II SA/Lu 43/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Leszek Leszczyński, Sędziowie Asesor WSA Jerzy Drwal (spr.), Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak, Protokolant St. sekr. sad. Jolanta Sikora, po rozpoznaniu w dniu 23 lutego 2005 r. sprawy ze skargi K. J. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz K. J. K. kwotę 100(sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] grudnia 2004 r. [...], wydaną na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 kpa oraz art. 1-4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, po ponownym rozpatrzeniu sprawy - utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] lipca 2004r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania K. K. uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wskazał, iż wniosek K.K. o ponowne rozpatrzenie sprawy, nie zasługiwał na uwzględnienie, bowiem zebrany materiał dowodowy nie został uzupełniony przez stronę o nowe fakty. Sformułowany przez stronę zarzut dokonania przez organ zawężającej interpretacji pojęcia osoby represjonowanej - nie był trafny z uwagi na utratę mocy obowiązującej przepisu art. 8 § 2 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowił, iż zdolność prawną ma również dziecko poczęte. Prawa i zobowiązania majątkowe uzyskiwało ono pod warunkiem, jeśli urodziło się żywe. Powyższy przepis został uchylony na mocy art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 139, poz. 646). Dlatego bezspornym było, iż K.K. nie mógł być uznany za osobę represjonowaną z tytułu pobytu w obozie przesiedleńczym w Z. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie K.K. domagał się uchylenia zaskarżonej decyzji, zarzucając organowi zbyt lakoniczne uzasadnienie rozstrzygnięcia. Sprowadzało się ono w istocie do stwierdzenia, iż pobyt ciężarnej matki w hitlerowskim obozie przesiedleńczym nie stanowi podstawy przyznania uprawnień kombatanckich samemu wnioskodawcy. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wnosił o jej oddalenie, argumentując, iż bezpodstawne jest powoływanie się przez stronę na wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego (sygn. akt III ARN 96/95) pogląd (bazujący na treści art. 4 ust. 1 pkt 1 lit.a ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego w związku z art. 8 § 2 Kodeksu cywilnego i art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 7 stycznia 1993r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży) – w myśl którego, za osobę represjonowaną należy uznawać dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe. Organ wskazał przy tym, że powyższy pogląd prawny nie może stanowić wskazówki interpretacyjnej przy stosowaniu ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz (...), ponieważ przepis art. 8 § 2 Kodeksu cywilnego został uchylony ustawą z dnia 30 sierpnia 1996r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych ustaw. Ponadto uległa zmianie treść przepisu art. 1 ust. 1 ustawy o planowaniu rodziny (...) stanowiącego, iż prawo do życia, jako prawo przyrodzone ma nie tylko osoba fizyczna, ale od chwili poczęcia każda istota ludzka. Stracił także moc obowiązującą art. 1 ust. 2 ustawy o planowaniu rodziny (...), który za istotę ludzką uznawał dziecko poczęte. W obecnym stanie prawnym generalną zasadą jest, iż zdolność prawna przysługuje człowiekowi od chwili urodzenia (art. 8 § 1 Kodeksu cywilnego). Organ zwrócił uwagę, że jego stanowisko w tej kwestii zostało zaakceptowane w orzecznictwie, w tym w wyrokach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 16 września 2004r. (sygn. akt V SA/Wa 1053/04) oraz z dnia 30 września 2004r. (sygn. akt II SA/Bd 578/04). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna bowiem zaskarżona decyzja narusza prawo. Zaprezentowany przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych pogląd prawny zakłada, że osobą represjonowaną nie może być dziecko poczęte. Skład orzekający nie akceptuje tego stanowiska, które w istocie niesłusznie zawęża pojęcie osoby represjonowanej . Żaden z przepisów ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (t. j. Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 3710) nie wprowadza kryteriów ograniczających pojęcie osoby podlegającej represjom - skutkujących wyłączeniem dzieci poczętych z zakresu zastosowania tejże ustawy. Z akt sprawy wynikało, że matka skarżącego była – podczas pobytu w hitlerowskim obozie przesiedleńczym w Z. – w zaawansowanej ciąży, o czym świadczyły oświadczenia osadzonych razem z nią w lipcu 1943 r. świadków J.J. i J.O.. J. J. i J.O. zwolniono pod koniec lipca 1943 r. Według wyjaśnień skarżącego, jego matkę zwolniono dopiero na początku października 1943 r. Skarżący urodził się w dniu 16 października 1943 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] lipca 2004r. (Nr [...]) odmówił przyznania skarżącemu uprawnień kombatanckich uzasadniając swoje rozstrzygnięcie głównie tym, że nie przedstawiono dowodów, iż zachodzą przesłanki z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz (...). Data urodzin skarżącego (16 października 1943 r.) wskazywała , zdaniem organu , że skarżący nie mógł przebywać w obozie od 8 lipca do 4 października 1943 r. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji (z dnia 1 grudnia 2004 r.) organ podtrzymał swoje stanowisko, dlaczego dziecka poczętego nie można traktować jako osoby represjonowanej, argumentując, że przepis art. 8 § 2 Kodeksu cywilnego, przyznający zdolność prawną dziecku poczętemu, został uchylony na mocy art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych ustaw. Zdaniem Sądu, nawet krótkotrwały pobyt matki skarżącego w hitlerowskim obozie przesiedleńczym, stanowił podstawę do przyznania skarżącemu uprawnień kombatanckich. Nie można zgodzić się z argumentacją organu, iż dziecka poczętego nie należy uznawać za osobę represjonowaną, albowiem negatywnego wpływu pobytu w obozie na stan zdrowia matki skarżącego i na rozwijające się w jej łonie dziecko, nie można wykluczyć, zważywszy jakie były realia okresu wojny i okupacyjnej rzeczywistości, z którą zetknęło się wiele osób osadzonych w hitlerowskich obozach. W skardze K.K. podał, że represje, które spotykały jego matkę odbiły się w znaczący sposób na jego zdrowiu psychicznym i fizycznym. Z tego względu skład orzekający przyjął, iż podnoszony zarzut skarżącego twierdzącego, że dokonano zawężającej interpretacji pojęcia osoby represjonowanej był uzasadniony - w świetle art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz (...) stanowiącego, iż represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania w miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Zgodnie z § 6 pkt 11 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz. U. Nr 106, poz. 1154), hitlerowski obóz przejściowy w Z. był miejscem odosobnienia, określonym w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "c" cyt. ustawy. w którym pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny. Stosownie do art. 38 Konstytucji RP, Rzeczpospolita Polska zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia. Według komentarza do Konstytucji RP autorstwa P. Winczorka Wydawnictwo LIBER W-wa 2000, (str. 57), "Przepis art. 38 interpretowany bywa jako uzasadniający istnienie zakazu lub przynajmniej daleko posuniętych ograniczeń prawnych dotyczących przerywania ciąży. Interpretacja ta może być dyskusyjna, ponieważ wiele zależy od tego, czy uzna się zarodek i płód ludzki za człowieka, a życie tego zarodka i płodu za życie człowieka. Pozytywna odpowiedź na te z natury rzeczy, biologiczno-medyczne, filozoficzne i teologiczne pytania prowadzi do stwierdzenia, że art. 38 wprowadza konstytucyjnoprawną ochronę życia ludzkiego już od chwili poczęcia; negatywna oznacza, że Konstytucja chroni prawnie życie człowieka dopiero od chwili urodzenia. Niezależnie jednak od tej odpowiedzi możliwa jest na tle obecnych uregulowań konstytucyjnych ochrona płodu ludzkiego przed niebezpieczeństwami grożącymi jego życiu (istnieniu) i zdrowiu". Przenosząc omawianą kwestię konstytucyjnej ochrony prawnej życia na grunt rozważań na temat statusu dziecka poczętego w świetle ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz (...), należy stwierdzić, że zaprzeczeniem idei prawnej ochrony życia jest przebywanie w miejscach, w których pobyt osób do lat 14 miał charakter eksterminacyjny (wyniszczający), stąd też są uzasadnione zarzuty i wnioski skarżącego odnośnie dokonanej przez organ zawężającej interpretacji pojęcia osoby represjonowanej. W myśl stanowiska Sądu Najwyższego, wyrażonego w wyroku z dnia 29 maja 1996 r. (sygn. III ARN 96/95 OSNP 1996/24/366), pojęcie "osoba podlegająca represjom w hitlerowskich obozach koncentracyjnych" oznacza również dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe. Rozważania Sądu Najwyższego, które legły u podstaw przedstawionej tezy, dotyczyły zbliżonego stanu faktycznego (przedmiotem analizy SN był status prawny dziecka poczętego, którego matka przebywała w obozie koncentracyjnym; natomiast w rozpatrywanej obecnie przez skład orzekający, sprawie – status prawny dziecka poczętego, którego matka przebywała w innym miejscu odosobnienia niż obóz koncentracyjny). Sposób dokonanej przez Sąd Najwyższy rekonstrukcji normy prawnej zawartej w przepisie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "a" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz (...) stanowi – wbrew zapatrywaniu organu – wskazówkę interpretacyjną pozwalającą na odtworzenie normy zamieszczonej przez ustawodawcę w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "c" omawianej ustawy. W ocenie składu orzekającego, wykładnia przepisu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "c" cyt. ustawy, prowadzi do wniosku, że osobą represjonowaną jest dziecko poczęte. Przepis ten wprowadza jedynie górny limit wieku i wyraźnie określa, że chodzi tutaj o pobyt w miejscu odosobnienia osoby w wieku do lat. 14. Brak dolnego limitu wieku upoważnia do twierdzenia, że skarżący był osobą represjonowaną. W świetle powyższych rozważań, nie ma przeszkód do uznawania dziecka poczętego za osobę represjonowaną. Z tego względu na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) Sąd orzekł jak w sentencji. Orzeczenie w przedmiocie zwrotu kosztów postępowania uzasadniał przepis art. 200 cyt. ustawy.