II SA/Lu 696/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Czaja (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia NSA Witold Falczyński, Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski, Protokolant Referent Marzena Okoń, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 6 maja 2014 r. sprawy ze skargi R.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku stałego uchyla zaskarżoną decyzję. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia 17 czerwca 2013 r., nr [...], po rozpoznaniu odwołania R. W., utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta H. z dnia 13 maja 2013 r., nr [...], w sprawie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku stałego. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że wskazaną na wstępie decyzją organ pierwszej uznał pobrany przez R. W. zasiłek stały za listopad i grudzień 2012 r. w wysokości 1 058 zł za świadczenie nienależnie pobrane. Jednocześnie organ ten orzekł o zwrocie przez stronę nienależnie pobranego świadczenia. Uzasadniając to rozstrzygnięcie organ pierwszej instancji stwierdził, że R. W. w listopadzie 2012 r. uzyskał dochód ze sprzedaży mieszkania w kwocie 50 000 zł, nie poinformował jednak o tym Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. Uzyskanie dochodu, jak podkreślił organ, wpłynęło na zmianę jego sytuacji materialnej i spowodowało utratę prawa do zasiłku stałego począwszy od miesiąca, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, to jest od listopada 2012 r. R. W. nie dopełnił obowiązku poinformowania Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej o uzyskaniu dochodu, co oznacza, że pobrał on nienależnie zasiłek stały za listopad i grudzień 2012 r. Utrzymując w mocy decyzję organu pierwszej instancji Kolegium wskazało, że odwołujący się otrzymał należność za sprzedaż lokalu w miesiącu listopadzie 2012 r. a kwota uzyskanego dochodu z tego tytułu przekracza więcej niż pięciokrotnie kryterium dochodowe. W związku z tym, w myśl art. 8 ust. 11 ustawy o pomocy społecznej, dochód ten podlegał rozliczeniu na 12 kolejnych miesięcy począwszy od listopada 2012 r., co spowodowało utratę z dniem 1 listopada 2012 r. prawa do zasiłku stałego. Tym samym, zdaniem Kolegium, wypłacony zasiłek stały za miesiące listopad i grudzień 2012 r. stał się świadczeniem nienależnie pobranym. Odnosząc się do treści odwołania, organ drugiej instancji wskazał, że podniesione przez odwołującego się argumenty dotyczące jego sytuacji osobistej i zdrowotnej nie mogą być uwzględnione w postępowaniu w sprawie uznania świadczenia za nienależnie pobrane i obowiązku zwrotu tego świadczenia. Kwestie te, jak podkreśliło Kolegium, mogą być natomiast rozpatrywane w odrębnym postępowaniu przed organem pierwszej instancji na podstawie art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Skargę do Sądu na powyższą decyzję Kolegium złożył R. W., wnosząc o umorzenie sumy nienależnie pobranego świadczenia z uwagi na jego trudną sytuację finansową i zdrowotną. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. Podkreślić należy, że Sąd uwzględnił skargę z uwagi na wady, które miał obowiązek wziąć pod rozwagę z urzędu na podstawie art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej: "P.p.s.a."), a które nie zostały podniesione w skardze. Zgodnie z art. 98 zdanie 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2013 r. poz. 182 ze zm.; dalej także: "ustawa") świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Ze zdania 2 cytowanego artykuły wynika natomiast, że organy administracji, orzekając o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, mają obowiązek odpowiedniego stosowania przepisu art. 104 ust. 4 ustawy. Ten ostatni przepis stanowi zaś, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu wskazanych należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, widzi w takim uregulowaniu dwa odrębne postępowania, z których pierwsze wszczynane jest z urzędu, kończy się decyzją związaną, wydaną na podstawie art. 98 ustawy, po ustaleniu nieprawdziwych danych lub zatajeniu przez stronę sytuacji materialnej, a drugie jest wszczynane na wniosek pracownika socjalnego lub strony i kończy się decyzja uznaniową, wydaną w oparciu o art. 104 ust. 4 ustawy. W orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażony został jednak pogląd odmienny, który podziela skład orzekający w niniejszej sprawie. Pogląd ten opiera się na stwierdzeniu, że wykładni przepisu art. 98 ustawy o pomocy społecznej nie można dokonywać w oderwaniu od przepisu art. 104 ust. 4 tej ustawy, który to przepis ustawa nakazuje stosować odpowiednio. W razie odesłania w normie prawnej do odpowiedniego stosowania innego przepisu, należy zgodnie z zasadami wykładni rozważyć, czy ze względu na przedmiot regulacji przepis prawa, do którego jest odesłanie, należy stosować wprost, z pewnymi jego modyfikacjami, czy też należy wyłączyć jego stosowanie. Dokonując wykładni pojęcia odpowiedniego stosowania art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, do którego odsyła art. 98 omawianej ustawy, należy uznać, że art. 104 ust. 4 ustawy stosuje się wprost w razie orzekania przez organy administracji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia (por. wyroki NSA: z dnia 15 stycznia 2008 r., sygn. akt I OSK 517/07, LEX nr 501065, z dnia19 listopada 2008 r., sygn. akt I OSK 1894/07, Lex 580349, z dnia 30 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1863/07, ONSAiWSA 2010, nr 2, poz. 31, wyrok NSA z dnia 18 marca 2011 r., sygn. akt I OSK 2065/10, Lex nr 1079747). Z powyższego wynika, że rozpoznając sprawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, która wszczynana jest z urzędu, organ administracji – w toku tego postępowania – obowiązany jest, w myśl art. 104 ust. 4 ustawy, ocenić, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu. Wymaga to więc dokonania stosownych ustaleń, w ramach tego samego postępowania, czy zachodzi przypadek szczególnie uzasadniony, w szczególności ze względu na sytuację osoby zobowiązanej do zwrotu. W związku z tym, że w świetle powołanego przepisu, postępowanie dotyczące odstąpienia od żądania zwrotu świadczenia nienależnie pobranego wymaga złożenia wniosku, to w razie, gdy wniosek taki nie zostanie złożony przez pracownika socjalnego, organ powinien pouczyć stronę o przysługującym jej w tym zakresie uprawnieniu. Obowiązek ten wynika również z art. 9 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267 ze zm.; dalej: "K.p.a."), który nakłada na organy administracji obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, jakie mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania oraz z art. 10 § 1 K.p.a., zobowiązującego te organy do zapewnienia stronom prawa czynnego udziału w każdym stadium postępowania. Oznacza to zatem, że organ administracji prowadzący postępowanie określone w art. 98 ustawy o pomocy społecznej ma obowiązek pouczyć stronę o możliwości złożenia wniosku, a następnie wniosek taki rozpoznać (zob. powołany wyżej z dnia 30 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1863/07). Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] niewątpliwie uchybiło temu obowiązkowi, gdyż uznało, że wskazane przez skarżącego okoliczności dotyczące jego trudnej sytuacji zdrowotnej i materialnej nie mają żadnego wpływu na wynik sprawy, a jednocześnie nie pouczyło go o możliwości złożenia wniosku o odstąpienie od zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, który to wniosek podlegałby rozpoznaniu w toku postępowania o zwrot nienależnie pobranego świadczenia. Tym samym organ drugiej instancji naruszył nie tylko wskazane wyżej przepisy, lecz również art. 7, 77 § 1, 80, 107 § 3 oraz 136 K.p.a. Organ ten nie wyjaśnił bowiem wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności, a w konsekwencji nie odniósł się do nich należycie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Mając na uwadze powyższe uchybienia Sąd uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c P.p.s.a. Ponownie rozpoznając sprawę organ odwoławczy uwzględni wszystkie przedstawione wyżej uwagi, a zwłaszcza dokonaną przez Sąd wykładnię przepisów prawa. Z tych wszystkich względów Sąd orzekł, jak w sentencji.