II SA/Lu 113/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja (sprawozdawca) Asesor sądowy Maciej Gapski Protokolant Specjalista Agnieszka Wojtas po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 czerwca 2025 r. sprawy ze skargi E. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 30 grudnia 2024 r. znak: SKO.41/3568/OS/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy Garbów z dnia 18 lipca 2024 r. znak: GOPS-FA.551.15.2024.KJ; II. przyznaje A. P. od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 590,40 zł (pięćset dziewięćdziesiąt złotych i czterdzieści groszy), w tym 110,40 zł (sto dziesięć złotych i czterdzieści groszy) z tytułu podatku od towarów i usług. Decyzją z [...] grudnia 2024 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. (Kolegium, organ), po rozpatrzeniu odwołania E. W. (strona, skarżąca) od decyzji Wójta Gminy G. z [...] lipca 2024 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Zaskarżone rozstrzygnięcie zostało wydane w następującym stanie sprawy. Wnioskiem z 18 maja 2024 r., E. W. zwróciła się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w G. o umorzenie w całości zadłużenia wobec funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu wniosku opisała szczegółowo swoją sytuację zdrowotną i rodzinną, podała również wysokość dochodów rodziny. W odpowiedzi na wniosek, decyzją z [...] lipca 2024 r., Wójt Gminy G. odmówił umorzenia zobowiązań z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ podniósł, że w wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego uznał, że nie zachodzą uzasadnione podstawy do umorzenia zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz syna skarżącej - M. S.. Utrzymując decyzję organu pierwszej instancji w mocy organ odwoławczy uznał, że analiza zaskarżonego orzeczenia w zestawieniu z treścią zebranego materiału dowodowego prowadzi do wniosku, że organ pierwszej instancji przy wydaniu decyzji nie naruszył reguł postępowania i nie przekroczył granic uznania administracyjnego. Organ odwoławczy wskazał, że 14 czerwca 2024 r. został przeprowadzony rodzinny wywiad środowiskowy, z którego wynika, że E. W. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem D. W. i córkami A. W. i Z. G.. Rodzina zamieszkuje w mieszkaniu komunalnym. Opłaty związane z utrzymaniem mieszkania i spłatą rat za sprzęt AGD wynoszą [...] zł miesięcznie. Opłata za wyżywienie córek w szkołach specjalnych wynosi [...] zł miesięcznie. Koszty leczenia stanowią [...] zł miesięcznie. E. W. jest bierna zawodowo z powodu niepełnosprawności. Z akt sprawy wynika, że łączny dochód netto rodziny wynosi [...] zł i składa się na niego: renta E. W. w kwocie [...]zł (z której potrącane są należności alimentacyjne na rzecz syna w kwocie [...]zł); świadczenie pielęgnacyjne w kwocie [...]zł z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad córką A. W. - wypłacane D. W.; zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności dla dziecka poniżej 16 roku życia w kwocie [...]zł - wypłacany D. W. na córkę A. oraz świadczenia wypłacane E. W. w łącznej kwocie [...]zł obejmujące dodatek z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego powyżej 5 roku życia - [...] zł, zasiłek pielęgnacyjny dla osoby niepełnosprawnej w wieku powyżej 16 roku życia legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - [...] zł, zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności dla dziecka poniżej 16 roku życia - [...] zł. Odwołująca się przedłożyła do akt spawy orzeczenie o niepełnosprawności z 18 września 2023 r., wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K., nr [...], z którego wynika, że została zaliczona do osób ze znacznym stopnia niepełnosprawności - do 30 września 2025 r. Złożyła również dokumentację medyczną dotyczącą jej stanu zdrowia oraz stanu zdrowia córek A. i Z.. Kolegium podniosło, że z treści orzeczenia wynikają wskazania dotyczące zatrudnienia - warunki pracy chronionej. Tym samym można zdaniem organu uznać, że stan zdrowia skarżącej pozwała na podjęcie zatrudnienia w odpowiednich do orzeczenia warunkach, a to umożliwia jej podjęcie starań o uzyskanie dodatkowego dochodu. Kolegium wskazało, że wnioskodawczyni nie podjęła działań zmierzających do poprawy swojej sytuacji bytowej poprzez zmianę, czy to swoich kwalifikacji zawodowych, czy dokształcenie się i podjęcie pracy zgodnie z orzeczeniem o niepełnosprawności. Organ podniósł, że skarżąca i jej mąż D. W. uzyskują stałe miesięczne dochody. Kolegium stwierdziło, że obecna sytuacja skarżącej i jej rodziny nie stanowi wystarczającej przesłanki do uwzględnienia wniosku o umorzenie należności względem funduszu alimentacyjnego, gdyż nie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające takie rozstrzygnięcie. W skardze na powyższą decyzję strona zarzuciła: I. naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez niewłaściwe uznanie, że sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawczyni E. W. nie pozwala na umorzenie w całości, bądź w części zobowiązań z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w sytuacji gdy z całą pewnością jej sytuacja dochodowa i rodzinna, w tym w szczególności sytuacja zdrowotna jej oraz jej dzieci, pozwala na umorzenie tych należności, czego zarówno organ I jak i organ II instancji w ogóle nie wzięły pod uwagę; II. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez niedokonanie oceny na podstawie całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, skutkujące błędną oceną sytuacji dochodowej i rodzinnej E. W., w tym w szczególności sytuacji zdrowotnej jej oraz jej dzieci; III. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a i art. 77 k.p.a., polegającego na wydaniu arbitralnego rozstrzygnięcia o nieumorzeniu zobowiązań z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego i wywiedzenia w tym zakresie nieprawidłowych wniosków, pomimo tego, że materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie dawał podstaw do poczynienia takich ustaleń; IV. błąd w ustaleniach faktycznych mający istotne znaczenia dla sprawy, bowiem organ I instancji nie wziął pod uwagę faktu, iż E. W. oraz jej dzieci cierpią na liczne schorzenia zdrowotne, co wpływa z całą pewnością na sytuację dochodową i rodzinną (liczne wydatki na zakup leków, wizyt lekarskich, badania lekarskie), dlatego też nie jest ona w stanie uiścić należności (świadczeń) wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, dlatego zasadne jest umorzenie tych należności w całości bądź w części. Wskazując na powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie w całości decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] grudnia 2024 r. oraz o zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania. W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga podlegała uwzględnieniu, albowiem zaskarżona decyzja została podjęta z naruszeniem przepisów prawa, co miało istotny wpływ na wynik sprawy. Wniosek skarżącej podlegał rozpatrzeniu w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. 2023 r., poz. 1993; dalej jako: u.p.o.u.a.), zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Jest oczywiste, że dla trafnej oceny przesłanek określonych w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. niezbędne jest prawidłowe przeprowadzenie przez organy administracji postępowania wyjaśniającego, co z kolei wymaga realizację zasad postępowania administracyjnego. Przypomnieć w tym zakresie należy, że zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Przyjmuje się, że przepis ten wyraża zasadę prawdy obiektywnej, zgodnie z którą organ administracji publicznej jest zobowiązany do wyczerpującego zbadania wszystkich istotnych okoliczności faktycznych sprawy. Realizacji tej zasady służą między innymi obowiązki określone w przepisach art. 77 § 1 i 80 k.p.a. Według tych przepisów organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, a następnie na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić czy dana okoliczność została udowodniona. Ocena całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego - w kontekście mających zastosowanie w sprawie przesłanek prawa materialnego - winna znaleźć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji, co wynika z art. 107 k.p.a. Tym samym organ powinien zadośćuczynić zasadzie przekonywania, wyrażonej w art. 11 k.p.a. W ramach sądowej kontroli decyzji sąd administracyjny dokonuje oceny realizacji wyżej wskazanych zasad postepowania, co między innymi wymaga ustalenia, czy organy administracji publicznej w sposób wyczerpujący zebrały materiał dowodowy i czy wszechstronnie rozważyły wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia. Stwierdzić należy, że w rozpoznawanej sprawie organy administracji publicznej powyższych obowiązków nie zrealizowały w pełni, naruszając tym samym wskazane wyżej przepisy postępowania, co miało wpływ wynik sprawy. Zauważyć należy, że dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego istotna jest zarówno okoliczność, czy dłużnik aktualnie może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, jak i te okoliczności, które świadczą o możliwości spłaty tych należności w przewidywalnym okresie w przyszłości. Ma to oczywisty związek z aktualną sytuacją majątkową strony, jak i sytuacją rodzinną, w tym sytuacją zdrowotną strony i osób tworzących jej rodzinę, o ile może mieć to znaczenie dla prognozy w zakresie zdolności strony do pokrycia zobowiązań alimentacyjnych. Taka sytuacja występuje niewątpliwie w rozpoznawanej sprawie. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że zasadnicze wątpliwości budzą ustalenia organów w zakresie aktualnego stanu zdrowia skarżącej. Zauważyć należy, że skarżąca w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji wskazała na swoją trudną sytuację życiową oraz zdrowotną, a w szczególności, że od roku 2018 leczy się w związku z chorobą nowotworową, przy czym przeszła również skomplikowane leczenie, którego skutki nadal odczuwa, a jej stan zdrowia stale się pogarsza. Oprócz tego skarżąca wychowuje dwie córki, które również są osobami z niepełnosprawnościami, cierpiącymi na liczne schorzenia. Co więcej, z powodu złego stanu zdrowia skarżącej i jej córek mąż skarżącej zmuszony był zrezygnować z pracy, w celu opieki nad nimi. Skarżąca jest również jedynym opiekunem córki - Z. G., bowiem jej ociec nie żyje. To na niej zatem spoczywa w całości ciężar jej utrzymania, gdyż jak wskazuje, nie została córce przyznana renta z tytułu niepełnosprawności. Tymczasem Kolegium, pomijając okoliczności podnoszonych przez skarżącą w odwołaniu, przyjęło, że stan zdrowia skarżącej nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia, uznając, że z treści orzeczenia o niepełnosprawności wynikają co prawda wskazania dotyczące zatrudnienia - warunki pracy chronionej, jednak stan zdrowia skarżącej umożliwia jej podjęcie starań o uzyskanie dodatkowego dochodu. Jakkolwiek decyzja umorzeniowa jest decyzją uznaniową, to nie może być decyzją dowolną, a za taką należy uznać rozstrzygnięcie organu odwoławczego, które jest arbitralne i oderwane od niespornych okoliczności sprawy. W szczególności Kolegium nie wyjaśniło z czego wywiodło wniosek, że w ustalonych okolicznościach rodzinnych, skarżąca jest w stanie uzyskać dodatkowy dochód, pomimo ciężkiej choroby oraz sprawowania osobistej opieki nad córkami - osobami z niepełnosprawnościami. Ocena Kolegium jest tym bardziej niewiarygodna, jeśli weźmie się pod uwagę dane wynikające z dokumentacji medycznej złożonej w aktach administracyjnych, w tym załączonych do odwołania, które Kolegium pominęło w swoich rozważaniach. Tymczasem z zaświadczenia o stanie zdrowia (załącznik do odwołania) wynika, że już w 2018 r. u skarżącej zdiagnozowano nowotwór złośliwy, a rokowania są niepewne. Z dowodów z dokumentów złożonych w postępowaniu przed sądem wynika, że wskazana choroba charakteryzuje się dużym stopniem zaawansowania i w wyniku leczenia wystąpiły ciężkie niekorzystne skutki uboczne (k. 18-23 akt postępowania). Skarżąca wymaga pomocy osoby drugiej przy korzystaniu z toalety i ubieraniu się. Z powodu upośledzenia ruchu potrzebuje pomocy przy myciu całego ciała, przy chodzeniu po schodach, zwłaszcza, że ma uszkodzony wzrok i korzysta z laski. Potrzebuje również stałej pomocy męża przy opiece nad dziećmi. Jak wynika z orzeczenie lekarskiego nr [...], skarżąca jest całkowicie niezdolna do pracy, natomiast z opinii biegłego sądowego wynika, że skarżąca jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. W świetle powyższego nieuzasadnione było twierdzenie organu, że stan zdrowia skarżącej ulega poprawie i że będzie ona mogła podjąć pracę w warunkach pracy chronionej. Co więcej, zły stan zdrowia skarżącej utrzymuje się od lat, a w świetle uzupełniającej dokumentacji medycznej brak jest podstaw do stwierdzenia, że ten stan mógłby się w najbliższym czasie poprawić. Mając na uwadze te okoliczności, twierdzenie organu, że skarżąca może obecnie podjąć pracę w warunkach chronionych, nie znajduje oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym i w konsekwencji ma charakter dowolny. Mając również na uwadze zgromadzony w aktach sprawy materiał dowodowy, organy powinny rzeczowo i wszechstronnie rozważyć, czy rzeczywiście sytuacja skarżącej nie wyróżnia się na tle innych dłużników alimentacyjnych. Jak bowiem zostało ustalone przez organy, rodzina skarżącej utrzymuje się wyłącznie z świadczeń pomocy społecznej. W tym kontekście organy powinny rozważyć, czy spłata zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie będzie niweczyć skutków przyznanej jej rodzinie pomocy społecznej, a nadto, czy nie doprowadzi do dalszego pogorszenia sytuacji skarżącej i jej dzieci w stopniu, który doprowadzi do konieczności objęcia skarżącej i jej rodziny jeszcze szerszą pomocą społeczną. Ocena zasadności udzielenia skarżącej ulgi przewidzianej w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a, powinna uwzględniać potencjalne negatywne skutki decyzji odmownej dla możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb bytowych skarżącej oraz dzieci pozostających pod jej pieczą. Odmowa umorzenia należności w takiej sytuacji nie może prowadzić do takiego pogorszenia sytuacji materialnej zobowiązanego, że zostanie on faktycznie pozbawiony środków do życia i będzie zmuszony ubiegać się o dodatkowe świadczenia z pomocy społecznej (zob. wyrok WSA w Kielcach z 13 marca 2019 r., sygn. akt II SA/Ke 48/19). Organy powinny również ocenić, czy dochód rodziny skarżącej wystarcza na pokrycie podstawowych kosztów utrzymania. Należy mieć na uwadze, że gospodarstwo domowe, w którym funkcjonują trzy osoby niepełnosprawne, jest obciążone istotnie wyższymi wydatkami z kategorii koniecznych w porównaniu ze statystycznymi gospodarstwami domowymi tworzonymi wyłącznie przez osoby w pełni zdrowe. Organ powinien zatem ocenić, czy środki, którymi faktycznie dysponuje strona można uznać za wystarczające na zaspokojone jej niezbędnych potrzeb, w tym zatem tych wskazanych przez skarżącą, jak również tych koniecznych. W tej sytuacji jest wysoce prawdopodobne, że dochód ten, po pokryciu kosztów związanym z leczeniem córek oraz także swoim, nie pozwoli jej na zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych. Tego jednak w ustaleniach organów zabrakło. Podkreślenia wymaga, że sytuacja dochodowa jest pojęciem szerszym niż dochód. Organ, poza ustaleniem jaki dochód osiąga strona, powinien również ustalić, czy dłużnik alimentacyjny ma możliwość poprawienia swojej sytuacji finansowej. Jak już wskazano wcześniej w świetle przedstawionej dokumentacji medycznej nie budzi wątpliwości, że zły stan zdrowia skarżącej nie pozwoli jej na osiąganie wyższego dochodu poprzez podjęcie dodatkowej pracy, czy chociażby podjęcie prac dorywczych. Sytuacja materialna skarżącej w tym zakresie nie rokuje poprawy. Należy podkreślić, że konieczne jest odróżnienie sytuacji, w której osoba zobowiązana, pomimo możliwości podjęcia zatrudnienia i polepszenia swojej sytuacji materialnej, nie czyni w tym kierunku żadnych starań, od sytuacji, w której aktywność zawodowa dłużnika jest ograniczona z przyczyn od niego niezależnych, w tym z powodu choroby (zob. wyrok WSA w Szczecinie z 14 grudnia 2017 r., sygn. akt II SA/Sz 896/17). W świetle powyższego sąd uznał, że organy naruszyły przepisy art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 k.p.a., które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ zobowiązany będzie do uwzględnienia powyższej oceny prawnej i wyeliminowania wad postępowania, co pozwoli na rozstrzygnięcie żądania skarżącej w prawidłowo ustalonym stanie sprawy. Z tych wszystkich względów oraz na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 p.p.s.a. należało uchylić decyzje organów obydwu instancji. Rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu uzasadnia art. 250 p.p.s.a. w związku z § 23 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 14 maja 2024r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2024 r., poz. 764).