II SA/Lu 682/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz, Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Beata Basak, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 20 maja 2015 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego I. oddala skargę; II. przyznaje adwokatowi J. P. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) należnego podatku od towarów i usług. Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej w B. działając z upoważnienia Burmistrza B. decyzją z dnia [...] r., Nr: [...] uznał za nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne wypłacone od dnia 1 stycznia 2013 r. do 31 stycznia 2014 r. w łącznej kwocie 1989 zł oraz zażądał zwrotu kwoty świadczeń nienależnie pobranych. W uzasadnieniu decyzji organ przytoczył art. 30 ust. 1 i ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazując, że od 1 stycznia 2013 r. M. M. przebywał w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie, a związku z tym nie był uprawniony do zasiłku pielęgnacyjnego. Decyzją z dnia [...] r. znak: [...] organ uchylił prawo do zasiłku pielęgnacyjnego od dnia 1 stycznia 2013 r. W związku z powyższym uzasadnione jest ustalenie nadpłaty z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz zobowiązanie strony do jej zwrotu. W odwołaniu od powyższej decyzji M. M. wskazał, iż przed osadzeniem w Areszcie Śledczym organ był informowany o tym fakcie i nie uznał za zasadne wstrzymać wypłatę świadczenia. Tym samym nieuzasadnione jest żądanie zwrotu świadczenia wraz z odsetkami. Strona wyjaśniła, że wypłacany w tym czasie zasiłek pielęgnacyjny wydatkowany był na zaspokojenie podstawowych potrzeb związanych z zakupem leków, środków higieny osobistej. Obecnie nie uzyskuje żadnego dochodu i nie posiada środków finansowych na zwrot świadczenia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. rozpatrując powyższe odwołanie decyzją z dnia [...] r., nr [...] w pkt 1 uchyliło zaskarżoną decyzję z dnia [...] r. w całości, w pkt 2 uznało za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne wypłacone w okresie od dnia 1 stycznia 2013 r. do 31 stycznia 2014 r. w kwocie 1989 zł i w pkt 3. umorzyło postepowanie w części zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Organ odwoławczy podniósł, że stosownie do z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych do uznania świadczenia za nienależnie pobrane konieczne jest spełnienie dwu przesłanek: po pierwsze wypłacenia świadczenia mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, a po drugie pouczenie pobierającego świadczenie o braku prawa do ich pobierania. Jak wynika z przedłożonych dokumentów w odpowiedzi na złożony w dniu 16 sierpnia 2012 r. wniosek, na podstawie decyzji z dnia [...] r. Nr [...] strona uprawniona została do zasiłku pielęgnacyjnego na okres od dnia 1 sierpnia 2012 r. do 31 sierpnia 2015 r. Złożony w dniu 16 sierpnia 2012 r. wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego zawierał pouczenie, w którym określone zostały zasady dotyczące pobierania przedmiotowego świadczenia, w tym przesłanki warunkujące nabycie uprawnień, a także wymienione zostały okoliczności, w których zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje. Zgodnie z treścią pouczenia ww. zasiłek nie przysługuje osobie przebywającej w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie takiej jak areszt śledczy, zakład karny. Fakt zapoznania się z treścią wniosku wnioskodawca potwierdził podpisem w dniu 16 sierpnia 2012 r. W związku z tym, że z przedłożonych dokumentów wynika, że M. M. od dnia 5 grudnia 2013 r. przebywał w Areszcie Śledczym, gdzie odbywa karę pozbawienia wolności (zaświadczenie Dyrektora Aresztu Śledczego w K. z dnia 14 stycznia 2014 r., pismo Z-cy Dyrektora Aresztu Śledczego w L. z dnia 19 grudnia 2012 r.), decyzją z dnia [...] r. Nr: [...] organ pierwszej instancji uchylił w całości decyzję z dnia [...] r. Nr: [...] przyznającą zasiłek pielęgnacyjny. Decyzja ta jest ostateczna. W świetle powyższego bezsporny jest fakt, iż w okresie od dnia 1 września 2013 r. do 31 października 2013 r. skarżący nie spełniał przesłanek warunkujących przyznanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, jak również nie ulega wątpliwości, iż miał wiedzę, co do tego, że w okresie pobytu w Areszcie śledczym świadczenie nie przysługuje. W ustalonym stanie faktycznym i prawnym zasiłek pielęgnacyjny wypłacony w okresie od 1 stycznia 2013 r. do 31 stycznia 2014 r. stosownie do art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych należy zakwalifikować jako świadczenie nienależnie pobrane. Tym samym decyzja organu pierwszej instancji w tym zakresie znajduje umocowanie w treści powołanego przepisu. Jednakże nakazanie zwrotu świadczenia rodzinnego nienależnie pobranego nie może być orzeczone w tej samej decyzji co uznanie świadczenia za nienależnie pobrane. Ponadto wydając decyzję zobowiązującą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia organ powinien ustalić czy nie zachodzą szczególne okoliczności dotyczące osoby zobowiązanej, uzasadniające na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych umorzenie całkowite bądź częściowe w/w należności lub ich rozłożenie na raty. M. M. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] r. podnosząc zarzuty powołane już w odwołaniu od decyzji organu I instancji. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2014r., poz. 1647), Sąd ten sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 wspomnianego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję, przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji wykazała, że zaskarżona decyzja odpowiada wymogom prawa. Podstawę materialnoprawną rozpoznawanej sprawy stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r. poz. 1456 ze zm.). Z akt sprawy wynika, że skarżący w dacie złożenia wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego, czyli w dniu 16 sierpnia 2012 r. spełniał przesłanki warunkujące przyznanie prawa do tego świadczenia, co potwierdził organ pierwszej instancji w ostatecznej decyzji z dnia [...] r., nr [...] przyznając skarżącemu zasiłek pielęgnacyjny od dnia 1 sierpnia 2012 r. do 31 sierpnia 2015 r. (k. 2 akt admin.). Jednak u podstaw obu rozstrzygnięć wydanych w niniejszej sprawie pozostaje pobyt skarżącego w Areszcie Śledczym w K. w okresie od dnia 5 grudnia 2012 r., który skutkował wydaniem decyzji z dnia [...] r. uchylającej od dnia 1 stycznia 2013 r. w całości decyzję z dnia [...] r. przyznającą zasiłek pielęgnacyjny. W ocenie organu w myśl art. 16 ust. 5 w zw. z art. 3 pkt 7 ustawy od tego okresu – w związku z tym, że został umieszczony w instytucji zapewniającej dobowe utrzymanie (przez który rozumie się m.in. areszt śledczy, zakład karny), nie był uprawniony do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego,. W konsekwencji powyższego rozstrzygnięcia wydana została decyzja pierwszoinstancyjna będąca przedmiotem niniejszej sprawy, tj. Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w B. z dnia [...] r., jak i uchylająca ją decyzja Samorządowego Kolegium odwoławczego w L. z dnia [...] r., na podstawie której uznano za świadczenie nienależnie pobrane wypłacone na rzecz skarżącego zasiłki pielęgnacyjne w okresie od 1 stycznia 2013 r. do 31 stycznia 2014 r., w łącznej kwocie 1989 zł. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 30 ust. 1 i 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych stanowiące, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu na wskazany przez organ rachunek bankowy, łącznie z ustawowymi odsetkami. Odsetki te naliczane są od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych, do dnia spłaty. Przepis art. 30 ust. 1 ustawy statuuje obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, natomiast jej art. 30 ust. 2 pkt 1 - 4a zawiera definicję ustawową świadczenia nienależnie pobranego. W treści przepisu art. 30 ust. 1 i ust. 2 ustawy, ustawodawca posłużył się pojęciem: "świadczenia nienależnie pobranego". Sformułowania tego nie można utożsamiać z pojęciem "świadczenie nienależne", którego zakres jest szerszy, bowiem "nienależne świadczenie" ma charakter obiektywny i występuje między innymi wówczas, gdy zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy po jego przyznaniu podstawa taka przestała istnieć. Z kolei "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). W orzecznictwie sądowym przyjęte zostało stanowisko, że nie można uznać pobranych świadczeń za nienależne, jeżeli strona przyjmowała je bez świadomości, że jej się nie należały. Zwrot obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (por. wyrok NSA z dnia 27 października 2010 r., sygn. akt I OSK 981/10, publ. Centralna baza Orzeczeń sądów Administracyjnych). Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Skarżący został prawidłowo pouczony o okolicznościach powodujących ustanie prawa do świadczenia rodzinnego - zasiłku pielęgnacyjnego oraz o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu o zaistnieniu takich okoliczności (wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, k. 1 akt admin. podpisany przez skarżącego) i mimo pouczenia, nie powiadomił o zaistnieniu okoliczności powodującej ustanie jej prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, czyli o pobycie w areszcie śledczym. Ponadto należy wskazać, że stosownie do treści art. 30 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu. Nie można jednak, tak jak to uczynił organ pierwszej instancji w jednej decyzji orzec, zarówno o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane i jednocześnie nakazać zwrot nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami wyliczonymi na podstawie art. 30 ust. 8 ustawy. Obowiązek ten może jednak zostać na stronę nałożony dopiero po ostatecznym stwierdzeniu przez właściwy organ, że określone świadczenie zostało pobrane nienależnie, na co słusznie zwrócił uwagę organ odwoławczy i uchylił na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. decyzję organu I instancji w tym zakresie. W sytuacji bowiem, gdy sprawa dotycząca nienależnie pobranych świadczeń zostanie ostatecznie rozstrzygnięta, można wszcząć postępowanie zmierzające do nakazania ich zwrotu. Nakazanie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego nie może być orzeczone w tej samej decyzji, co samo uznanie świadczenia za nienależnie pobrane. Zatem dopiero, gdy uprawomocni się decyzja uznająca dane świadczenie za nienależnie pobrane, można nakazywać jego zwrot (por. np. wyroki NSA z dnia 22 lipca 2010 r., sygn. akt I OSK 619/10, ONSAiWSA 2011, nr 4, poz. 89, LEX nr 694690 oraz sygn. akt I OSK 620/10, LEX nr 694359, a także wyrok WSA w Krakowie z dnia 21 marca 2012 r., III SA/Kr 567/11, LEX nr 1139259). Z tych wszystkich względów, wobec braku podstaw do uwzględnienia skargi, Sąd w pkt I. na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) skargę oddalił. Orzeczenie o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, zawarte w pkt II sentencji, znajduje natomiast uzasadnienie w art. 250 powołanej ustawy oraz § 19 pkt 1 w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. "c" i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r. poz. 461).