II SA/Lu 700/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marta Laskowska-Pietrzak Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Asesor sądowy Jakub Polanowski (sprawozdawca) Protokolant Referent Elwira Szymaniuk-Szkodzińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 listopada 2023 r. sprawy ze skargi P. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 30 maja 2023 r., znak: SKO.41/3214/OS/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z 30 maja 2023 r., znak: SKO.41/3214/OS/2023, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie (dalej: organ odwoławczy, Kolegium), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm.; dalej: k.p.a.) oraz art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390; dalej: u.ś.r.), utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy N. D. (dalej: organ I instancji, Wójt) z 2 maja 2023 r., znak: OPS.4803.12.2023.JZ, o odmowie przyznania P. O. (wnioskodawca, skarżący, strona) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką K. O.. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wyjaśniło, że organ I instancji wskazał dwie podstawy odmowy przyznania świadczenia. Po pierwsze, stwierdził, że nie da się ustalić kiedy powstała niepełnosprawność matki strony, a tym samym nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Po drugie, Wójt ocenił, że brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez wnioskodawcę a sprawowaniem opieki nad matką, co wynika z tego, że zakres tej opieki pozwala na pogodzenie jej z pracą zawodową, przy założeniu należytej organizacji czasu pracy (art. 17 ust. 1 u.ś.r.). W odwołaniu od decyzji skarżący zarzucił naruszenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., poprzez nieuwzględnienie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 i dokonanie błędu w ustaleniach stanu faktycznego w sprawie, polegającego na przyjęciu, że matka strony nie wymaga opieki w pełnym wymiarze czasowym ze strony wnioskodawcy. Utrzymując w mocy decyzję organu I instancji, Kolegium stwierdziło, że rację ma strona, że z uwagi na przywołany w odwołaniu wyrok TK nie było podstaw do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ze względu na to, że niepełnosprawność jej matki powstała po ukończeniu przez nią wieku określonego w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Jednakże, zdaniem Kolegium, podstawę taką daje inny przepis tej ustawy – art. 17 ust. 1 u.ś.r. Organ odwoławczy wskazał, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na przyjęcie, że zachodzi bezpośredni związek pomiędzy sprawowaniem stałej opieki a rezygnacją z zatrudnienia lub rezygnacją z podjęcia zatrudnienia. Z akt wynika bowiem, że zakres opieki skarżącego nad matką jest następujący: zabezpieczenie żywności, zakup leków, opłacanie rachunków, zabezpieczanie opału, wody, zakup gazu, wymiana butli gazowej, pomoc przy kąpieli, uprzątnięcie po kąpieli, zmywanie naczyń, sprzątanie, przygotowanie pieca kaflowego po sezonie grzewczym do zimy, odgrzanie posiłków obiadowych, zagotowanie wody w czajniku, pomoc przy śniadaniu i kolacji, pomoc w obsłudze radia i telewizora. Jak wskazał skarżący, rejestruje on też wizyty matki u lekarza. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że: matka strony z trudem porusza się za pomocą kul; głównie czas spędza w swoim pokoju siedząc czy leżąc na łóżku; swoje miejsce zamieszkania opuszcza wyłącznie w celu odbycia wizyty lekarskiej lub wizyty do kościoła, gdzie jest zawożona przez swoją córkę; swoje potrzeby fizjologiczne załatwia w toalecie; wymaga pomocy podczas kąpieli. Wywiad ten potwierdza również, że strona, z uwagi na brak umiejętności kulinarnych, nie gotuje matce obiadów, odgrzewając gotowe posiłki ze sklepu; przygotowuje natomiast śniadania, kolacje oraz cieple napoje. Ponadto z wywiadu wynika, że matka strony sama mierzy sobie ciśnienie oraz dawkuje leki. Zdaniem Kolegium, czynności w ramach sprawowanej opieki, które wymienił sam skarżący, nie powodują konieczności rezygnacji przez niego z zatrudnienia lub też rezygnacji z podjęcia zatrudnienia przez wnioskodawcę. Czynności takie mogą być wykonywane po godzinach pracy. Czynności wykonywane przez stronę mogą być realizowane także przez osobę czynną zawodowo, gdyż jak słusznie wskazał organ I instancji mają one charakter uniwersalny. Strona bez względu na fakt sprawowania opieki nad swoją matką i tak zabezpieczałaby sobie żywność, w razie potrzeby dokonywała zakupu leków na własne potrzeby, opłacałaby rachunki, zabezpieczałaby opal, wodę, zakupywałby gaz, wymieniłaby butlę, zmywałaby brudne naczynia, sprzątała w domu, przygotowywała sobie piec kaflowy po sezonie grzewczym do zimy, odgrzewałaby posiłki, gotowała wodę w czajniku, włączałaby sobie radio lub według upodobania telewizor. Wszystkie te czynności dokonywałaby na własne potrzeby, gdyż są to podstawowe czynności związane z normalnym, bieżącym funkcjonowaniem prawie każdego człowieka. Wymienione przez stronę czynności stanowią zwykłą opiekę nad swoim rodzicem wynikającą zarówno z obowiązku moralnego, jak i obowiązku prawnego (obowiązku alimentacyjnego). W myśl zaś art. 17 ust. 1 u.ś.r., przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego dotyczy tylko takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy przez wnioskodawcę. W sprawie takie okoliczności nie mają miejsca, gdyż matka sprawy jest osoba chodzącą (wprawdzie z trudem za pomocą kul, ale jednak chodzącą), która jest w stanie samodzielnie funkcjonować. Oczywiście z pewnymi ograniczeniami wynikającymi z wieku jak i chorób, jednakże potrzeby matki w zakresie pomocy nie są aż tak istotne, aby powodowały konieczność rezygnacji z zatrudnienia. Wobec powyższego należy wskazać, że fakt sprawowania opieki w zakresie wskazanym przez stronę powinien być determinowany obowiązkiem moralnym strony względem wstępnego. Ponadto Kolegium stwierdziło, że jak wynika z ustaleń organu pierwszej instancji, w okresie od 23 kwietnia 2021 r. do 30 lipca 2021 r., czyli w okresie, gdy strona przebywała w Areszcie Śledczym w związku ze znęcaniem się nad swoimi rodzicami, czynności związane z opieką nad rodzicami (K. O. i żyjącym jeszcze jej mężem A. O.) sprawowały córki D. P. oraz G. M., które w miarę możliwości wykonywały niezbędne czynności. W skardze do Sądu skarżący zarzucił Kolegium naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej i zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącego, a zatem nie występuje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Skarżący podkreślił, że Kolegium nie podważyło opartego na materiale dowodowym stanowiska skarżącego, że jego matka (niezdolna do samodzielnej egzystencji w świetle orzeczenia o stopniu niepełnosprawności) wymaga sprawowania przez skarżącego długotrwałej opieki. Nie może on zostawić matki samej dłużej niż na kilka godzin, a to uniemożliwia podjęcie mu jakiegokolwiek zatrudnienia. Pomoc ta obejmuje takie czynności jak: pomoc przy codziennej toalecie (zaprowadzić do łazienki), podanie ciepłego posiłku, a także zaparzenie herbaty. Moralnie nagannym byłoby, aby wskutek nieobecności syna matka musiała czekać na wykonanie tych czynności aż do powrotu syna z pracy. Kolegium nie dostrzegło, że matka strony z trudnością porusza się przy pomocy kul, a tym samym jest całkowicie zależna od osób trzecich. Jedyną czynnością, jaką właściwie może ona dokonać samodzielnie jest zmierzenie ciśnienia tętniczego. Zdaniem skarżącego, okoliczności związane z jego pobytem w Zakładzie Karnym nie mają wpływu na wynik sprawy, gdyż miały miejsce już kilka lat temu, a od tego czasu stan zdrowia matki strony uległ pogorszeniu. W odpowiedzi na skargę Kolegium, popierając stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji, wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom niż ojciec, matka, opiekun faktyczny dziecka albo osoba będąca rodziną zastępczą spokrewnioną (art. 17 ust. 1 pkt 1-3 u.ś.r.), na których to osobach, zgodnie z ustawą z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Dlatego też przyznanie tego świadczenia wymaga niebudzącego wątpliwości ustalenie zakresu sprawowanej opieki oraz związku rezygnacji z zatrudnienia bądź niepodejmowania zatrudnienia z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Sam fakt legitymowania się przez członka rodziny orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie gwarantuje automatycznie uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakres sprawowanej opieki musi być tego rodzaju, że obiektywnie wyklucza możliwość jakiegokolwiek zarobkowania. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznane, gdy rezygnacja z pracy nie jest ściśle powiązana z koniecznością sprawowania stałej i długotrwałej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (zob. np. wyroki NSA z: 23 października 2020 r., I OSK 1148/20, 21 września 2023 r., I OSK 1740/22, 18 października 2023 r. i I OSK 1875/22). W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem jest, że matka skarżącego jest wdową i dysponuje orzeczeniem, na podstawie którego została uznana za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przedmiotem sporu jest zaś ocena, czy konieczność sprawowania opieki nad nią przez skarżącego uniemożliwiała mu podjęcie bądź kontynuowanie zatrudnienia. Zdaniem Sądu, prawidłowo stwierdziły organy obu instancji, że w niniejszej sprawie brak jest związku przyczynowo-skutkowego między niepodejmowaniem lub rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia a koniecznością sprawowania przez niego opieki nad niepełnosprawną matką. W pierwszej kolejności należy podkreślić, że choć organy obu instancji nie posiadają medycznej wiedzy specjalistycznej uprawniającej do kwestionowania orzeczeń innych organów orzekających w przedmiocie stopnia niepełnosprawności, to mają one obowiązek dokonać oceny określonej przesłanki przyznania świadczenia w kontekście wszystkich okoliczności sprawy. Zgodnie bowiem z art. 80 k.p.a., organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Organy te były zatem obowiązane ustalić precyzyjnie, czy zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką obiektywnie wyklucza możliwość jego zatrudnienia. Jak wynika z oświadczenia skarżącego (własnoręcznie sporządzonego) 11 kwietnia 2023 r. (k. 9 akt adm. I inst.), jego opieka nad matką polega na "zabezpieczeniu żywności, zakupie leków, opłaceniu rachunków, zabezpieczeniu opału, wody, zakupie gazu i wymianie butli, pomocy przy kąpieli, uprzątnięciu po kąpieli, myciu naczyń, sprzątaniu, przygotowaniu pieca kaflowego po sezonie grzewczym do zimy, odgrzewaniu posiłków obiadowych, zagotowaniu wody w czajniku, pomoc przy śniadaniu i kolacji, pomoc w obsłudze telewizora i radia, rejestrowaniu do lekarza. Mama nie jest osobą leżącą, jest w stanie po domu poruszać się o kulach, obecnie praktycznie nie wychodzi, jedynie do lekarza i do kościoła, gdzie zawozi ją siostra. Pomagam matce przy wychodzeniu z domu i wsiadaniu do samochodu. Gdy wychodzę do sklepu, jest ze mną kontakt telefoniczny". Z kolei, co wynika z wywiadu środowiskowego, matka strony z trudem porusza się za pomocą kul ortopedycznych. Głównie czas spędza w swoim pokoju, siedząc albo leżąc na łóżku. Swoje miejsce zamieszkania opuszcza wyłącznie w celu odbycia wizyty lekarskiej lub wizyty do kościoła, gdzie jest zawożona przez swoją córkę. Swoje potrzeby fizjologiczne załatwia w toalecie. Wymaga pomocy podczas kąpieli. Strona z uwagi na brak umiejętności kulinarnych nie gotuje swojej matce obiadów, odgrzewając gotowe posiłki ze sklepu. Przygotowuje natomiast śniadania, kolacje oraz ciepłe napoje. Matka skarżącego głównie sama mierzy sobie ciśnienie oraz dawkuje leki, czasem wspiera ją w tym syn (k. 10-11 adm. I inst.). W ocenie Sądu, zasadnie stwierdziły organy, że zakres czynności wykonywanych przez skarżącego, w rzeczywistości nie powoduje konieczności jego rezygnacji z zatrudnienia. Przedstawione ustalenia, wynikające z wywiadu środowiskowego i własnego oświadczenia skarżącego prowadzą do wniosku, że czynności opiekuńcze podejmowane przez stronę względem matki mogą być realizowane także przez osobę aktywną zawodowo, gdyż mają one charakter uniwersalny, tzn. nie dotyczą tylko grona osób, co do których istnieje konieczność zapewnienia opieki i pomocy w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności przez osobę wymagającą opieki, stanowi jeden z warunków świadczenia pielęgnacyjnego. Niezbędne jest również wykazanie, że sprawowanie stałej lub długotrwałej opieki nad tą osobą wywołuje konieczność rezygnacji z zatrudnienia lub z podjęcia zatrudnienia przez osobę bliską, a więc że istnieje bezpośredni związek pomiędzy sprawowaniem stałej opieki a rezygnacją z (podjęcia) zatrudnienia. W odniesieniu do przesłanek świadczenia pielęgnacyjnego należy uznać, że "konieczność stałej lub długotrwałej opieki" wymaga stwierdzenia, że bez tej opieki, zdrowie i życie osoby niepełnosprawnej byłoby zagrożone, a ponadto, że taką opiekę może zapewnić wyłącznie jedna osoba, która zmuszona jest w związku z tym zrezygnować w całości z aktywności zawodowej. Ocena ta jest możliwa wyłącznie poprzez ustalenie, jakie codzienne potrzeby życiowe – pomimo niepełnosprawności - jest w stanie zaspokoić we własnym zakresie osoba niepełnosprawna, ewentualnie w zakresie jakich potrzeb ma już zapewnioną pomoc osób bliskich. Jedynie w przypadku ustalenia, że w przeważającym zakresie takie potrzeby osoby niepełnosprawnej nie mogą być zaspokojone w opisany sposób, można zasadnie mówić o "konieczności" rezygnacji z zatrudnienia przez członka rodziny w celu zapewnienia osobie niepełnosprawnej "koniecznej" opieki. Z prawidłowych ustaleń organów wynika, że taka "konieczność" w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi. Matka skarżącego jest osoba chodzącą, wprawdzie z trudem, przy użyciu kul ortopedycznych, niemniej jednak jest ona w stanie samodzielnie się poruszać, bez konieczność wsparcia w tym zakresie przez inne osoby. Ponadto aczkolwiek ze względu na swój wiek i schorzenia, na które cierpi matka strony, wymaga ona wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, jednak wskazane w wywiadzie środowiskowym czynności, jakie w ramach opieki nad matką skarżący jest zmuszony podejmować, nie są tego rodzaju, ażeby uzasadniony był argument, że skarżący zmuszony jest do niepodejmowania bądź rezygnacji z zatrudnienia, z powodu konieczności sprawowania tejże opieki nad matką. Innymi słowy matka strony musi godzić się na co dzień z ograniczeniami w samodzielnej egzystencji, lecz jej potrzeby co do zakresu pomocy nie są tego rodzaju, aby uniemożliwiały skarżącemu aktywność zawodową, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zakres opieki, jakiej wymaga matka skarżącego i zarazem jaką skarżący świadczy matce, nie usprawiedliwia jego bierności zawodowej. Nie wykonuje on bowiem przy matce takich czynności opiekuńczych, które absorbowałby go nieustannie. Jakkolwiek nie tylko czynności związane bezpośrednio z opieką nad osobą niepełnosprawną wchodzą w zakres "opieki" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., to trzeba podnieść, że skarżący, który mieszka wspólnie z niepełnosprawną matką, również dla siebie zmuszony jest podejmować znakomitą większość czynności, które wskazał, jako wchodzące w zakres opieki nad matką. Trafna jest ocena Kolegium, że skarżący bez względu na opiekę nad matką i tak zabezpieczałby sobie żywność, w razie potrzeby dokonywał zakupu leków na własne potrzeby, opłacałby rachunki, zabezpieczałby opał, wodę, zakupywałby butlę z gazem i wymienił ją w razie potrzeby, zmywałby brudne naczynia, sprzątał w domu, przygotowywał piec kaflowy po sezonie grzewczym do zimy, odgrzewałby posiłki, gotował wodę w czajniku, włączałby sobie radio lub także odbiornik telewizyjny. Wówczas te czynności realizowałby wyłącznie dla siebie, tak jak znaczna większość osób, które nie opiekują się niepełnosprawnym rodzicem. Podsumowując, zdaniem Sądu, zebrany materiał dowodowy jest w pełni wystarczający, aby stwierdzić, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącego opieką nad matką a rezygnacją przez niego z podjęcia zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia nie istnieje bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Pozostawanie w gotowości do zapewnienia wsparcia, opieki i pomocy niepełnosprawnemu rodzicowi dotyczy niemal każdego dorosłego dziecka, gdy rodzic ten, ze względu na swą niedołężność, takiej gotowości wymaga. W żadnym jednak razie nie oznacza to automatycznie, że osoby te, opiekujące się swym rodzicem, nie mogą z tego powodu rezygnować całkowicie z obowiązków związanych z praca zawodową. Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. W toku postępowania przed organem I instancji przeprowadzony został wywiad środowiskowy, w którym poczynione zostały ustalenia dotyczące tej opieki. Spójne informacje o jej zakresie i charakterze zostały zawarte także we wniosku skarżącego oraz w jego dodatkowym, pisemnym oświadczeniu. Na wynik sprawy nie miało żadnego wpływu to, że Kolegium przywołało w uzasadnieniu decyzji okoliczności związane z pobytem skarżącego w Zakładzie Karnym w 2021 roku. Poza sporem jest też, że matka skarżącego posiada jeszcze inne osoby zobowiązane do alimentacji, które są aktywne zawodowo i o ile faktycznie, jak twierdzi skarżący, nie mogą one opiekować się matką, to mogą wspierać matkę finansowo, w celu opłacenia niezbędnej dla niej pomocy, gdyby pomoc udzielana przez skarżącego nie była wystarczająca. Z tych wszystkich względów, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.) skargę oddalił.