II SA/Lu 488/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja (sprawozdawca) Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska Protokolant Starszy referent Marzena Okoń po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 12 października 2017 r. sprawy ze skargi W. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta L. z dnia [...] r. nr [...] Decyzją z 27 maja 2013 r. Prezydent Miasta L., działając na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r. poz. 1228 ze zm.), odmówił W. B. (dalej także: skarżący) umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresach: od dnia 1 października 2008 r. do dnia 30 września 2009 r. w wysokości 10.409,26 zł wraz z ustawowymi odsetkami; od dnia 1 października 2009 r. do dnia 30 września 2010 r. w wysokości 12.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami; od dnia 1 października 2010 r. do dnia 30 września 2011 r. w wysokości 12.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Po rozpoznaniu odwołania skarżącego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z 5 sierpnia 2013 r., utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. Kolegium uznało, że wprawdzie sytuacja dochodowa i zdrowotna skarżącego mogła – co do zasady – stanowić przesłankę do umorzenia, niemniej jednak nie należało pochopnie umarzać należności dłużnika, gdyż jego sytuacja finansowa może ulec zmianie w przyszłości w wyniku podjęcia pracy zarobkowej, bądź zaistnienia innych zdarzeń powodujących przysporzenie w majątku dłużnika. Wyrokiem z 29 maja 2014 r., sygn. akt II SA/Lu 913/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę strony na powyższą decyzję Kolegium, podzielając zasadność stanowiska w niej wyrażonego. Naczelny Sąd Administracyjny, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej złożonej przez skarżącego, wyrokiem z dnia 21 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 2311/14, uchylił zaskarżony wyrok WSA w Lublinie oraz opisane decyzje organów obu instancji. NSA podkreślił, że sprawa nie została wnikliwie wyjaśnienia przez organy administracji, które winny były z urzędu ustalić, czy brak aktywności zawodowej skarżącego wynika z jego winy, a tym samym czy zachodzą podstawy do twierdzenia, że skarżący, z uwagi na swój wiek, wyuczony zawód, a także sytuację na lokalnym rynku pracy, ma realną możliwość podjęcia zatrudnienia i spłaty zadłużenia alimentacyjnego. Ponownie rozpoznając sprawę organ pierwszej instancji decyzją z dnia 26 października 2016 r. odmówił umorzenia skarżącemu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresach: od dnia 1 października 2008 r. do dnia 30 września 2009 r. w wysokości 10.409,26 zł wraz z ustawowymi odsetkami, które na dzień wydania decyzji wynoszą 9.144,44 zł; od dnia 1 października 2009 r. do dnia 30 września 2010 r. w wysokości 12.000,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami, które na dzień wydania decyzji wynoszą 9.045,08 zł; od dnia 1 października 2010 r. do dnia 30 września 2011 r. w wysokości 12.000,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami, które na dzień wydania decyzji wynoszą 7.483,12 zł. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że pismem z dnia 23 września 2016 r. wezwał stronę do złożenia dodatkowych wyjaśnień oraz przedłożenia dokumentów niezbędnych do rozpatrzenia wniosku potwierdzających aktualną sytuację materialną, bytową, zdrowotną i życiową strony. W oparciu o dokumenty oraz wyjaśnienia złożone przez skarżącego organ uznał, że nie zaistniały podstawy do uwzględnienia wniosku strony i umorzenia wspomnianych należności. Organ stwierdził, że choć skarżący został uznany za osobę niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym do dnia 31 grudnia 2017 r., to jest on zdolny do podjęcia zatrudnienia w warunkach pracy chronionej, gdyż nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby. Tym samym nie można uznać, że strona nie może wykonywać jakiejkolwiek pracy. Organ pierwszej instancji podkreślił, że dłużnik alimentacyjny, który ubiega się o umorzenia opisanych należności musi wykazać swoją trudną sytuację zdrowotną, dochodową i rodzinną. Sytuacja ta musi być trudna nie tylko w odniesieniu do przeciętnego obywatela, ale przede wszystkim musi być ona szczególna na tle innych dłużników alimentacyjnych. Zdaniem organu pierwszej instancji, sytuacja osobista, zdrowotna i majątkowa skarżącego jest dosyć trudna, ale nie można uznać ją za szczególną, która może być podstawą do umorzenia należności wynikających z wcześniejszej wypłaty osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Sytuacja materialna dłużnika może bowiem w przyszłości ulec zmianie w wyniku podjęcia płatnej pracy bądź zaistnienia innych zdarzeń powodujących przysporzenie w majątku dłużnika. Organ dodał przy tym, że odmowa umorzenia omawianych zobowiązań, nie przekreśla prawa skarżącego do ubiegania się o odroczenie terminu płatności, bądź rozłożenia zadłużenia na raty. Po rozpoznaniu odwołania skarżącego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy powyższą decyzję organu pierwszej instancji z dnia 26 października 2016 r., powielając w całości argumentację zawartą w treści uzasadnienia tej decyzji. W skardze na decyzję Kolegium skarżący zarzucił, że decyzja ta jest dla niego bardzo krzywdząca, albowiem nie uwzględnia całokształtu okoliczności faktycznych sprawy. Skarżący podkreślił, że utrzymuje się z zasiłku z Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w wysokości 604 zł oraz ma definitywny zakaz pracy fizycznej i umysłowej. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. Sąd uwzględnił skargę z innych powodów niż w niej wyrażone, mając na uwadze treść art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), który zobowiązuje – co do zasady – Sąd do rozpoznania całości rozstrzyganej sprawy sądowoadministracyjnej, biorąc pod uwagę wszelkie istniejące naruszenia prawa, nawet, gdy nie zostały one wskazane przez stronę skarżącą w złożonej przez nią skardze. Przede wszystkim należy zauważyć, że organy administracji obu instancji nie uwzględniły prawidłowo oceny prawnej wyrażonej w powołanym wyżej wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 2311/14 i w związku z tym nie wykonały prawnie wiążących wskazań co do dalszego postępowania, wbrew spoczywającym na nich – z mocy art. 153 p.p.s.a. – obowiązkach. W uzasadnieniu tego wyroku NSA stwierdził w pierwszej kolejności, że organy administracji odmawiając, na podstawie poprzednio wydanych decyzji, umorzenia skarżącemu opisanych na wstępie należności, "ustaliły wysokość zasądzonych alimentów, wiek skarżącego, orzeczoną niepełnosprawność, wysokość uzyskiwanego dochodu, zdobyty zawód. Odmowę umorzenia należności, wynikającą z tych okoliczności, uzasadniły tym, że W. B. ma 51 lat, wyuczony zawód, zatem ma możliwość podjęcia zatrudnienia. To bowiem w istocie, jak wynika z uzasadnienia decyzji, stanowiło podstawę odmowy". W związku z tym NSA podkreślił, że "teoretycznie rzecz biorąc nie można odmówić racji takiej ocenie. Człowiek, który ma 51 lat, wyuczony zawód i nie jest niepełnosprawny trwale może podjąć pracę. Jednak takie twierdzenie musi być czymkolwiek poparte. Skoro skarżący ma możliwość podjęcia pracy, ale nie pracuje, to konieczne było wykazanie, że brak aktywności zawodowej wynika z jego winy. Należało udowodnić, że na terenie L. lub w jego okolicach jest praca, którą skarżący mógłby wykonywać, odpowiadająca jego zdobytemu zawodowi lub możliwościom, że oferty pracy miał, lecz z nich nie skorzystał. Z akt sprawy nic takiego nie wynika, żadnych działań w tym zakresie organy nie poczyniły, zatem twierdzenie o możliwości podjęcia zatrudnienia jest tylko gołosłowne. Okoliczność sprawy – skierowanie do szpitala w C., wyjaśnienia lekarzy skarżącego co do jego schorzenia – raczej świadczą o tym, że mimo iż jest on człowiekiem w sile wieku z wyuczonym zawodem, nie ma on możliwości podjęcia pracy". Zdaniem NSA, z powyższego wynika, że w okolicznościach rozpoznawanej sprawy "uwzględnienie, nakazanej art. 30 ust. 2 ustawy, przesłanki sytuacji dochodowej było tylko teoretyczne. Organy nie podjęły bowiem wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Nie było zatem podstaw do odmowy umorzenia należności". Mając powyższe na uwadze, NSA nakazał, aby w ponownym postępowaniu organy ustaliły, czy skarżący "ma rzeczywistą realną szansę na zatrudnienie, a co za tym idzie czy będzie istniała możliwość spłaty przez niego zadłużenia, czy też taka szansa nie istnieje. Jeśli okaże się, że nie ma żadnej możliwości zatrudnienia i zmiany swojej sytuacji dochodowej to umorzenie należności będzie odpowiadało dyspozycji art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, gdyż domaganie się zwrotu narastającego długu będzie zwykła fikcją". Z akt administracyjnych sprawy wynika, że w dniu 23 września 2016 r. organ pierwszej instancji, o czym brak jest wzmianki w uzasadnieniach decyzji organów obu instancji, zwrócił się do Dyrektora Miejskiego Urzędu Pracy w L. o udzielenie szczegółowej informacji dotyczącej możliwości podjęcia zatrudnienia przez skarżącego. W piśmie tym organ pierwszej instancji wezwał Dyrektora MUP do wyjaśnienia: - "czy ww. [skarżący] posiadający wykształcenie pomaturalne/policealne (Policealne Studium Geodezyjno-Drogowe w L., technik transportu, specjalność: ruch drogowy), legitymujący się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z dnia 9 grudnia 2014 r., znak: [...]/14 ze wskazaniem odpowiedniego zatrudnienia jedynie w warunkach pracy chronionej, pkt II. symbol przyczyny niepełnosprawności: 02-P, pkt III. orzeczenie wydane do dnia 31 grudnia 2017 r., pkt IV. niepełnosprawność istnieje od: nie da się ustalić, pkt V. ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 30 października 2012 r., w przypadku zarejestrowania się ww. jako osoby poszukująca pracy, otrzymywałby propozycje ofert na rynku pracy, które umożliwiałyby podjęcie zatrudnienia w warunkach pracy chronionej; - czy na terenie L. lub w jego okolicach jest praca, którą dłużnik mógłby wykonywać, odpowiadająca jego zdobytemu zawodowi lub możliwościom. - czy były (jakie?) przedstawiane dłużnikowi propozycje pracy i szkoleń, czyje przyjął bądź odrzucił, - kiedy i z jakiego powodu dłużnik złożył wniosek o wykreślenie z ewidencji bezrobotnych" (k. 270 akt adm. I inst.). W odpowiedzi na powyższe pismo organu pierwszej instancji, Kierownik Miejskiego Urzędu Pracy w L. w piśmie z dnia 5 października 2016 r. poinformował, że istnieje prawdopodobieństwo, że organ ten mógłby skierować skarżącego do pracodawców, jednak zastrzegł, że "decyzja w sprawie doboru kadry pracowniczej leży w gestii pracodawcy". Poinformował on o aktualnie dostępnych ofertach pracy dla osób "z orzeczonym stopniem niepełnosprawności", natomiast nie udzielił odpowiedzi na pytanie, czy skarżącemu przedstawiane były propozycje pracy i szkoleń, a jeśli tak, to czy skarżący przyjął te propozycje bądź je odrzucił (k. 284 akt adm. I inst.). Zauważyć należy, że do akt sprawy załączono także dokumenty stanowiące wydruki komputerowe z rejestrów MUP w L., stanowiące – jak wskazał organ pierwszej instancji – w uzasadnieniu swej decyzji "zaświadczenie o aktualnym statusie dłużnika w Miejskim Urzędzie Pracy". Z dokumentów tych wynika, że skarżący nie jest obecnie zarejestrowany w MUP w L. jako osoba bezrobotna. Natomiast w czasie wizyt w MUP każdorazowo potwierdzał gotowość podjęcia zaoferowanej mu pracy, jednakże nie została mu przedstawiona jakakolwiek oferta pracy ani nawet oferta szkolenia (k. 274-279 akt adm. I inst.). Trzeba mieć zatem na względzie, że stanowisko wyrażone przez Dyrektora MUP w L. nie zostało należycie odniesione do okoliczności rozpoznawanej sprawy i z tego względu budzi wątpliwości. Organ ten nie wyjaśnił bowiem, z jakich powodów w okresie zarejestrowania w MUP w L. skarżącemu nigdy nie przedstawiono żadnej oferty zatrudnienia ani oferty szkolenia, choć organ ten twierdzi, że według jego wiedzy "istnieje duże prawdopodobieństwo" skierowania skarżącego do pracy w warunkach pracy chronionej. Treść powyższego pismo nie wskazuje też, by Kierownik MUP w L., zgodnie z zapytaniem zawartym w piśmie organu pierwszej instancji z dnia 23 września 2016 r., należycie rozważył, czy opisane przez niego dostępne oferty pracy były adekwatne do stanu zdrowia skarżącego. Ma to istotne znaczenie tym bardziej, że w orzeczeniu Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L. z dnia 9 grudnia 2014 r., zaliczającym skarżącego do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności wyraźnie wskazano, że w celu podjęcia zatrudnienia w warunkach pracy chronionej skarżący – z uwagi na swoje schorzenia – wymaga odpowiedniego szkolenia, w tym szkolenia specjalistycznego. Niekwestionowane jest też, że skarżący, który – jak wynika ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów – od lat leczy się w Poradni Zdrowia Psychicznego i z tego tytułu ma orzeczony nieprzerwanie umiarkowany stopień niepełnosprawności, nieprzerwanie od 30 października 2012 r. do chwili obecnej, nie jest zdolny do wykonywania pracy, poza zatrudnieniem w warunkach pracy chronionej. Przy tym, jakkolwiek nie jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji, to wymaga stałego korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, w tym korzystania z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych (zob. k. 266 akt adm. I inst.). Należy mieć także na uwadze, że z powołanego pisma Dyrektora MUP w L. nie wynika, by którakolwiek z aktualnie dostępnych ofert pracy dla osób "z orzeczonym stopniem niepełnosprawności" była dostosowana do "zdobytego zawodu lub możliwości" skarżącego, o co pytał organ pierwszej instancji w piśmie z dnia 23 września 2016 r. Oczywiste jest bowiem, że oferty pracy na stanowisku: koordynatora do spraw utrzymania czystości, pomocy kuchennej, pracownika biurowego, pracownika do prac porządkowych (operatora maszyny czyszczącej), pracownika pralni, robotnika gospodarczego, sprzątaczki czy szwacza prasowacza, nie odpowiadają wykształceniu skarżącego, który ukończył Policealne Studium Geodezyjno-Drogowe w L. uzyskując tytuł zawodowy technika transportu w specjalności ruch drogowy. Nie wiadomo również, czy powyższe warunki spełnia wskazana w tym piśmie oferta pracy na stanowisku pracownika do spraw szkoleń i logistyki. Nie budzi wątpliwości Sądu, że organ pierwszej instancji nie odniósł się do powyższych, istotnych dla sprawy okoliczności. Również Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie podjęło z własnej inicjatywy żadnych czynności służących rozstrzygnięciu tych wątpliwości. Co więcej, wskazane okoliczności uszły uwadze Kolegium, które bezkrytycznie zaakceptowało rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji i w sposób dosłowny przytoczyło podniesioną w nim argumentację. To oznacza, że organy obu instancji, z naruszeniem art. 153 p.p.s.a. oraz art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 23 ze zm.; dalej: k.p.a.), zaś organ odwoławczy również z naruszeniem art. 136 k.p.a., nie wyjaśniły podstawowej w niniejszej sprawie okoliczności, wskazanej przez Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu powołanego wyroku, a mianowicie, czy skarżący "ma rzeczywistą realną szansę na zatrudnienie, a co za tym idzie czy będzie istniała możliwość spłaty przez niego zadłużenia, czy też taka szansa nie istnieje". Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji. Rozpoznając ponownie sprawę organy obu instancji, stosownie do art. 153 p.p.s.a., uwzględnią dokonaną przez Sąd wykładnię przepisów prawa oraz wskazania co do dalszego postępowania zawarte w niniejszym wyroku. Organy te dokonają zatem ponownej, wszechstronnej oceny niniejszej sprawy i w zależności od tej oceny podejmą stosowne rozstrzygnięcie. Organy zwrócą przy tym uwagę, że – jak wyjaśnił NSA we wskazanym wyroku – "jeśli okaże się, że nie ma żadnej możliwości zatrudnienia i zmiany swojej sytuacji dochodowej to umorzenie należności będzie odpowiadało dyspozycji art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, gdyż domaganie się zwrotu narastającego długu będzie zwykła fikcją".