierwszej kolejności jako kryterium przejścia uprawnienia do świadczenia na osoby uprawnione w kolejności dalszej, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy jest związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą. Reasumując, związany dokonaną przez Naczelny Sąd Administracyjny wykładnią prawa materialnego wyrażoną we wskazanej wyżej uchwale, Sąd orzekający w rozpoznawanej sprawę stwierdza, że wystąpiła określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. negatywna przesłanka przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad ojcem, ponieważ ojciec pozostaje w związku małżeńskim z E. Z. (matką skarżącej), które nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W związku z powyższym żadnego wpływu na rozstrzygnięcie sprawy nie mają podnoszone przez skarżącą i jej pełnomocnika okoliczności, dotyczące tego, że małżonkowie Z. pozostają od kilku lat w nieformalnej separacji, a zatem E. Z. nie sprawuje opieki nad mężem. Nie ma też znaczenia stan zdrowia E. Z. – Kolegium trafnie podnosi w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że zaświadczenie lekarskie wystawione przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej (k. 2 akt adm.) nie stanowi, ani nie jest równoważne orzeczeniu o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podniesione w skardze zarzuty i argumenty są w tej sytuacji niezasadne – w istocie opierają się na argumentacji sprzecznej z treścią art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. oraz wiążącą uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego, która jednoznacznie wyklucza możliwość weryfikowania faktu, czy małżonek osoby niepełnoprawnej może sprawować opiekę w sytuacji, gdy bezspornie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W kontekście zarzutu naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. należy wskazać, że ani organy, ani sąd nie kwestionują, że skarżąca mieści się w katalogu osób, które mogą ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne (jest inną osobą, na które zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności). Rzecz jednak w tym, że uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego wymaga nie tylko spełnienia przesłanki podmiotowej, ale również szeregu przesłanek przedmiotowych, w tym wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt lit. a u.ś.r., a zatem dodatkowego wymogu, aby w sytuacji, gdy osoba, nad którą ma być sprawowana opieka pozostaje w związku małżeńskim – małżonek legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Bezspornie ten dodatkowy wymóg w rozpoznawanej sprawie nie został spełniony. Podniesienie w skardze zarzutu naruszenia art. 17 ust. 5 pkt lit. b u.ś.r. jest prawdopodobnie wynikiem omyłki pisarskiej, gdyż lit. b) w przywołanym przepisie odnosi się do zupełnie innej negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów). Jeśli pełnomocnik skarżącej miał na myśli lit. a) przywołanego przepisu – to zarzut naruszenia prawa materialnego oraz powiązany z nim zarzut wadliwej oceny faktów ustalonych w sprawie pozostaje w sprzeczności z treścią art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. oraz wiążącą uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego, co już wyżej podniesiono. W tym stanie rzeczy Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.