II SA/Lu 581/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Dudek, Sędziowie Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska,, Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski (sprawozdawca), Protokolant Asystent sędziego Anna Ostrowska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 10 grudnia 2010 r. sprawy ze skargi J. Ł. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji dotyczącej przyznania świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oddala skargę. Decyzją z dnia ... Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 154 § 1 i 2 kpa odmówił uchylenia własnej decyzji z dnia ... o odmowie przyznania J. Ł. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87 poz. 395 z późn. zm.). W uzasadnieniu decyzji z 1997r. podano, że jego praca przymusowa w okresie od marca 1942r. do lipca 1944r. wykonywana była w M. P., T. i S., a więc na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939r. Na podstawie art. 2 pkt.2 lit. a) tej ustawy oznacza to, że nie można było uznać jej za represję skutkującą przyznaniem świadczenia pieniężnego. W dniu 25 stycznia 2010r. J. Ł. złożył wniosek o odszkodowanie za przymusową pracę w czasie okupacji niemieckiej. Po wezwaniu do sprecyzowania swojego żądania przez wskazanie trybu jego załatwienia, wskazał przepis art. 154 § 1 kpa. Wobec powyższego decyzją z dnia ... Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił uchylenia decyzji z ... 1997r. Organ wyjaśnił, że w myśl art. 154 § 1 kpa decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał, lub przez organ wyższego stopnia, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. W jego ocenie wnioskodawca nie wskazał, by za uchyleniem decyzji przemawiał interes społeczny lub jego słuszny interes. Organ podał, że według art. 2 pkt 2 lit. a) wspomnianej ustawy z dnia 31 maja 1996 r. represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. W wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 Trybunał Konstytucyjny uznał wprawdzie, że art. 2 pkt 2 powołanej wyżej ustawy, w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, nie może to jednak stanowić podstawy do zmiany decyzji z 7 sierpnia 1997r. Trybunał Konstytucyjny stwierdził bowiem, że nie ma zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Zatem niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączone z wysiedleniem (wyrwaniem) z dotychczasowego środowiska, co w rozpoznawanej sprawie nie ma miejsca. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika bowiem, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania w miejscowości M. P. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy tzn. nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Po ponownym rozpoznaniu sprawy decyzją z dnia ... Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, podzielając wcześniejszą argumentację, utrzymał w mocy decyzję z dnia ... W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego J. Ł. wyjaśnił, że w czasie okupacji niemieckiej w okresie od marca 1942r. do lipca 1994r. jako małoletni chłopiec pracował przymusowo w firmie S., zajmującej się remontem i budową dróg na trasie T. – M. – S. Latem pracował przy polewaniu szosy smołą. Nie zgodził się z ocena organu, że to nie była deportacja. Chodził do pracy w drewniakach przeszło 2 km, a nieraz 15km. Obecnie porusza się na wózku inwalidzkim. Skarżący zaznaczył, że Trybunał Konstytucyjny uznał pracę przymusową na terenie Polski. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał swoje stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Podkreślić należy przede wszystkim, że przedmiotem postępowania wszczętego w trybie nadzwyczajnym w celu zmiany lub uchylenia decyzji na podstawie art. 154 kpa jest wyłącznie ustalenie istnienia interesu społecznego lub słusznego interesu strony jako przesłanek wzruszenia decyzji ostatecznej. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 listopada 2007r. ( I OSK 1531/06 LEX nr 418289) nie chodzi w nim zatem wyłącznie o kwestię oceny legalności decyzji, która może być najzupełniej prawidłowa pod względem prawnym albo też może być dotknięta wadami niekwalifikowanymi, a więc nie dającymi podstaw do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności decyzji. Postępowanie w trybie art. 154 kpa jest postępowaniem mającym nowy przedmiot w stosunku do tego, którego dotyczyło postępowanie prowadzone wcześniej w trybie zwykłym, co oznacza, że w tym trybie nie jest możliwe ponowne merytoryczne badanie decyzji ostatecznej. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 19 listopada 2009r. (II OSK 1796/08 CBOSA ) przesłanki wymagania interesu społecznego lub słusznego interesu strony muszą być ustalone w konkretnej sprawie i muszą zyskać zindywidualizowaną treść, wynikającą ze stanu faktycznego i prawnego sprawy. Skoro przesłanką zastosowania art. 154 k.p.a. jest zgodność wzruszenia decyzji z interesem społecznym i słusznym interesem strony, oznacza to oznacza, iż organ administracji publicznej przy rozpoznawaniu sprawy o zmianę lub uchylenie decyzji ostatecznej winien ustosunkować się wyłącznie do celowości wzruszenia decyzji. Jest oczywiste, że skarżący nie przedstawił jakiejkolwiek argumentacji zmierzającej do wykazania przesłanek określonych w powołanym przepisie, ale zmierza do ponownego rozpatrzenia sprawy zakończonej decyzją ostateczną z dnia ...1997r., co jak już wyjaśniono jest niedopuszczalne. Świadczy o tym konsekwentne powoływanie okoliczności wykonywania pracy przymusowej, które przecież przez organ nie były kwestionowane i opieranie na nich żądania zmiany decyzji. Brak skutecznego przekonania, aby w sprawie względy społeczne lub jego słuszny interes przemawiałyby za uchyleniem decyzji Kierownika Urzędu do Spaw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia .. 1997r. o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, jedynie utwierdza w przeświadczeniu o zasadności stanowiska zaprezentowanego w zaskarżonej decyzji. Niezależnie od powyższego przypomnieć należy, że zgodnie z art. 2 ust. 2 lit.a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) represją uzasadniającą przyznanie stosownego świadczenia jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres, co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terytoria przez nią okupowane w okresie wojny w latach 1939 -1945. W przypadku skarżącego fakt i czas, a nawet miejsce wykonywania tej pracy przymusowej nie są sporne. Natomiast wykonywanie pracy przez skarżącego w M. P., T. i S. stanowi przesłankę negatywną wyłączającą możliwość przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia pieniężnego. W przedmiocie spełnienia wymogów ustawowych określonych w powołanym przepisie sądownictwo administracyjne prezentowało jednolite stanowisko, zgodnie z którym przyznanie świadczenia pieniężnego w trybie wyżej wymienionej ustawy wymaga deportacji czyli wywiezienia do pracy przymusowej i wykonywanej poza granicami Państwa Polskiego sprzed 1 września 1939 r. i wywiezienia na terytorium III Rzeszy oraz terenów przez nią okupowanych w latach 1939-1945, także na terytorium ZSRR i terenów przez niego okupowanych w okresie od 17 września 1939 r. do 5 lutego 1946 r. (por. wyrok z dnia 22 czerwca 2009r. II OSK 1036/08 r. i podane tam orzecznictwo, wyrok NSA z dnia 15 kwietnia 2008 r. II OSK 396/07; wyrok NSA z dnia 19 sierpnia 2004 r. II OSK 135/04, uchwała NSA z dnia 12 października 1998r. OPS 5/98 ONSA 1999/1/1 ). Wprawdzie w wyroku z dnia z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt . K 49/07 (DZ. U z 2009 r. Nr 220 poz. 1734), Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 2 pkt 2 wspomnianej ustawy w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji ( wywiezienia ) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego jest niezgodny z art. 32 ust.1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, to jednak wbrew przekonaniu skarżącego wyrok ten nie może stanowić automatycznej podstawy do zmiany dotychczasowej decyzji. Z treści uzasadnienia wyroku wynika bowiem, że Trybunał zakwestionował jedynie kryterium przekroczenia granic państwowych jako przesłankę uzyskania świadczenia, podtrzymując jednocześnie stanowisko sądów administracyjnych o konieczności wykonywania jej w warunkach deportacji, rozumianej jako przesiedlenie ( wywiezienie ) poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Trybunał podkreślił, że osoby te znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one bowiem poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Zdaniem Trybunału wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). W świetle akt sprawy brak jest uzasadnionych argumentów przemawiających za uznaniem wykonywania przez skarżącego pracy przymusowej w warunkach wskazanych w powyższym wyroku. Decydującego znaczenia nie może mieć zwłaszcza podnoszona okoliczność wykonywania pracy przymusowej w miejscowościach położonych poza miejscem jego zamieszkania. Faktem jest bowiem, że siedziba firmy mieściła się w M. P., a charakter jej działalności polegający na budowie i remoncie dróg wymagał wykonywania robót także w innych miejscowościach. Skarżący sam jednak przyznawał, że do pracy woził go Ukrainiec, czasami chodził pieszo ( k.10 akt sądowych ), po pracy wracał natomiast do domu ( k.42 akt administracyjnych ), co potwierdził także w samej skardze. Zauważyć należy, że przepisy art. 154 kpa mogą mieć zastosowanie tylko w stosunku do decyzji uznaniowych, a nie do decyzji związanych, które zostały wydane w oparciu o przepisy, nie dające organowi żadnego luzu decyzyjnego - żadnej innej możliwości rozstrzygnięcia w konkretnym stanie faktycznym (wyrok NSA z dnia 1 marca 1996 r. III SA 362/95 - Monitor Podatkowy 1997 nr 3 str. 78; (wyrok NSA z dnia 28 sierpnia 1996 r. III SA 642/95 - publ. Legalis; wyrok NSA z dnia 13 grudnia 1996 r. III SA 1214/95 - niepubl.; wyrok SN z dnia 6 stycznia 1999 r. III RN 101/98 - OSNP 1999 nr 20 poz. 637, wyrok NSA z dnia 4 października 1999 r. IV SA 1434/97 - niepubl.; wyrok NSA z dnia 24 maja 2005 r. OSK 1792/04 - niepubl.). Skoro zatem wykonywana przez skarżącego praca nie nosiła cech wykonywanej w warunkach deportacji, co oznaczało, że nie było podstaw do przyznania świadczenia pieniężnego, także art. 154 § 1 kpa nie mógł stanowić podstawy do zmiany decyzji odmawiającej przyznania świadczenia. Z tych względów na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U nr 153, poz. 1270 ze zmianami ) skargę należało oddalić.