II SA/Lu 689/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja Asesor sądowy Anna Ostrowska (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 5 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi P. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 lipca 2024 r., znak: 010070/680/2400594/2024, nr 456304249 w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję. Zaskarżoną decyzją z 28 lipca 2024 r., znak: 010070/680/2400594/2024, nr: 456304249, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 4 ust. 2 oraz art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r. poz. 167 ze zm., dalej również jako "ustawa") po rozpatrzeniu odwołania P. D., Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 maja 2024 r. odmawiającą skarżącemu przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na syna M. D. na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że brak jest podstaw do uchylenia decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i wypłaty skarżącemu świadczenia, ponieważ świadczenie wychowawcze na wskazany wyżej okres wypłaca się drugiemu rodzicowi M. D. - M. D.1, która jako pierwsza złożyła wniosek, zgodnie z art. 4 ust. 2 w związku z art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Prezes ZUS wyjaśnił, że zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 17 maja 2023 r., sygn. akt III C 1619/22 miejscem zamieszkania M. D. jest miejsce zamieszkania matki M. D.1, która ma pełnię władzy rodzicielskiej nad nim i zgłosiła wniosek o świadczenie wychowawcze jako pierwsza. Organ wyjaśnił, że w dniu 28 lutego 2024 r. skarżący złożył do ZUS wniosek o świadczenie wychowawcze na dziecko M. D. na okres świadczeniowy 01.06.2024 r. – 31.05.2025 r. Wcześniej, w dniu 5 lutego 2024 r. analogiczny wniosek złożyła M. D.1. Informacją z dnia 20.02.2024 r. ZUS przyznał matce dziecka prawo do świadczenia wychowawczego. Następnie w dniu 08.04.2024 r. ZUS wezwał oboje wnioskodawców do uzupełnienia wniosku o dokument potwierdzający sprawowanie wyłącznej bądź naprzemiennej opieki nad dzieckiem. M. D.1 przedłożyła pisemne oświadczenie, w treści którego wskazała, że sądownie otrzymała opiekę nad dzieckiem i wskazała, że dziecko przebywa pod opieką skarżącego wbrew własnej woli. Ponadto wskazała, że złożono wniosek o zmianę wyroku sądu oraz że to ona ponosi koszty utrzymania dzieci, ponieważ skarżący nie płaci alimentów i ma założoną sprawę egzekucyjną z komornikiem. Do dokumentacji dołączyła zawiadomienie o zajęciu wynagrodzenia wydane przez Komornika Sądowego, wyrok Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 17 maja 2023 r., sygn. akt III C 1619/22, prawomocny z dniem 25.05.2023 r., którym sąd rozwiązał małżeństwo skarżącego i M. D.1 przez rozwód, powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej nad dziećmi: M. D., K. D. i J. D. obojgu rodzicom z tym, że miejsce pobytu małoletnich dzieci ustalił przy matce. Ponadto zobowiązał obie strony do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dzieci. Prezes ZUS wyjaśnił następnie, że skarżący oświadczył, że sprawuje opiekę na synem od 1 czerwca 2023 r. oraz ponosi koszty jego utrzymania. W dniu 27 maja 2024 r. skarżący wskazał, że syn M. D. przebywa pod jego opieką od czerwca 2023 r. Poinformował, że termin rozprawy o zmianę wyroku w sprawie opieki nad dziećmi został ustalony na 24.09.2024 r., wobec czego do rozprawy sprawuje opiekę nad synami K. i M., natomiast opiekę nad synem J. sprawuje naprzemiennie z byłą żoną. Skarżący dołączył wezwanie na rozprawę wydane w dniu 6 maja 2024 r. Organ podniósł ponadto, że z dołączonego przez skarżącego do odwołania od decyzji pierwszoinstancyjnej zaświadczenia z Ośrodka Pomocy Społecznej w Trawnikach z dnia 4 czerwca 2024 r., wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z dwójką dzieci – K. i M. D. od czerwca 2023 r. Ponadto w zaświadczeniu wskazano, że z danych wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 1 lutego 2024 r. wynika, że dzieci zamieszkiwały z ojcem. W skardze na decyzję Prezesa ZUS skarżący zażądał jej uchylenia, zarzucając organowi błędne ustalenie, że syn M. D. mieszka z matką, podczas gdy mieszka ze skarżącym już od czerwca 2023 r. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu uzasadniającym jej uchylenie. Materialnoprawną podstawą tej decyzji jest art. 4 ust. 2 pkt 1 oraz art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Zgodnie z pierwszym z powołanych przepisów świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Z kolei w myśl art. 22 powołanej ustawy, w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 stosuje się. W rozpoznawanej sprawie bezsporne jest, że wniosek o świadczenie wychowawcze na dziecko M. D. jako pierwsza złożyła jego matka M. D.1. Nie ulega również wątpliwości, że w dacie wydania zaskarżonej decyzji w obrocie prawnym pozostawał prawomocny wyrok Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 17 maja 2023 r., sygn. akt III C 1619/22, którym sąd rozwiązał małżeństwo skarżącego i M. D.1 przez rozwód, powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej nad dziećmi: M. D., K. D. i J. D. obojgu rodzicom z tym, że miejsce pobytu małoletnich dzieci ustalił przy matce, ponadto zobowiązał obie strony do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dzieci. Uznając brak po stronie skarżącego prawa do świadczenia wychowawczego na syna M. , organ odwoławczy jako argument wskazał istnienie w obrocie prawnym powyższego wyroku, ustalającego miejsce zamieszkania dzieci skarżącego, w tym syna M. , przy matce. Tymczasem w myśl art. 22 powołanej ustawy w przypadku, gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica drugi rodzic dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala, kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 stosuje się. Ponadto, stosownie do treści art. 15 ust. 1 ustawy, jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego lub osoby pobierającej to świadczenie wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem, w tym również w przypadku, o którym mowa w art. 5a lub art. 22, organ właściwy oraz wojewoda mogą zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu weryfikacji tych wątpliwości. W ocenie Sądu, w świetle językowej wykładni powołanych wyżej przepisów w kontekście okoliczności niniejszej sprawy, organ przedwcześnie, bez przeprowadzenia w tym zakresie wystarczającego postępowania dowodowego, uznał brak prawa skarżącego do wnioskowanego świadczenia. Z art. 22 ustawy wynika, że w razie wątpliwości co do tego, który z rodziców sprawuje opiekę, organ może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. W aktach sprawy widnieje zaświadczenie kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w Trawnikach z 4 czerwca 2024 r., w którym organ pomocy społecznej powołał się na dane wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 1 lutego 2024 r. i wskazał, że "nieletnie dzieci: K. D., J. D. i M. D. zamieszkiwali wspólnie z ojcem". Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wprawdzie powołał się na to zaświadczenie, ale w ogóle nie ustosunkował się do ustaleń poczynionych w trakcie wywiadu środowiskowego, co więcej, nie zwrócił się do organu pomocy społecznej o nadesłanie formularza tego wywiadu (w aktach sprawy nie zamieszczono formularza wywiadu). Organ uznał, że dane wskazane w zaświadczeniu pozostają bez wpływu na rozstrzygnięcie sprawy z uwagi na treść prawomocnego wyroku sądu cywilnego, ustalającego miejsce zamieszkania M. D. przy matce. Z tym stanowiskiem nie sposób się zgodzić, ponieważ skoro przeprowadzono wywiad środowiskowy, w trakcie którego ustalono, że w lutym 2024 r. M. D. mieszkał ze skarżącym, nie można tej okoliczności pominąć. W art. 22 ustawy wprost wskazano, że w przypadku zbiegu prawa rodziców do świadczenia, świadczenie wypłaca się temu z rodziców, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Zatem jeżeli z wywiadu środowiskowego wynika, że w dacie jego przeprowadzenia M. D. mieszkał z ojcem, tę okoliczność należało zweryfikować i ocenić. Art. 22 nie przewiduje, aby wyłącznie uprawnionym do świadczenia był ten rodzic, któremu zgodnie z wyrokiem przyznano władzę rodzicielską i przy którym ustalono miejsce zamieszkania dziecka, lecz odwołuje się do faktycznych okoliczności, jakie zaistnieją w danym wypadku. Takie rozwiązanie stanowi przejaw racjonalizmu ustawodawczego, albowiem uwzględnia sytuacje życiową, w której dziecko, mimo powierzenia władzy rodzicielskiej jednemu rodzicowi, nie zamieszkuje z nim. Sąd nie podziela zatem stanowiska organu o bezwzględnym związaniu prawomocnym wyrokiem rozwodowym, w którym określono miejsce zamieszkania dziecka i braku możliwości weryfikacji, czy wyrok ten jest wykonywany. Istotą postępowania administracyjnego jest jednoznaczne, nie budzące wątpliwości ustalenie stanu faktycznego danej sprawy. Organ nie może uchylać się od tego obowiązku i ignorować okoliczności, które mogą świadczyć o tym, że wbrew treści wyroku, opiekę nad M. D. faktycznie sprawuje skarżący. Powyższą tezę potwierdza treść art.13 ust. 4 pkt 3 lit. b/ ustawy, zgodnie z którym do wniosku o świadczenie należy wprawdzie dołączyć prawomocne orzeczenie sądu, ale wnioskodawca ma także prawo przedłożyć inne dokumenty, w tym oświadczenia, potwierdzające spełnianie warunków do przyznania lub ustalenia wysokości świadczenia wychowawczego będącego przedmiotem wniosku. Niewątpliwie zaś każdy z dokumentów, o których mowa w art. 13 ust. 4 pkt 3 ustawy winien zostać włączony do materiału dowodowego sprawy i poddany ocenie zgodnie z regułami postępowania administracyjnego. Dokonana wyżej wykładnia art. 4 ust. 2 pkt 1 oraz art. 22 ustawy uwzględnia cel świadczenia wychowawczego wynikający z ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Wskazać bowiem należy, że z treści art. 4 ust. 2 pkt 1-2 ustawy wynika, że na potrzeby ustalenia prawa matki lub ojca dziecka (opiekuna faktycznego) do świadczenia wychowawczego na dziecko ustawodawca odwołał się do atrybutów wspólnego zamieszkiwania i przebywania z dzieckiem, jak też zaspokajania jego potrzeb bytowych, wychowawczych i utrzymania dziecka. Kryterium "wspólnego zamieszkiwania" to faktyczne miejsce zamieszkania, czyli fizyczne przebywanie dziecka u tego rodzica (lub opiekuna), który sprawuje nad nim opiekę i zaspokaja jego potrzeby życiowe. Zatem dla uzyskania świadczenia wychowawczego znaczenie ma nie tyle miejsce zamieszkania dziecka wskazane w wyroku rozwodowym, co faktyczne miejsce jego zamieszkiwania. Celem świadczenia wychowawczego jest bowiem częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 ustawy). Wobec tego istotne znaczenie dla meritum tego typu spraw mają przesłanki o charakterze faktycznym, które - zdaniem Sądu, organ odwoławczy wadliwie odrzucił jako kryterium oceny w niniejszej sprawie (por. prawomocny wyrok WSA w Warszawie z 11 października 2018 r., I SA/Wa 719/18). Przyjęta przez organ wykładnia art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 ustawy prowadziłaby do skutku niezgodnego z jej celami. Zgodnie z tym stanowiskiem rodzic dziecka, który faktycznie z nim zamieszkuje i ponosi koszty jego utrzymania, traciłby prawo do świadczenia wychowawczego tylko dlatego, że w orzeczeniu sąd ustalił miejsce zamieszkania dziecka u drugiego z rodziców, z którym faktycznie dziecko nie zamieszkuje. Zatem, mając na uwadze treść art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 ustawy, posługujących się kategoriami "wspólnego zamieszkiwania i pozostawania na utrzymaniu" rodzica oraz "faktycznego sprawowania opieki" przez rodzica nad dzieckiem, należało uznać, że rolą organów rozpatrujących przedmiotowy wniosek było rozstrzygnięcie, czy skarżącemu przysługuje świadczenie wychowawcze na syna, nie zaś to, czy pobyt syna u skarżącego był zgodny z treścią orzeczenia sądu powszechnego (wyrok WSA w Gdańsku z dnia 4 sierpnia 2022 r., II SA/Gd 20/22). Nie ulega przy tym wątpliwości, że nie każdy ustanowiony przez sąd rodzinny opiekun sprawujący pieczę nad dzieckiem może otrzymać świadczenie wychowawcze, a tylko taki, który sprawuje nad nim rzeczywistą opiekę, uczestniczy w jego wychowaniu i zaspokajaniu potrzeb (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 lipca 2019 r., I OSK 3123/19; z dnia 28 maja 2020 r., I OSK 1885/19). Z tych względów Sąd orzekający w niniejszej sprawie uznał, że organ II instancji dokonał błędnej wykładni art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 ustawy, uznając, że przesłanka wspólnego zamieszkiwania, utrzymywania dziecka i sprawowania nad nim faktycznej opieki wynika wyłącznie z orzeczenia sądowego, a nie jest związana z rzeczywistym zamieszkiwaniem i sprawowaniem opieki nad dzieckiem. Oznacza to, że organ pominął kryterium faktyczne, które jednak ma kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Stwierdzone naruszenie prawa materialnego miało wpływ na wynik sprawy. Organ nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego i nie zweryfikował twierdzeń strony ani przedkładanych przez nią dokumentów wskazujących, że syn jest pod faktyczną opieką ojca, wspólnie z nim zamieszkuje i jest na jego utrzymaniu. Organ nie ustalił zatem w drodze dostępnych środków dowodowych, u którego z rodziców dziecko faktycznie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu, co stanowiło jednocześnie istotne naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Popełnione przez organ uchybienia skutkowały co najmniej przedwczesną odmową przyznania skarżącemu świadczenia wychowawczego, o które się ubiegał. Z tych wszystkich względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję Prezesa ZUS. Rozpoznając sprawę ponownie, organ, związany dokonaną przez Sąd wykładnią art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, uwzględni dowody przedłożone przez stronę oraz - w razie potrzeby - przeprowadzi uzupełniające postępowanie dowodowe w celu jednoznacznego ustalenia, które z rodziców sprawowało faktyczną opiekę nad M. D.. Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł jak w sentencji.