II SA/Lu 598/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Dudek (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Ewa Ibrom, Asesor WSA Wojciech Kręcisz, Protokolant Asystent sędziego Anna Ostrowska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 15 listopada 2006 r. sprawy ze skargi Z. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy odstąpienia od zwrotu nienależnie pobranego świadczenia I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. przyznaje [...] G. C. ustanowionemu z urzędu wynagrodzenie w kwocie 240 (dwieście czterdzieści) złotych z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej oraz kwotę 52,80 (pięćdziesiąt dwa 80/100 ) złotych z tytułu podatku od towarów i usług (VAT), które wypłacić z sum budżetowych Skarbu Państwa (kasa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie). Decyzją z dnia [...] maja 2006 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.) w związku z art. 104 ust. 4, art. 106 ust. 4 i art. 98 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz. 593 ze zm.) i w związku z rozporządzeniem Ministra Polityki Społecznej z dnia 19 kwietnia 2005 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. Nr 77, poz. 672), utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy przez Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia [...]kwietnia 2006 nr [...], odmawiającą Z.W. odstąpienia od zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w wysokości 7.636,65 złotych. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia Kolegium wskazało, że odwołujący się przekracza kryterium dochodowe, co nie pozwala przyjąć, iż zachodzi wobec niego szczególny przypadek, o którym mowa w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, uzasadniający odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Ponadto, jako dodatkowy argument za odmową odstąpienia od zwrotu świadczenia, organ odwoławczy podniósł, iż odwołujący się dwukrotnie świadomie uniemożliwił przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, który jest konieczną przesłanką ustalenia sytuacji odwołującego się, a także nie chciał umówić się na taki wywiad z pracownikami Ośrodka Pomocy Społecznej. Powyższą decyzję zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie Z. W. podnosząc, iż w sprawie odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia ustawa o pomocy społecznej nie przewiduje wydania decyzji. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie. Wskazało, iż nie znalazło przesłanek do zastosowania art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, z uwagi na to, iż skarżący prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe i pobiera rentę w kwocie 523,59 złotych netto, co znacznie przekracza wskazane w ustawie o pomocy społecznej kryterium dochodowe. W ocenie organu, potrącane na spłatę świadczenia kwoty nie spowodują znacznego uszczerbku w dochodzie skarżącego a pozostała kwota winna mu wystarczyć na zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych. Kolegium wskazało również na okoliczność świadomego wprowadzenia przez skarżącego w błąd pracowników Ośrodka Pomocy Społecznej poprzez zatajenie faktu pobierania renty z ZUS. Sąd zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja jest niezgodna z prawem. Zgodnie z art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz. 593 ze zm.), w przypadkach szczególnych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej może odstąpić od żądania takiego zwrotu. Art. 98 zd. 2 cyt. ustawy umożliwia zastosowanie art. 104 ust. 4 do świadczeń nienależnie pobranych. Przepis art. 104 ust. 4 daje osobom znajdującym się w wyjątkowo trudnej sytuacji uprawnienie do ubiegania się o odstąpienie od nakazania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Zasadność wniosku osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia pozostawiona jest uznaniu właściwego organu pomocy społecznej, który jednak zobowiązany jest rozważyć występowanie przesłanek z art. 104 ust. 4, tj., zbadać, czy żądanie zwrotu udzielonego świadczenia w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie organy pomocy społecznej niedostatecznie wyjaśniły brak zasadności odmowy odstąpienia od zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Organy uzasadniły swe rozstrzygnięcia w oparciu o kryterium dochodu skarżącego, wskazując, iż przekracza ono znacznie kryterium dochodowe ustalone w ustawie o pomocy społecznej dla osób prowadzących samodzielne gospodarstwo domowe. Należy zauważyć, iż ustalenie, czy wysokość dochodu danej osoby przekracza ustalone w art. 8 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej kryterium dochodowe, stanowi jedną z przesłanek przyznania bądź odmowy przyznania prawa do świadczeń z pomocy społecznej, nie zaś odstąpienia od zwrotu udzielonego świadczenia. Ponadto, organy, jako dodatkową przesłankę odmowy odstąpienia od zwrotu nienależnie pobranego przez skarżącego świadczenia, wskazały dwukrotne uniemożliwienie przez skarżącego przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. W myśl art. 11 ust. 2 cyt. ustawy, brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia, innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną lub wykonywania prac społecznie użytecznych, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Zgodnie z art. 106 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, z wyjątkiem decyzji o odmowie przyznania biletu kredytowanego, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Celem przeprowadzenia tego wywiadu jest, w myśl art. 107 ust. 1 zd. 1, ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i rodzin. Uniemożliwienie pracownikom opieki społecznej przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w niniejszej sprawie należy bez wątpienia uznać za brak współdziałania ze strony skarżącego w rozwiązaniu jego trudnej sytuacji życiowej. Jednakże z przepisu art. 11 ust. 2 powołanej ustawy jednoznacznie wynika, iż brak współdziałania może być podstawą odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Również w art. 106 ust. 4 ustawy mowa jest o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia. Należy zauważyć, iż w niniejszej sprawie rozpoznaniu nie podlega wniosek o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej, ale żądanie odstąpienia od zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Nie można zatem uznać przeprowadzenia wywiadu środowiskowego za konieczną przesłankę ustalenia sytuacji skarżącego w sprawie odstąpienia od zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Wywiad środowiskowy nie jest jedynym środkiem dowodowym pozwalającym ustalić w postępowaniu administracyjnym sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową danej osoby. W myśl art. 75 § 1 zd. 1 k.p.a., jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Art. 86 k.p.a. daje organom administracji publicznej możliwość przeprowadzenia dowodu z przesłuchania strony w sytuacji, gdy po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały nie wyjaśnione fakty istotne do rozstrzygnięcia sprawy. Dowód z przesłuchania stron jest dowodem posiłkowym (subsydiarnym), bowiem może być przeprowadzony wówczas, gdy po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Brak środków dowodowych oznacza taką sytuację, w której organ administracji publicznej i strony postępowania nie dostarczyły dowodów niezbędnych do stwierdzenia istnienia lub nieistnienia faktów istotnych dla załatwienia sprawy lub przeprowadzenie dowodu na takie okoliczności faktyczne stało się niedopuszczalne. Rezygnując z przeprowadzenia dowodu z przesłuchania Z.W. na okoliczność jego sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej, organy administracji publicznej obu instancji nie podjęły w przedmiotowej sprawie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a tym samym postąpiły wbrew zasadom wyrażonym w art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. Zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością. Jako dowolne należy traktować ustalenia faktyczne znajdujące wprawdzie potwierdzenie w materiale dowodowym, ale niekompletnym, bądź nie w pełni rozpatrzonym. Zarzut dowolności wykluczają dopiero ustalenia dokonane w całokształcie materiału dowodowego, zgromadzonego i rozpatrzonego w sposób wyczerpujący, a więc przy podjęciu wszystkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego wydania decyzji o przekonującej treści (tak: wyrok SN z dnia 23 listopada 1994 r., III ARN 55/94, OSNAPiUS 1995, nr 7, poz. 83). Podkreślenia wymaga, iż obowiązki organu prowadzącego postępowanie, które wynikają z omawianej zasady, odnoszą się w pełnym zakresie do tzw. decyzji uznaniowych, gdyż uprawnienie organu do wydawania takich decyzji nie zwalnia tegoż organu z obowiązku zgromadzenia i wszechstronnego zbadania materiału dowodowego i wydania decyzji o treści przekonywającej pod względem prawnym i faktycznym To właśnie zasada prawdy obiektywnej wyznacza granice uznania administracyjnego. Jak było zaznaczone na wstępie, ocena zasadności wniosku o odstąpienie od zwrotu świadczenia z pomocy społecznej (art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej) pozostawiona jest uznaniu właściwego organu pomocy społecznej. Organ ten, działając w ramach uznania administracyjnego, powinien zatem podjąć wszelkie możliwe kroki w celu wszechstronnego i dokładnego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych, mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, czego w niniejszej sprawie nie uczynił. Odnosząc się do zarzutu skarżącego, iż w sprawie dotyczącej żądania odstąpienia od zwrotu nienależnie pobranego świadczenia nie powinna być wydana decyzja administracyjna, to należy go uznać za oczywiście niezasadny. Treść art. 106 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej daje podstawę do przyjęcia, iż rozstrzygnięcie wniosku w sprawach z zakresu pomocy społecznej następuje w drodze decyzji administracyjnej (tak: wyrok SN z dnia 26 stycznia 1993 r., OSNC 1994, nr 2, poz. 39). Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny, uchylił zaskarżoną decyzję w całości w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 c) p.p.s.a., tj. z uwagi na inne niż wskazane w art. 145 § 1 pkt 1 b) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponownie rozpatrując sprawę, organ administracji uzupełni postępowanie dowodowe w zakresie powyżej wskazanym. Zgromadzone dowody podda analizie w myśl art. 77 § 1 k.p.a., oceniając zgodnie z art. 80 k.p.a., czy istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności zostały udowodnione, biorąc pod uwagę przesłanki określone w art. 106 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Orzeczenie o zwrocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu uzasadnia treść art. 250 wyżej cytowanej ustawy w związku z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c) oraz § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U Nr 163, poz. 1349 ze zm.). Z tych względów należało orzec jak w sentencji wyroku.