II SA/Lu 1136/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja (spraowozdawca) Sędzia NSA Witold Falczyński Protokolant Starszy asystent sędziego Bartłomiej Pastucha po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 23 maja 2018 r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych I. oddala skargę; II. przyznaje [...] M. C. od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy), w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) z tytułu podatku od towarów i usług. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z [...] września 2017 r., znak: [...], po rozpoznaniu odwołania B. K. (dalej także: skarżąca), utrzymało w mocy decyzję z [...] lipca 2017 r., znak: [...], wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta L., o ustaleniu nienależnie pobranego świadczenia, zobowiązaniu do zwrotu tego świadczenia oraz rozłożeniu na raty spłaty tej należności. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wyjaśniło, że organ pierwszej instancji w okresie od 2014 r. do 2016 r. wypłacił skarżącej kilkadziesiąt zasiłków celowych, mając na uwadze przedłożone przez nią dokumenty – faktury, potwierdzające ponoszenie dużych wydatków na zakup leków. W toku prowadzonego z urzędu postępowania, organ ten ustalił, że część tych faktur nie została wystawiona przez apteki, wskazane jako wystawcy tych faktur. Wobec tego organ pierwszej instancji, działając w trybie wznowienia postępowania, decyzjami z [...] czerwca 2017 r. uchylił decyzje własne przyznające skarżącej zasiłki celowe na pokrycie kosztów leczenia, w oparciu o wskazane wyżej, nieprawdziwe dokumenty. Od decyzji tych skarżąca nie złożyła odwołania i stały się one ostateczne. Następnie opisaną na wstępie decyzją z [...] lipca 2017 r., stosownie do art. 104 ust. 3 w związku z art. 6 pkt 16, art. 98, art. 104 ust. 1, 2, 3, 4 i 8, art. 8 ust. 1 pkt 1, ust.3 i ust. 4, art. 39 ust. 1 i ust. 2, art. 107, art. 109, art. 110 ust. 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2016 r., poz. 930 ze zm.), organ pierwszej instancji uznał zasiłki celowe wypłacone na podstawie powyższych, wyeliminowanych z obrotu prawnego decyzji, w łącznej wysokości [...] zł, za świadczenia nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi. Jednocześnie organ orzekł o rozłożeniu skarżącej spłaty sumy nienależnie pobranego świadczenia na 48 rat miesięcznych, każda rata po [...] zł, a ostatnia – w wysokości [...] zł. Utrzymując w mocy tę decyzję Kolegium podzieliło w całości stanowisko w niej wyrażone. Organ odwoławczy podkreślił, że skarżąca objęta jest pomocą społeczną, otrzymywała i otrzymuje różne świadczenia z pomocy społecznej na zaspokojenie niezbędnych potrzeb bytowych. Zdaniem Kolegium, nie ma wątpliwości, że skarżąca pobrała nienależnie zasiłki celowe, które podlegają zwrotowi. Przedstawiła ona bowiem nieprawdziwe informacje o poniesionych kosztach zakupu leków na podstawie nieprawdziwych faktur, co narusza zasady przyznawania świadczeń z pomocy społecznej. Ponadto, jak wskazał organ, skarżąca wystąpiła o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, jednakże okoliczności sprawy nie uzasadniają umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. W ocenie Kolegium, jednorazowy zwrot kwoty [...]zł może stanowić dla skarżącej nadmierne obciążenie lub też niweczyłby skutki udzielonej pomocy, dlatego też prawidłowo orzeczono o rozłożeniu spłaty należności na 48 rat miesięcznych. W skardze do Sądu na powyższą decyzję skarżąca nie zakwestionowała stanowisko organów co do braku podstaw do umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości. Skarżąca podkreśliła, że wbrew twierdzeniom Kolegium, zawartym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, nie może liczyć na jakąkolwiek pomocy ze strony swojej rodziny i dlatego też nie stać ją na spłatę orzeczonego do zwrotu świadczenia. W związku z tym wniosła uchylenie decyzji organów obu instancji oraz umorzenie omawianej należności. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga nie jest zasadna. W rozpoznawanej sprawie jest niekwestionowane, że skarżąca pobrała nienależnie zasiłki celowe w łącznej wysokości [...] zł, przyznane jej w latach 2014-2016, na podstawie dowodów, które okazały się nieprawdziwe. Przedmiotem sporu jest natomiast kwestia, czy sytuacja życiowa skarżącej uzasadniała umorzenie tych należności, w myśl art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem, w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Podkreślenia wymaga, że w świetle cytowanego przepisu przypadek uzasadniający zwolnienie z obowiązku zwrotu świadczenia udzielonego w ramach pomocy społecznej musi być przypadkiem "szczególnym". W konsekwencji, jak wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych oraz w doktrynie, dokonując oceny zasadności spełniania przesłanek umorzenia należności, określonych w tym przepisie, należy stwierdzić, czy rozstrzygana sprawa, na tle ogółu indywidualnych spraw, w których osoby zobowiązane do zwrotu świadczenia z pomocy społecznej domagają się odstąpienia od żądania tego zwrotu, stanowi przypadek "zwykły" czy też przypadek mający charakter "szczególny". Powołany przepis nie zawiera definicji pojęcia "szczególnie uzasadnionego przypadku", dlatego też dokonując wykładni tego pojęcia, należy odwołać się do reguł znaczeniowych ogólnego języka polskiego, na gruncie których "szczególny" znaczy tyle, co odznaczający się czymś osobliwym, zwracający czymś uwagę; niezwykły, wyjątkowy, specjalny, nieprzeciętny. Dlatego też należy przyjąć, że w rozumieniu art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej "przypadek szczególny" oznacza sytuację, przypadek wyjątkowy, wyróżniający się od normy, w odniesieniu do innych spraw dotyczących zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (zob. wyrok NSA z 10 października 2017 r., sygn. akt I OSK 2663/16; S. Nitecki, Komentarz do ustawy o pomocy społecznej, Wrocław 2013, s. 728 i n.). Zdaniem Sądu, prawidłowo oceniły organy, że w rozstrzyganej sprawie brak było podstaw do umorzenia sumy świadczeń pobranych nienależnie przez skarżącą. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że skarżąca, urodzona w 1960 r., jest osobą rozwiedzioną, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, ma syna, na rzecz którego [...] lutego 2017 r. darowała lokal mieszkalny, w którym nadal mieszka i ponosi koszty jego utrzymania (w lipcu 2017 r. miała do zapłaty dopłata do czynsz – [...] zł, wodę [...] zł). W trakcie wywiadu środowiskowego z [...] lipca 2017 r. pracownik socjalny stwierdził, że od końca listopada 2016 r. z niewielkimi przerwami skarżąca była aktywna zawodowo. Od [...] marca 2017 r. do [...] kwietnia 2017 r. brała udział w szkoleniu realizowanym w ramach projektu "[...]" i z tego tytułu otrzymała 11 maj 2017 r. stypendium szkoleniowe w wysokości [...] zł, a od [...] maja 2017 r. do [...] sierpnia 2017 r. jest uczestnikiem stażu, przy czym od [...] czerwca 2017 r. przebywała na płatnym zwolnieniu lekarskim. Pracownik socjalny nie ustalił wysokości świadczenia chorobowego, natomiast przyjął utratę dochodu z czerwca 2017 r. Ustalił, że w lipcu dochód skarżącej wyniósł [...] zł, na który składa się stypendium stażowe w kwocie [...]zł i dodatek mieszkaniowy w kwocie [...]zł. Skarżąca nie legitymuje się stopniem niepełnosprawności, choć cierpi na schorzenia, takie jak: osteoporoza, zwyrodnienie stawów, astmę oskrzelową, problemy kardiologiczne, zespół bólowy kręgosłupa, refluks przełyku oraz podwyższony poziom cukru (zob. kwestionariusz wywiadu środowiskowego z [...] lipca 2017 r., k. 487-499, t. III akt I inst.). Poza sporem jest też, że skarżąca objęta jest pomocą społeczną, albowiem w przeszłości otrzymywała i nadal otrzymuje świadczenia pieniężne z pomocy społecznej, na zaspokojenie niezbędnych potrzeb bytowych. Trafnie Kolegium stwierdziło, że analiza sytuacji życiowej skarżącej, w tym z uwagi na jej sytuację dochodową oraz zdrowotną, nie uzasadnia uwzględnienia jej wniosku o umorzenie sumy nienależnie pobranych świadczeń. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, okoliczności podniesione przez skarżącą, takie jak długotrwała, ciężka choroba czy trudna sytuacja materialna, same w sobie nie wyczerpują jeszcze pojęcia przypadku "szczególnie uzasadnionego". Niewątpliwie bowiem w myśl art. 7 pkt 1, 5 i 6 ustawy o pomocy społecznej, ubóstwo oraz długotrwała lub ciężka choroba stanowią jedne z podstawowych, a więc – w kontekście przesłanek określonych w art. 104 ust. 4 tej ustawy – "zwykłych" powodów udzielania świadczeń z pomocy społecznej. To oznacza, że bezsprzecznie nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, gdyż znaczny ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o jakim mowa w tym ostatnim przepisie. Zwłaszcza, że "niejako w naturze każdego ciężaru leży to, że jego wykonanie wywołuje określone dolegliwości" (zob. powołany wyrok NSA z 10 października 2017 r., sygn. akt I OSK 2663/16; W. Maciejko [w:] W. Maciejko, P. Zaborniak, Ustawa o pomocy społecznej. Komentarz, Warszawa 2013, s. 407). Oczywiste jest przy tym, że sytuacja zdrowotna skarżącej w okresie zwolnienia lekarskiego nie pozwala jej świadczyć pracy, lecz – jak wskazało Kolegium – w chwili obecnej można przyjąć, że jest to okres przejściowy. Skarżąca ubiegała się o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności, jednakże nie uzyskała dotychczas orzeczenia stwierdzającego niepełnosprawność, które uniemożliwiałoby jej podjęcie zatrudnienia. W ocenie Sądu, niezasadne są również pozostałe zarzuty skarżącej. Na wynik sprawy nie ma istotnego wpływu okoliczność, że po wydaniu zaskarżonej decyzji, 18 września Starosta [...] orzekł o uznaniu skarżącej za bezrobotną oraz o odmowie przyznania prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Prawidłowo oceniły również organy, że jednorazowy zwrot kwoty [...]zł może stanowić dla skarżącej nadmierne obciążenie bądź też niweczyłby skutki udzielonej jej pomocy, dlatego też uznały za uzasadnione rozłożenie spłaty należności na 48 rat miesięcznych w wysokości około [...] zł. Wbrew twierdzeniom skarżącej, mając na uwadze całokształt okoliczności rozpoznawanej sprawy, nie można uznać za dowolne stanowiska Kolegium, że skoro skarżąca ma rodzinę, to również przy pomocy jej członków, jest ona w stanie przezwyciężyć swoją trudną sytuację życiową, wykorzystując własne możliwości i uprawnienia, co ma istotne znaczenie w kontekście przepisów art. 2 ust. 1, 3 ust. 1 i 2 oraz 4 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Nawet gdyby przyjąć, jak wynika z wyjaśnień skarżącej, że od czasu doręczenia jej decyzji organu pierwszej instancji z [...] lipca 2017 r. utraciła ona kontakt z pracującym zawodowo synem, na rzecz którego darowała lokal mieszkalny, który zajmuje oraz opłaca samodzielnie, to niewątpliwie nie oznacza to braku możliwości uzyskania w przyszłości wsparcia z jego strony. Niewątpliwie bowiem wspieranie rodziców znajdujących się w niedostatku przez pełnoletnie, pracujące dzieci ma uzasadnienie nie tylko moralne, lecz również prawne – w kontekście zasad określonych w przepisach działu III tytułu II ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r. poz. 682 ze zm.). Nie wykluczone jest również, że bracia skarżącej, pomimo swego obecnego stanu zdrowia, będą mogli udzielić skarżącej w przyszłości wsparcia. Zdaniem Sądu, w rozstrzyganej sprawie organy obu instancji wywiązały się z obowiązku wszechstronnego wyjaśnienia oraz oceny sytuacji materialnej i życiowej skarżącej, zgodnie z wymogami określonymi w art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2017 r. poz. 1257 ze zm.; dalej: k.p.a.). Organy nie naruszyły w tej sprawie także zasad ogólnych postępowania, takich jak w szczególności zasada zaufania (art. 8 k.p.a.), zasady informowania (art. 9 k.p.a.), czy zasada przekonywania (art. 11 k.p.a.). Z tych wszystkich względów, wobec braku podstaw do uwzględnienia skargi, Sąd, w oparciu o art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), skargę oddalił. O przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenia z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Sąd orzekł na podstawie art. 250 p.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. "c" w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1714 ze zm.).