II SA/Lu 614/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Asesor sądowy Brygida Myszyńska-Guziur, Protokolant Referent Natalia Kondraciuk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] czerwca 2024 r. znak: [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia 13 czerwca 2024r., znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania W. K. utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy W. z dnia 14 listopada 2023r., znak: [...] o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad synem K. K.. Skarżący złożył wniosek o świadczenie w dniu 28 czerwca 2023r., załączając orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Ł. z dnia 31 maja 2023r. o uznaniu K. K. za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności na okres do 31 maja 2026r. (kolejnym orzeczeniem tego Zespołu zmieniono okres do 31 października 2025r.); w orzeczeniach wskazano, że niepełnosprawność datuje się od dnia 6 kwietnia 2023r. Organ I instancji odmawiając przyznania świadczenia wskazał na art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023r., poz. 390), dalej jako "u.ś.r", który uzależnia prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Organ ustalił, że niepełnosprawność K. K. (ur. 28 lipca 1988r.) powstała później, a więc warunek ten nie jest spełniony. Ponadto organ ustalił, że skarżący W. K. nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego. Występował o zwrot podatku akcyzowego w oleju napędowym wykorzystywanym do produkcji rolnej w 2022r. (wniosek został uwzględniony), na wniosek złożony w 2022r. otrzymał z ARiMR pomoc na dofinansowanie zakupu nawozów mineralnych – kryzys wojenny; składał też kolejne wnioski do ARiMR: w dniu 30 czerwca 2023r. o przyznanie dopłat bezpośrednich na 2023r. dla gospodarstwa rolnego o pow. 5,84 ha i w dniu 26 października 2023r. o pomoc publiczną– kryzys wojenny na maliny (na dzień 30 października 2023r. pomoc nie została przyznana). W dniu 9 listopada 2023r. złożył oświadczenie, że prowadzi gospodarstwo rolne na gruntach po zmarłych rodzicach. Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie uwzględniło odwołania. Przytoczyło treść art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429 z późn. zm.) i obowiązującym od 1 stycznia 2024 r., wskazując, że w związku z tą ustawą, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego utraciły osoby, które opiekują się osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym mającą ukończone 18 lat, a do takich osób należy K. K.. Ustawodawca wskazał jednocześnie, że w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne, do którego prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe (art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym). Ponieważ wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w niniejszej sprawie wpłynął do organu I instancji w dniu 28 czerwca 2023 r. należało badać, czy skarżący spełniał przesłanki do przyznania świadczenia wg stanu prawnego sprzed 1 stycznia 2024 r. Gdy chodzi o zastosowany przez organ I instancji art. 17 ust. 1 b u.ś.r. Kolegium wyjaśniło, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 kwestia okresu powstania niepełnosprawności nie ma znaczenia przy przyznawaniu świadczenia pielęgnacyjnego, a w konsekwencji wydanie decyzji odmownej na podstawie tego przepisu było błędne. Natomiast Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, że przeszkodą przyznania spornego świadczenia jest prowadzenie przez skarżącego gospodarstwa rolnego, gdyż zgodnie z obowiązującym do 31 grudnia 2023r. przepisem art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługiwało rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego, zaś zgromadzone w sprawie dokumenty oraz treść odwołania jednoznacznie dowodzą, że skarżący nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego. Kolegium podniosło, że nie kwestionuje stanu zdrowia oraz stopnia niepełnosprawności K. K. ani opieki skarżącego nad synem, jednak przesłanki przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego są ściśle określone, co oznacza, że organ nie może orzec inaczej, niż wynika to z przepisu prawa. Organy mogą przyznać świadczenie tylko w warunkach spełnienia przesłanek ustawowych, natomiast nie mogą brać pod uwagę szczególnych okoliczności, dotyczących sytuacji życiowej i finansowej rodziny wnioskodawcy. W obecnym stanie prawnym syn skarżącego, jako dorosła osoba niepełnosprawna ma prawo ubiegać się o świadczenie wspierające. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie W. K. domagał się uchylenia decyzji organów obu instancji, zarzucając ich wydanie z naruszeniem obowiązujących przepisów. Wskazał, że pomimo złożonych w 2023r. do ARiMR wniosków o pomoc finansową i dopłaty, pomocy nie otrzymał, a poza tym gospodarstwo rolne przekazał w dzierżawę. Jego zdaniem decyzje są krzywdzące, ponieważ skarżący znajduje się w trudnej sytuacji życiowej (z powodu śmierci żony i niepełnosprawności syna) i finansowej; organ powinien pomagać takim osobom, jak on. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie sądowej skarżący przedstawił umowę dzierżawy gruntów rolnych z 1 sierpnia 2023r. zawartą z Ł. J. oraz oświadczenie dzierżawcy z 30 listopada 2024r., że od 1 sierpnia 2023r. użytkuje rolniczo grunty wydzierżawione od W. K. oraz pobiera płatności obszarowe z ARiMR do w/w użytków rolnych od kampanii 2023/2024. Skarżący wyjaśnił ponadto, że umowa została potwierdzona przez Wójta 2 grudnia 2024r. w celu jej uwiarygodnienia Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga podlega oddaleniu. Prawidłowo organy wyjaśniły, że w związku z wejściem w życie z dniem 1 stycznia 2024r. ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym, aktualnie świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje w związku z koniecznością opieki nad osobami dorosłymi. Natomiast zgodnie z art. 63 tej ustawy [o świadczeniu wspierającym], w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 [tj. w ustawie o świadczeniach rodzinnych] w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Z powołanych przepisów wynika, że w razie złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne najpóźniej do 31 grudnia 2023r., organ powinien badać, czy wnioskodawca spełniał warunki przyznania świadczenia wymagane zgodnie z dotychczasowym brzmieniem przepisów u.ś.r. W związku z tym, że skarżący złożył wniosek o świadczenie 28 czerwca 2023r., organy obu instancji prawidłowo rozpatrywały ten wniosek mając na uwadze dotychczasowe przepisy u.ś.r. Rację ma Kolegium, że podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie mógł być zastosowany przez organ I instancji przepis art. 17 ust. 1 b u.ś.r., ponieważ w związku z wyrokiem TK w orzecznictwie utrwalił się pogląd – na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023r. - że data powstania niepełnosprawności nie ma znaczenia w sprawie o przyznanie tego świadczenia, co Kolegium obszernie wyjaśniło. W ocenie Sądu, w okolicznościach rozpatrywanej sprawy stanowisko Kolegium, że skarżący nie spełnił przesłanki rezygnacji z pracy (nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego) do końca 2023r. jest prawidłowe. Prowadzenie gospodarstwa rolnego jest – wbrew zarzutom skargi – negatywną przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Mieści się ono bowiem w pojęciu "zatrudnienia lub wykonywania innej pracy zarobkowej", o czym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem (w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023r.) – "świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji". Pogląd jest utrwalony w orzecznictwie sądów administracyjnych. Ustawodawca umożliwił jednak rolnikom przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, jeśli złożą oświadczenie o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym, wprowadzając przepis art. 17b u.ś.r. Przepis ten stanowi, że: "1. W przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. 2. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań". W rozpatrywanej sprawie skarżący nie złożył oświadczenia, o którym mowa w powołanym przepisie. Przeciwnie, w aktach znajduje się jego oświadczenie z 9 listopada 2023r., że "prowadzi gospodarstwo rolne na gruntach po zmarłych rodzicach". (k.17). W odwołaniu także podnosił, że "ma niewielki dochód z gospodarstwa rolnego", choć jednocześnie wskazał, że ze względu na zaostrzenie choroby syna i ataki trwające dni lub tygodnie nie może pracować w gospodarstwie i wtedy prosi o pomoc sąsiadów. Dopiero w skardze podniósł, że gospodarstwo wydzierżawił, a na rozprawie sądowej przedstawił umowę dzierżawy z 1 sierpnia 2023r. W ocenie Sądu, w świetle wcześniejszych oświadczeń skarżącego, przedstawiona dopiero na rozprawie w dniu 3 grudnia 2024r. umowa, nie potwierdza dostatecznie, że skarżący zaprzestał w 2023r. prowadzenia gospodarstwa rolnego. W orzecznictwie sądowym (na gruncie dotychczasowych przepisów u.ś.r.) przyjmowano, że ocena tego, czy osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne zrezygnowała z zatrudnienia (zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego) zwykle wymaga ustalenia w szczególności tego, czy wnioskodawca figuruje w rejestrze producentów rolnych w ARiMR i czy pobiera dopłaty rolne. Potrzeba ustalenia tych okoliczności wynika z tego, że przesłanka rezygnacji z zatrudnienia wiąże się z rekompensatą za utratę wynagrodzenia z tego tytułu. Świadczenie pielęgnacyjne z założenia ustawodawcy miało stanowić rekompensatę za utratę dochodu w związku z koniecznością opiekowania się najbliższym członkiem rodziny. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego także musi się wiec wiązać nie tylko z (faktycznym) zaprzestaniem wykonywania pracy w tym gospodarstwie, ale także z utratą dochodów uzyskiwanych w związku z posiadaniem gospodarstwa rolnego. W orzecznictwie sądowym łączy się zatem przesłankę rezygnacji z zatrudnienia (zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego) z pobieraniem dopłat z funduszy europejskich, a to z kolei wiąże się z wpisem do ewidencji producentów rolnych, ponieważ tylko osoba wpisana do takiego rejestru może ubiegać się o dopłaty. Jak wynika z przepisów ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (Dz. U. z 2023 r., poz. 885), elementem całego systemu ewidencyjnego jest ewidencja producentów (art. 4 pkt 1). Z definicji ustawowych wynika, że pojęcie producenta obejmuje m.in. producenta rolnego (art. 3 pkt 2), którym jest osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, będąca rolnikiem w rozumieniu art. 3 pkt 1 rozporządzenia 2021/2115 (art. 3 pkt 2 lit. b). Wreszcie art. 3 pkt 1 rozporządzenia nr 2021/2115, do którego odsyła przytoczony przepis krajowy, definiuje rolnika jako: osobę fizyczną lub prawną bądź grupę osób fizycznych lub prawnych, bez względu na status prawny takiej grupy i jej członków w świetle prawa krajowego, których gospodarstwo jest położone na obszarze objętym zakresem terytorialnym stosowania Traktatów, określonym w art. 52 Traktatu o Unii Europejskiej w związku z art. 349 i 355 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE), oraz które prowadzą działalność rolniczą określoną przez państwa członkowskie zgodnie z art. 4 ust. 2 niniejszego rozporządzenia. Z powyższych regulacji wynika jednoznacznie, że prowadzenie działalności rolniczej jest niezbędnym elementem posiadania statusu producenta rolnego. Osoba, która zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego powinna wystąpić o wykreślenie z ewidencji producentów w terminie 14 dni od dnia zaistnienia tej zmiany (art. 14 ust. 1 ustawy ewidencyjnej). Ponieważ system, w tym ewidencję producentów wykorzystuje się w zakresie przyznawania i wypłaty płatności (art. 5 ust. 1 pkt 1 tej ustawy), posiadanie aktualnego statusu producenta rolnego, wynikającego z wpisu do ewidencji, wyklucza przyjęcie, że dana osoba zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, bowiem osoba taka, korzystając z aktualnego wpisu, ma możliwość ubiegania się o płatności rolne. W orzecznictwie sądowym kwestia wykreślenia z ewidencji producentów rolnych uznawana jest za kluczową przy ocenie wiarygodności oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego (zob. wyrok WSA w Kielcach z dnia 14 marca 2024r., II SA/Ke 744/23; wyrok WSA w Gliwicach wyrok z dnia 28 lutego 2024 r., II SA/Gl 1684/23). "Dopóki rolnik figuruje w ewidencji krajowych producentów rolnych, dopóty nie można stwierdzić, że zaprzestał on prowadzenia gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. Zaprzestanie prowadzenia przez rolnika gospodarstwa rolnego, o jakim mowa w art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r., nie polega tylko na faktycznym zaniechaniu wykonywania przez rolnika pewnych czynności, jak np. zaprzestanie osobistej uprawy, zbierania plonów, czy uzyskiwania zysków z gospodarstwa, w tym zaprzestanie składania wniosków o dopłaty unijne. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego wymaga poza tym przedsięwzięcia szeregu czynności prawnych, powiązanych integralnie ze statusem rolnika i prowadzeniem przez niego działalności rolniczej, takich jak np. złożenie wniosku o usunięcie wpisu z ewidencji producentów rolnych, który pozwala danemu producentowi (rolnikowi) na korzystanie z systemów wsparcia bezpośredniego, a więc prowadzenie gospodarstwa rolnego. Figurowanie w ewidencji producentów rolnych jest więc jednym z elementów koniecznych do przyjęcia, że mamy do czynienia z rolnikiem prowadzącym gospodarstwo rolne". W świetle powyższego, nawet w sytuacji, gdy osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne złoży oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, ale jednocześnie pobiera dopłaty z ARiMR i nadal figuruje w rejestrze producentów rolnych, nie można przyjąć że zrezygnowała z zatrudnienia, a więc że spełnia przesłankę, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., uzasadniającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Tylko w razie stwierdzenia, że osoba, która złożyła takie oświadczenie, jednocześnie nie pobiera dopłat oraz została wykreślona z rejestru producentów rolnych ARiMR, czyni to oświadczenie wiarygodnym. Podkreślić przy tym należy, że w związku ze zmianą przepisów od 1 stycznia 2024r., wskazane okoliczności powinny wystąpić do końca 2023r. Wynika to z powołanego wyżej art. 63 ust. 1 u.ś.w. Zdaniem Sądu, oznacza to, że świadczenie pielęgnacyjne mogłoby być przyznane skarżącemu tylko wtedy, gdyby skarżący do 31 grudnia 2023r. spełnił wszystkie przesłanki przewidziane w art. 17 ust. 1 i art. 17 b u.ś.r., a więc gdyby do końca grudnia 2023r. (nie później) zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego (w przedstawionym wyżej rozumieniu). Dokonując takiej wykładni przepisu art. 63 cyt. ustawy, Sąd miał na uwadze, że w procesie legislacyjnym nad ustawą o świadczeniu wspierającym (link) padła propozycja, by dotychczasowe przepisy stosować w każdym wypadku, gdy do 31 grudnia 2023r. wpłynął "wniosek" o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (link poprawka Senatu nr 61). Takie rozwiązanie niewątpliwie umożliwiałoby przyznanie świadczenia także wtedy, gdyby przesłanki prawa do świadczenia zaktualizowały się już po 1 stycznia 2024r., w toku trwania postępowania wyjaśniającego zainicjowanego wnioskiem (np. poprzez wykreślenie z rejestru producentów rolnych ARiMR), które – zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem - musiały istnieć najpóźniej w dacie wydawania decyzji). Propozycja ta ostatecznie nie została przyjęta przez ustawodawcę, gdyż Sejm poprawkę odrzucił, co oznacza, że stosowanie dotychczasowych przepisów jest obecnie możliwe wyłącznie wtedy, gdy do 31 grudnia 2023r. prawo do świadczenia "powstało", a zatem gdy do 31 grudnia 2023r. ziściły się wszystkie przesłanki przyznania tego prawa. Prawidłowo stwierdziło Kolegium, że skarżący nie spełnił przesłanki rezygnacji z zatrudnienia, ponieważ nie złożył oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego i nie przedstawił decyzji o wykreśleniu go z rejestru ARiMR jako producenta rolnego, w którym niewątpliwie figurował w 2023r., skoro jeszcze 26 października 2023r. ubiegał o przyznanie pomocy finansowej z ARiMR. Wprawdzie – jak podnosi w skardze - pomocy nie otrzymał, jednak nie wykazał, by powodem odmowy było to, że nie posiada już statusu rolnika (producenta rolnego). Sąd nie kwestionuje trudnej sytuacji skarżącego, ale jego kompetencje są ograniczone wyłącznie do kontroli legalności, czyli zgodności z prawem wydawanych przez organy administracji publicznej decyzji. Zaskarżona decyzja nie narusza obowiązujących przepisów, które do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wymagały rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego. W aktualnym stanie prawnym syn skarżącego jako dorosła osoba niepełnosprawna może ubiegać się o świadczenie wspierające. Z tych względów Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024r., poz.935).