II SA/Lu 600/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Dudek (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja, Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski, Protokolant Referent stażysta Jacek Zięba, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 23 stycznia 2018 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] roku nr [...]. Decyzją z dnia [...] marca 2017 r. znak: [...], wydaną na podstawie art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1518 ze zm., dalej u.ś.r.) z upoważnienia Prezydenta Miasta C., ustalono, że M. K. nienależnie pobrała świadczenie pielęgnacyjne w kwocie [...]zł w związku z opieką nad synem K. P. za okres od [...] 2013 r. i nakazano zwrot tej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczonymi od dnia wymagalności do dnia wydania decyzji w wysokości [...] zł i dalszymi odsetkami od dnia [...] marca 2017 r. do dnia spłaty w terminie 7 dni od daty uprawomocnienia się decyzji. Powyższa decyzja została utrzymana w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] kwietnia 2017 r., [...] W uzasadnieniu tej decyzji wskazano, że decyzją z dnia [...] lipca 2013 r. przyznano M. K. świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad synem w wysokości [...] zł miesięcznie na okres od [...] 2014 r., w kwocie [...]zł za okres od [...] 2014 r., w kwocie [...]zł za okres od [...], w kwocie [...]zł za okres od [...] 2016 r. oraz w kwocie [...]zł za okres od [...] 2017 r. Organ odwoławczy wyjaśnił, że pismem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddziału w G. W. z dnia [...] marca 2017 r., które wpłynęło do MOPR w C., organ pierwszej instancji został poinformowany, że w okresie od [...] sierpnia 2013 r. do [...] października 2013 r. M. K. podlegała ubezpieczeniom emerytalno - rentowym jako osoba wykonująca umowę zlecenia. Ponadto z elektronicznej weryfikacji systemu EMPATIA-ZUS wynika, że w tym okresie została opłacona składka na ubezpieczenie zdrowotne z tego samego tytułu. Powołując się na treść art. 17 ust. 1 i ust. 4 oraz art. 3 pkt 33, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, art. 30 ust. 2b i ust. 8 u.ś.r., organ wskazał, że w informacji zawartej w decyzji z dnia [...] lipca 2013 r., znak: [...] strona została pouczona, że w przypadku wystąpienia w rodzinie otrzymującej świadczenie zmian mających wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osoba, której świadczenie przyznano, jest zobowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot realizujący świadczenia, zgodnie z art. 25 ust. 1 u.ś.r. Organ podkreślił, że również w złożonym w dniu [...] lipca 2013 r. wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wnioskodawczyni zobowiązała się do informowania podmiotu realizującego świadczenia rodzinne o zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto zapoznała się z warunkami, jakie trzeba spełnić, aby pobierać świadczenie pielęgnacyjne w związku z koniecznością opieki nad dzieckiem, tj. m. in., że przysługuje ono osobie, która nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Tym samym, zdaniem organu, strona była świadoma, że podstawowym warunkiem przysługiwania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Z materiału dowodowego sprawy wynika, że strona została poinformowana o konieczności niezwłocznego powiadomienia organu realizującego świadczenia rodzinne o uzyskaniu dochodu i innych zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Została pouczona, że niepoinformowanie organu o tych zmianach może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a w konsekwencji - koniecznością ich zwrotu. Złożenie podpisu pod oświadczeniem i pouczeniem stanowi dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści. Kolegium podkreśliło, że mimo pouczenia strona nie zgłosiła faktu podjęcia zatrudnienia, jakie miało miejsce na podstawie umowy zlecenia w okresie od [...] sierpnia 2013 r. do [...] października 2013 r. Wskazało, że warunkiem pobierania świadczenia pielęgnacyjnego jest niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, co oznacza, że w okresie od [...] sierpnia 2013 r. do [...] października 2013 r. z powodu podjęcia zatrudnienia świadczenie pielęgnacyjne stronie nie przysługiwało. Organ wskazał następnie sposób wyliczenia nienależnie pobranego przez M. K. świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie kolegium podkreśliło, że strona ze względu na szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny może w oparciu o art. 30 ust. 9 u.ś.r. złożyć wniosek o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części lub o odroczenie terminu płatności albo o rozłożenie jej na raty. W skardze na tę decyzję M. K. zarzuciła kolegium błędną wykładnię przepisów dotyczących zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego. Wniosła w związku z tym o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz umorzenie kwoty, której zwrot został orzeczony zaskarżoną decyzją z uwagi na bardzo trudną sytuację osobistą i majątkową, związaną głównie z koniecznością leczenia jej niepełnosprawnego syna. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji naruszają przepisy postępowania oraz przepisy prawa materialnego, co miało wpływ na wynik sprawy. Zasady i tryb udzielania świadczeń pielęgnacyjnych, a także przesłanki kwalifikacji wypłaconych świadczeń jako nienależnie pobranych i żądania ich zwrotu reguluje wskazana na wstępie ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. W myśl art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego prowadzi do wniosku, że M. K. nie poinformowała organu, że w okresie od [...] 2013 r. podlegała ubezpieczeniom emerytalno - rentowym i ubezpieczeniu zdrowotnemu jako osoba wykonująca pracę na podstawie umowy zlecenia. Nie ulega przy tym wątpliwości, że została przez organ prawidłowo pouczona o istnieniu tego obowiązku, jak również o prawnych konsekwencjach jego niedopełnienia. Powyższe okoliczności świadczą o tym, że organy orzekające w niniejszej sprawie miały podstawy, by uznać, że świadczenie pielęgnacyjne pobrane przez skarżącą w okresie, w którym wykonywała pracę na podstawie umowy zlecenia, było świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Prawidłowe, zgodne z dyspozycją art. art. 17 ust. 4b u.ś.r., jest również wyliczenie kwoty świadczenia uznanej za nienależnie pobraną, tj. kwoty [...] zł. (kwota przysługującego świadczenia za okres od 1 sierpnia 2013 r. do 7 sierpnia 2013 r. wynosi [...]). Rozstrzygnięcie o uznaniu świadczenia z pomocy społecznej za nienależnie pobrane jest jednak nieodłącznie związane z rozstrzygnięciem w kwestii zwrotu takiego świadczenia. Wskazać należy, że zgodnie z art. 30 ust. 1 u.p.s., osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Jednocześnie, w myśl ust. 9 tego przepisu, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W niniejszej sprawie organ odwoławczy wskazał na możliwość ubiegania się przez skarżącą o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń, do których zwrotu skarżąca została zobowiązana. Uznał jednak, że może to nastąpić wyłącznie w odrębnym postępowaniu, które skarżąca musi w przyszłości zainicjować. Stanowisko to nie znajduje wystarczającego oparcia w wykładni przepisów prawa. W pierwszej kolejności należy podnieść, że brak jest racjonalnych względów przemawiających za odrębnością postepowań w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia oraz w sprawie umorzenia należności z tego tytułu. Mamy tu bowiem do czynienia z tą samą stroną, tym samym organem i tymi samymi okolicznościami. Jedynym przedmiotem sporu jest nakazanie zwrotu określonej kwoty pieniężnej. W sytuacji, gdy w toku postępowania w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia strona konsekwentnie wnosi o umorzenie kwoty podlegającej zwrotowi i wskazuje na okoliczności uzasadniające ten wniosek, rozstrzyganie wyłącznie w przedmiocie zwrotu świadczenia z jednoczesnym odesłaniem strony na drogę odrębnego postępowania w zakresie wniosku o umorzenie tej kwoty jest zabiegiem sztucznym, niecelowym, naruszającym zasadę szybkości postępowania. Prawidłowości powyższego stanowiska nie przeczy również użyte w art. 30 ust. 9 u.ś.r. sformułowanie, "organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych". Nie należy bowiem ograniczać jego zastosowania tylko do takich sytuacji, gdy organ najpierw wyda decyzję o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia, a następnie, wskutek wniosku strony, w odrębnym postępowaniu rozstrzygnie w przedmiocie umorzenia tej należności. Takie podejście cechuje zbytni formalizm. Nie ma natomiast żadnych przeszkód, by pod pojęciem "organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych" rozumieć taką sytuację, gdy organ ustali wysokość tych świadczeń i rozstrzygnie, że podlegają one obowiązkowi zwrotu jako nienależnie pobrane. Takie ustalenia pozwolą organowi przejść do następnego etapu postępowania wyjaśniającego, tj. rozważenia, czy istnieją szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie ustalonej do zwrotu kwoty, odroczenie terminu jej płatności albo rozłożenie jej na raty. Oczywiste jest bowiem, że aby rozstrzygać w tej kwestii, organ musi uprzednio ustalić, czy zostały spełnione przesłanki zwrotu świadczenia oraz wyliczyć kwotę świadczenia podlegającą zwrotowi. Z powyższego wynika, że rozpoznając sprawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, która wszczynana jest z urzędu, organ administracji - w toku tego postępowania - obowiązany jest ocenić, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu należności. Postępowanie w przedmiocie zwrotu świadczenia i odstąpienia od żądania zwrotu jest bowiem jednym postępowaniem, a nie dwoma odrębnymi postępowaniami (por wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 15 września 2016 r., III SA/Gd 602/16, LEX nr 2120682). Zatem w ramach tego jednego postępowania konieczne jest ustalenie, czy zachodzi przypadek szczególnie uzasadniony, zwłaszcza z uwagi na sytuację osoby, która pobrała nienależne świadczenie. Należy w tym miejscu ponadto podkreślić, że w odróżnieniu od art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, ustawodawca na gruncie art. 30 ust. 9 u.ś.r. nie uzależnia wszczęcia postępowania w przedmiocie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych od złożenia stosownego wniosku przez stronę, czy pracownika socjalnego. Oznacza to, że organ ma podstawy do działania w tej kwestii z urzędu. W ramach postępowania zakończonego zaskarżoną decyzją nie rozważono zasadności umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, mimo, że skarżąca konsekwentnie się tego domagała. Świadczy to o wydaniu zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu pierwszej instancji z naruszeniem art. 30 ust. 9 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie, a także z naruszeniem zasad postępowania administracyjnego określonych w art. 7, art. 9 i art. 77 § 1 k.p.a. Z tych wszystkich względów sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369), uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Obowiązkiem organu pierwszej instancji - zgodnie z dyspozycją art. 153 powołanej ustawy, będzie uwzględnienie powyższych uwag przy ponownym rozpatrywaniu sprawy. Przede wszystkim organ uzupełni postępowanie wyjaśniające o rzetelną analizę aktualnej sytuacji bytowej skarżącej i w kontekście tej analizy dokona oceny wystąpienia przesłanek umorzenia kwoty nienależnie pobranego przez nią świadczenia. Mając na uwadze powyższe, sąd orzekł, jak w sentencji.