II SA/Lu 588/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Witold Falczyński, Sędziowie Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz (sprawozdawca), Sędzia NSA Krystyna Sidor, Protokolant Referent Julita Kula, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 28 listopada 2013 r. sprawy ze skargi K. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie specjalnego zasiłku opiekuńczego uchyla zaskarżoną decyzję Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia 25 kwietnia 2013 r., po rozpoznaniu odwołania K. M. od decyzji wydanej z upoważnienia Wójta Gminy [...] z dnia 11 marca 2013 r., nr [...], odmawiającej przyznania K. M. specjalnego zasiłku opiekuńczego – utrzymało tę decyzję w mocy. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że wskazaną na wstępie decyzją organ pierwszej instancji odmówił przyznania wnioskodawcy specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną B. M. W ocenie organu pierwszej instancji świadczenie to nie przysługuje stronie, gdyż na wnioskodawcy nie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnej żony. Utrzymując w mocy decyzję organu pierwszej instancji Kolegium podzieliło stanowisko organu wyrażone w tej decyzji. Organ odwoławczy wskazał, iż stosownie do art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny obciąża więc wstępnych (rodzice, dziadkowie), zstępnych (dzieci, wnuki) oraz rodzeństwo (brat, siostra). Na małżonku, jako osobie niespokrewnionej, nie ciąży obowiązek alimentacyjny. Obowiązek małżonków przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, określony w art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, może być traktowany jako źródło obowiązku łożenia także na utrzymanie współmałżonka, ale nie jest on tożsamy z obowiązkiem alimentacyjnym. Z przepisów Kodeksu wynika wprost, że obowiązek alimentacyjny występuje jedynie pomiędzy małżonkami rozwiedzionymi oraz małżonkami, w stosunku do których orzeczono separację (art. 60 i 614 § 4). Obowiązku alimentacyjnego nie stanowi również ciążący na odwołującym się względem jego żony obowiązek wzajemnej pomocy (art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Skargę do Sądu złożył K. M., wnosząc o uchylenie decyzji organów obu instancji z uwagi na naruszenie art. 27 i 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz art. 16a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Skarżący podkreślił, iż z wyjaśnień Ministra Pracy i Polityki Społecznej wynika, że specjalny zasiłek opiekuńczy może być przyznany również małżonkom, gdyż obowiązek alimentacyjny pomiędzy tymi osobami wywodzony jest w nauce prawa z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna, albowiem zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa. Skarżący domagał się przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku opieką nad osobą niepełnosprawną. W rozpoznawanej sprawie zastosowanie mają zatem przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm., to jest w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji), zwanej dalej "ustawą". W myśl art. 16a ust. 1 ustawy specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.), zwanej dalej: "K.r.o.", ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje, jeżeli łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty, o której mowa w art. 5 ust. 2. Przepisy art. 5 ust. 4-9 stosuje się odpowiednio (ust. 2). W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że żona skarżącego B. M. legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 28 stycznia 2013 r. o niezdolności do samodzielnej egzystencji okresowo do 31 stycznia 2015 r. (k. 7 akt adm.). Organy nie kwestionowały również, iż skarżący spełnia wymóg rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną żoną oraz że dochód jego rodziny uprawnia do przyznania wnioskowanego przez niego świadczenia. Przedmiotem sporu jest natomiast stwierdzenie, czy skarżącego obciąża względem żony obowiązek alimentacyjny w rozumieniu przepisów K.r.o. Istnienie tego obowiązku stanowi bowiem, w świetle przywołanego art. 16a ust. 1 ustawy, jeden z warunków przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego. Obowiązek alimentacyjny spoczywa – w myśl art. 128 K.r.o. – na krewnych w linii prostej oraz na rodzeństwie. Zgodnie bowiem z tym przepisem obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Na małżonkach, stosownie do art. 23 K.r.o., spoczywa także obowiązek wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Każdy z małżonków obowiązany jest nadto przyczyniać się, według swych sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych, do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zadośćuczynienie temu obowiązkowi, w całości lub w części, może polegać na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym (art. 27 K.r.o.). W świetle art. 130 K.r.o. obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Przepis art. 130 K.r.o. ani żaden inny przepis prawa nie określa kolejności obowiązku alimentacyjnego krewnych małżonka uprawnionego do świadczeń alimentacyjnych ze strony współmałżonka na podstawie art. 27 K.r.o., to jest w czasie trwania małżeństwa. W pełni przekonywający jest jednak pogląd, że skoro obowiązek alimentacyjny rozwiedzionego małżonka wyprzedza obowiązek krewnych drugiego małżonka, to tym bardziej obowiązek zobowiązanego małżonka wyprzedza obowiązek krewnych uprawnionego małżonka w czasie trwania małżeństwa w myśl art. 27 K.r.o. (J. Pietrzykowski, Komentarz do art. 130 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (w:) Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, red. K. Pietrzykowski, 2012, System informacji prawnej Legalis, teza 1 i 2; M. Andrzejewski, Komentarz do art. 130 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (w:) Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, red. H. Dolecki i T. Sokołowski, 2010, System informacji prawnej LEX, teza 2). Należy podkreślić, iż jakkolwiek przepisy K.r.o. nie posługują się w stosunkach pomiędzy małżonkami pojęciem obowiązku alimentacyjnego, to zarówno w orzecznictwie, jak i doktrynie przyjmuje się, że do obowiązków wynikających z art. 27 tejże ustawy stosuje się przepisy dotyczące obowiązku alimentacyjnego bądź to w drodze analogii, bądź też wprost, przy uwzględnieniu istniejących różnic (wyrok SN z dnia 24 sierpnia 1990 r., I Cr 442/90, OSNC 1991, z. 10-12, poz. 124; M. Sychowicz, Komentarz do art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (w:) Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, red. K. Piasecki, 2011, System informacji prawnej LexPolonica, teza 7). Oznacza to, iż stanowisko organów administracji, iż skarżącego nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnej w stopniu znacznym małżonki, a tym samym, nie spełnia on jednej z przesłanek przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego, jest prawnie wadliwe. Ponownie należy bowiem podkreślić, iż wyrażony w art. 27 K.r.o. obowiązek małżonków przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny ma charakter alimentacyjny i wchodzi w zakres szerzej nakreślonych, wynikających z treści art. 23 K.r.o., obowiązków wzajemnej pomocy oraz współdziałania dla dobra rodziny. Z samego charakteru świadczeń alimentacyjnych, w tym świadczeń z art. 27 K.r.o., wynika, że ich celem jest dostarczenie uprawnionemu środków do zaspokojenia jego bieżących potrzeb. Poszczególne raty alimentacyjne służą bowiem do zaspokojenia bieżących potrzeb osoby uprawnionej (uchwała SN z dnia 5 października 1982 r., II CZP 38/82, OSNCP 1983, nr 2-3, poz. 31, wytyczne SN z dnia 16 grudnia 1987 r., III CZP 91/86, OSNCP 1988, nr 4, poz. 42, wyrok SN z dnia 7 lipca 2000 r., III CKN 1015/00, LEX nr 51875, wyrok NSA z dnia 19 lipca 2013 r., I OSK 2401/12, niepubl., dostępny w CBOSA). Oznacza to, że obowiązków alimentacyjnych, przewidzianych w K.r.o., o jakich mowa w art. 16a ust. 1 ustawy, nie można sprowadzać wyłącznie do obowiązków określonych w art. 128 i następnych K.r.o., lecz odnosić je należy do wszystkich przepisów K.r.o., które o obowiązkach alimentacyjnych stanowią, nie wyłączając art. 23 i art. 27 K.r.o. Obowiązki alimentacyjne małżonków wyprzedzają przy tym obowiązki alimentacyjne krewnych (por. stanowisko wyrażone w powołanym wyżej wyroku NSA z dnia 19 lipca 2013 r., I OSK 2401/12, a także w wyrokach NSA z dnia: 9 stycznia 2013 r., I OSK 1196/12, 13 lutego 2013 r., I OSK 1526/12 i 20 września 2013 r., I OSK 2796/12 – niepubl., dostępnych w CBOSA, który to wyroki wydane zostały w sprawach dotyczących świadczenia pielęgnacyjnego, o jakim mowa w art. 17 ustawy, lecz zachowują aktualność w niniejszej sprawie). Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie uchylił zaskarżoną decyzją na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.). Ponownie rozpoznając sprawę organ odwoławczy, stosownie do art. 153 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uwzględni wszystkie przedstawione wyżej uwagi, a zwłaszcza przyjętą przez Sąd wykładnię przepisów prawa.