II SA/Lu 675/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Czaja Sędzia WSA Jadwiga Pastusiak (sprawozdawca) Sędziowie Asesor sądowy Jerzy Parchomiuk Protokolant Starszy inspektor sądowy Jolanta Sikora po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 6 grudnia 2018 r. sprawy ze skargi A. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta B. z dnia [...] r. w przedmiocie ustalenia nadpłaty świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad osobą niepełnosprawną, za okres od [...] kwietnia 2012 r. do [...] czerwca 2013 r. w łącznej wysokości [...] zł i uznania jej za nienależnie pobrane świadczenie podlegające zwrotowi wraz z należnymi odsetkami za opóźnienie, które na dzień wydania decyzji wynoszą [...] zł. Zaskarżona decyzja wydana została w następującym stanie sprawy. Pismem z dnia [...] marca 2018 r., na podstawie informacji uzyskanej z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej Rzeczypospolitej Polskiej, Burmistrza Miasta B. poinformował A. P. o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia nadpłaty świadczenia pielęgnacyjnego. Z uzasadnienia decyzji organu pierwszej instancji wynika, że na podstawie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. r [...] przyznano A. P. świadczenie pielęgnacyjne w wysokości [...] zł miesięcznie, bezterminowo od dnia [...] maja 2011 r., wypłacanego do dnia wygaśnięcia decyzji z mocy prawa z dniem [...] r. - ustalił, że świadczenie pielęgnacyjne wypłacone za okres od dnia [...] kwietnia 2012 r. do dnia [...] czerwca 2013 r. w łącznej wysokości [...] zł jest świadczeniem nienależnym. A. P. w czasie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego prowadziła działalność gospodarczą od dnia [...] kwietnia 2012 r., a więc podjęła zatrudnienie o czym bezzwłocznie nie poinformowała organu. Świadczenie nienależnie pobrane podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Od tej decyzji odwołała się A. P. wnosząc o umorzenie należności ze względu na problemy zdrowotne oraz niezawinione przez nią niepowiadomienie organu o podjęciu pracy zarobkowej z uwagi na brak wiedzy, że prowadzenie działalności pozarolniczej nie uprawnia jej do świadczenia. Wyjaśniła, że o powyższym dowiedziała się dopiero w 2014 r. z pisma OPS w B. informującego o możliwości ponownego składania wniosku o świadczenie po wygaśnięciu decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne z mocy prawa z dniem [...] lipca 2013 r. Kolegium nie uwzględniło odwołania. Organ odwoławczy podkreślił, że w bezspornym jest, że wypłacono A. P. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką w okresie od dnia [...] kwietnia 2012 r. do dnia [...] czerwca 2013 r. w łącznej wysokości [...] zł miało charakter świadczenia nienależnego. W związku z czym, w opinii Kolegium, w świetle art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1952 ze zm.), ustało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na podjęcie przez skarżącą działalności gospodarczej, co stanowi przesłankę negatywną do pobierania świadczenia. Strona była pouczona o przesłankach pozytywnych i negatywnych uprawniających do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Pouczenie takie zawierał wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego podpisany przez stronę w dniu [...] maja 2011 r., a także w treści uzasadnienia decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne, Kolegium zawarło stwierdzenie "bezwzględną przesłanką do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego jest niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania osobistej opieki nad osobą niepełnosprawną". Odnosząc się do odwołania Kolegium podniosło, że zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, organ pierwszej instancji , który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, tj. Kierownik OPS w B. działający z upoważnienia Burmistrza B. jest organem właściwym do rozstrzygnięcia wniosku o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Stosowny wniosek skarżąca powinna wnieść do organu właściwego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie A. P. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji Burmistrza Miasta B. z dnia [...] r. Skarżąca podkreśliła, że postępowanie dotyczące zwrotu świadczeń nienależnie pobranych powinno zostać umorzone, zaś zaistniała sytuacja wynika z jej niewiedzy. Skarżąca podniosła, że w momencie składania wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, nie została ona pouczona o obowiązujących przepisach prawa. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniósł o oddalenie skargi w całości, jako niezasadnej, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga jest niezasadna. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji nakładającą na skarżącą obowiązek zwrotu pobranego przez nią świadczenia pielęgnacyjnego. Podstawę materialnoprawną kwestionowanego rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Stosownie do zapisu art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. I co istotne, jak przewidział ustawodawca w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Przepis ten ma zastosowanie, gdy świadczenia rodzinne zostały prawidłowo przyznane i w trakcie ich pobierania zajdą okoliczności uzasadniające zawieszenie bądź wstrzymanie ich wypłaty, ewentualnie ustanie prawa do ich pobierania i o tych okolicznościach świadczeniobiorca nie powiadomi organu, pomimo pouczenia w tym zakresie. Zasadniczą kwestią w niniejszej sprawie było zatem ustalenie, czy wymienione przesłanki zaistniały i czy okoliczności faktyczne sprawy dają podstawę do rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o powołany przepis. Nie jest kwestionowane, że skarżąca w dniu [...] kwietnia 2012 r. rozpoczęła wykonywanie działalności gospodarczej - działalność usługową wspomagająca produkcję roślinną, którą prowadziła do dnia [...] grudnia 2017 r. Natomiast kwestią sporną jest spełnienie przesłanki pouczenia skarżącej o okolicznościach skutkujących brakiem prawa do pobierania przedmiotowego świadczenia. Istotnym jest, że przepis art. 30 ust. 2 u.ś.r. wiąże zakwalifikowanie świadczenia jako nienależnie pobranego ze świadomością osoby, która świadczenie pobrała, że świadczenie jej nie przysługuje. Tylko w takiej sytuacji świadczenie może być uznane za nienależnie pobrane, co umożliwia żądanie jego zwrotu. Z orzecznictwa sądowoadministracyjnego wynika, że skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia. W konsekwencji, ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, przy czym owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd (wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 5 grudnia 2017 r. sygn. akt IV SA/Wr 443/17 oraz powołane w nim wyroki NSA: z dnia 18 kwietnia 2013 r. sygn. akt I OSK 1701/12 oraz z dnia 8 marca 2013 r. sygn. akt I OSK 1529/13, orzeczenia.nsa.gov.pl). Wobec powyższego, na organach administracji publicznej spoczywa obowiązek prawidłowego pouczenia osoby otrzymującej świadczenia o sytuacjach, w których nastąpić może brak prawa do ich pobierania. Prawidłowe pouczenie stanowiące podstawę do ponoszenia przez stronę odpowiednich konsekwencji, to takie pouczenie, które w pełni uświadamia osobie uprawnionej skutki niezastosowania się do obowiązków określonych w przepisach prawa. Z analizy akt niniejszej sprawy bezsprzecznie wynika, że skarżąca była należycie pouczona o obowiązku powiadomienia organu m.in. o podjęciu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (k. 1 i 13v akt adm.). Skarżąca w toku postępowania administracyjnego podkreślała z jednej strony, że jej wszelkie uchybienia wynikały z jej niewiedzy lub też, jak w skazała w treści uzasadnienia skargi – z braku stosownej informacji od pracownika OPS B.. Sąd zwraca jednak uwagę na fakt, że zarówno w odwołaniu, jak i w samej skardze skarżąca konsekwentnie zaznaczała, iż decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. o przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego – przeczytała "bez szczególnej wnikliwości", "bardzo nieuważnie". Skarżąca dodała przy tym, że wówczas ważne było, iż wcześniejsza decyzja została uchylona. Wymaga zatem wyjaśnienia, iż w orzecznictwie przyjmuje się, że jeśli osoba ubiegająca się o świadczenie rodzinne składa w tym celu wniosek, będąc właściwie pouczoną o braku prawa do pobierania świadczenia, warunek z art. 30 ust. 2 pkt ustawy o świadczeniach należy uznać za spełniony. Z akt sprawy jednoznacznie wynika, że składając wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z dnia [...] maja 2011 r. skarżąca własnoręcznie podpisała stosowne pouczenie. Składając wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, skarżąca złożyła oświadczenie i własnoręcznym podpisem to potwierdziła, że nie jest zatrudniona oraz że zobowiązuje się do niezwłocznego powiadomienia podmiotu wypłacającego świadczenie pielęgnacyjne o zmianach w tym zakresie. Zdaniem Sądu, zarówno pouczenie zawarte w formularzu wniosku jak i w decyzji przyznającej świadczenie zostały sformułowane w sposób zwięzły i zrozumiały, co istotne do ich zrozumienia nie wymagało znajomości przepisów prawa. Wyraźnie w pouczeniu wskazano, że w przypadku uzyskania dochodu należy o tym poinformować organ. Natomiast, odnosząc się do treści skargi jak odwołania, Sąd podkreśla, że jeżeli skarżąca nie zrozumiała tego pouczenia nie powinna składać pod nim podpisu, lecz domagać się szerszego wyjaśnienia. Złożenie podpisu pod pouczeniem i oświadczeniem stanowi natomiast dowód na zrozumienie i przejęcie do wiadomości podpisanej treści. Jeśli osoba ubiegająca się o świadczenie rodzinne składa w tym celu wniosek, będąc właściwie pouczoną o braku prawa do pobierania świadczenia, warunek z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy należy uznać za spełniony. Żaden przepis powołanej ustawy nie nakłada na organ obowiązku ustalania, czy strona wnosząca o przyznanie świadczenia rodzinnego zrozumiała treść pouczenia, które podpisała. Takiej powinności organu nie da się także wyprowadzić z przepisów art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2011 r. sygn. akt I OSK 1325/11). Należy zwrócić uwagę, że pouczenie zawarte we wniosku z dnia 2 maja 2011 r. o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w zasadzie nie różniło się od pouczenia zawartego w piśmie organu pierwszej instancji z dnia [...] lutego 2013 r., które jak sama skarżąca przyznała było dla niej zrozumiałe. Organy administracji obu instancji wyczerpująco wyjaśniły stan faktyczny sprawy będący podstawą rozstrzygnięcia, dokonały należytej oceny zgromadzonego w niej materiału dowodowego oraz prawidłowo zastosowały obowiązujące przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Końcowo, odnosząc się do treści uzasadnienia skargi i odwołania oraz pisma skarżącej z dnia 26 marca 2018 r. Sąd wyjaśnia, że w świetle art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, może umorzyć kwotę nienależne pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Okoliczności te oceniane są na zasadzie uznania administracyjnego przez wyżej wymieniony organ. Sąd w ramach niniejszego postępowania nie był uprawniony do ich analizy. Jeżeli dotychczas Burmistrz Miasta B. nie rozstrzygał wniosku o umorzenie kwoty nienależne pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, to skarżąca może w przywołanym zakresie zwrócić się do organu pierwszej instancji ze stosownym i odpowiednio uzasadnionym wnioskiem. Ma to istotne znaczenie w kontekście przepisu art. 30 ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w myśl którego odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Stąd też ostatnim dniem okresu, do jakiego należy naliczać odsetki jest dzień rzeczywistego zwrotu świadczenia nienależnego. Z tych wszystkich względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.).