II SA/Lu 781/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska, Sędziowie Sędzia WSA Marta Laskowska-Pietrzak (sprawozdawca) Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Beata Basak, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 17 marca 2016 r. sprawy ze skargi M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] 2015 r. nr [...] w przedmiocie specjalnego zasiłku opiekuńczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Wójta Gminy [...]z dnia [...] 2015 r. nr [...]. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] sierpnia 2015 r., nr [...] - po rozpatrzeniu odwołania M. T. od decyzji wydanej z upoważnienia Wójta Gminy [...] przez Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] z dnia [...] lipca 2015 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad E. T. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił następujący stan sprawy. Decyzją z dnia [...] lipca 2015 r., nr [...] organ I instancji odmówił M. T. przyznania świadczenia w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad matką E. T.. W uzasadnieniu organ I instancji ustalił, że E. T. - na mocy wyroku Sądu Rejonowego L.-Z. w L. w sprawie o sygnaturze VII U [...] - została zaliczona do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności w okresie od dnia [...] lipca 2014 r. do dnia [...] lipca 2016 r. Matka wnioskodawczyni pozostaje przy tym w związku małżeńskim z L. T., który pracuje zawodowo na stanowisku starszego dozorcy. Organ I instancji przyjął, że w pierwszej kolejności do uzyskania przedmiotowego świadczenia uprawniony jest mąż E. T., a przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego jej córce możliwe byłoby tylko w razie ustalenia, że mąż osoby niepełnosprawnej jest niezdolny do sprawowania takiej opieki. Ponadto organ wskazał, że wnioskodawczyni ma 29 lat, jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy oraz pracowała przez dwa miesiące poza granicami kraju, a w tym czasie opiekę nad matką sprawowali jej ojciec i siostra. W ocenie organu I instancji powyższe okoliczności świadczą o tym, że opieka nad matką nie zmusza strony do rezygnacji z zatrudnienia. M. T. wniosła odwołanie od powyższej decyzji, domagając się ponownego rozpatrzenia sprawy. Strona podniosła, że jej ojciec, który w pierwszej kolejności uprawniany jest do otrzymania świadczenia, jest jedyną osobą w gospodarstwie domowym, która uzyskuje dochody z pracy zarobkowej w wysokości zbliżonej do najniższej krajowej. Jego rezygnacja z pracy pozbawiłaby rodzinę środków na zaspokojenie niezbędnych potrzeb, zatem jest wykluczona z przyczyn ekonomicznych. Zdaniem odwołującej status osoby bezrobotnej nie wyklucza możliwości uzyskania zasiłku, gdyż nie jest to równoznaczne z wykonywaniem pracy zarobkowej, a służy jedynie celowi jakim jest objęcie ubezpieczeniem zdrowotnym. Odwołująca podkreśliła, że jest jedyną osobą która może sprawować opiekę nad matką i faktycznie ją wykonuje. Rozpatrując odwołanie Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie znalazło podstaw do jego uwzględnienia. Organ odwoławczy podniósł, że stosownie do art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny, tj. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania, obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem. Nie mniej jednak w przypadku małżonków - jak zaznaczyło Kolegium - zasady alimentacji są uregulowane odrębnie. Stosownie bowiem do treści art. 27 krio oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Innymi słowy w pierwszej kolejności obowiązek alimentacyjny w trakcie trwania związku małżeńskiego spoczywa przede wszystkim na małżonku. Co więcej zasada ta ingeruje na tyle głęboko w sferę wzajemnych obowiązków małżonków, że stosownie do treści art. 130 krio obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Czyli nawet po rozwodzie lub separacji to małżonek separowany lub były małżonek w pierwszej kolejności zobowiązany jest do alimentacji przed krewnymi w pierwszym stopniu, tj. dziećmi. Jak natomiast przewiduje art. 132 krio obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W ocenie Kolegium sam fakt pozostawania w zatrudnieniu bądź wykonywania innej działalności zarobkowej pozostaje zasadniczo bez wpływu na istnienie obowiązku alimentacyjnego i możliwość sprawowania opieki (organ powołał się w tym względzie na wyrok NSA z dnia 18 lipca 2012 r. sygn. akt OSK 198/12). Zatem zarówno fakt zatrudnienia L. T., jak również to, że jest on jedynym żywicielem rodziny, nie zwalnia go z obowiązku opieki nad żoną. Organ II instancji uznał, że tylko w sytuacji, gdyby mąż osoby niepełnosprawnej nie żył lub z innych przyczyn obiektywnych nie był w stanie spełnić swojego obowiązku alimentacyjnego (np. z powodu osadzenia w zakładzie karnym, z powodu znacznego stopnia niepełnosprawności lub z powodu braku z nim jakiegokolwiek kontaktu), obowiązek ten przeszedłby na krewnych w pierwszym stopniu. W niniejszej sprawie taka sytuacja nie zachodzi, bowiem L. T. jest osobą sprawną i może sprawować opiekę nad swoją żoną, na co dobitnie wskazuje fakt, że w okresie, gdy strona przebywała poza granicami kraju w celach zarobkowych, on zajmował się opieka nad żoną. M. T. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na powyższą decyzję. Skarżąca zarzuciła, że argumentacja stanowiąca podstawę wydania decyzji w przedmiocie odmowy przyznania jej specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad E. T., nie uwzględnia całości okoliczności, na które strona się powoływała. Skarżąca podkreśliła, że brak możliwości sprawowania opieki przez L. T. nie wynika bezpośrednio z przyczyn obiektywnych, a ekonomicznych, co było wyraźnie podnoszone. Twierdzenie, iż L. T. może sprawować opiekę, jest - w jej ocenie - błędne. Pobyt strony poza granicami kraju miał charakter przejściowy i w żadnym wypadku nie może być traktowany jako "coś stałego". Ponadto L. T. przebywał w owym czasie na zwolnieniu lekarskim i urlopie wypoczynkowym. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji z dnia [...] lipca 2015 r. zostały bowiem wydane z naruszeniem prawa w stopniu uzasadniającym ich uchylenie. Przedmiotem żądania skarżącej było przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku opieką nad niepełnosprawną matką E. T.. W rozpoznawanej sprawie zastosowanie mają zatem w szczególności przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 114 ze zm.), dalej jako "u.ś.r." W myśl art. 16a ust. 1 u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym w czasie orzekania przez organy obu instancji) specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli: 1) nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub 2) rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej - w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z treścią art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej jako krio), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 krio). Podkreślić należy, że w myśl art. 132 krio obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Analiza powyższych przepisów prowadzi do wniosku, że ustawodawca wyodrębnił dwie grupy podmiotów uprawnionych do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Po pierwsze są to osoby, na których zgodnie z unormowaniami krio ciąży obowiązek alimentacyjny. Po drugie zaś - są to małżonkowie osób wymagających opieki. Uprawnienie małżonków do przedmiotowego świadczenia nie wynika zatem z uznania ich za zobowiązanych do alimentacji wobec współmałżonka, tym bardziej, że w świetle przepisów krio w przypadku małżonków obowiązek alimentacyjny sensu stricto (obowiązek dostarczania środków utrzymania), powstaje dopiero po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji (art. 130 krio). Małżonkowie stanowią zatem odrębną w stosunku do członków rodziny, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, kategorię osób uprawnionych do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Ich uprawnienie wynika bowiem nie z istnienia obowiązku alimentacyjnego, lecz z przewidzianego w art. 23 krio obowiązku wzajemnego wsparcia i pomocy. W świetle art. 16a ust. 1 u.ś.r. w zw. z art. 132 krio nie budzi wątpliwości, że w sytuacji ubiegania się o przyznanie przedmiotowego świadczenia przez członka rodziny osoby wymagającej opieki, na którym ciąży obowiązek alimentacyjny w dalszej kolejności (np. przez wnuka), uwzględnienie wniosku uzależnione jest od wykazania, iż brak jest osoby zobowiązanej do alimentacji w bliższej kolejności (np. syna bądź córki), albo że osoba taka nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebujący (tj. nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi alimentacyjnemu lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami - art. 132 krio). Skoro natomiast ustawodawca, w ramach kategorii osób uprawnionych do specjalnego zasiłku opiekuńczego, dokonał wyraźnego rozróżnienia osób zobowiązanych do alimentacji i małżonków, brak jest podstaw by przyjąć, że ustalenie prawa do przedmiotowego świadczenia na rzecz osoby zobowiązanej do alimentacji (zwłaszcza w pierwszej kolejności), uzależnione jest od wykazania, iż osoba wymagająca opieki nie pozostaje w związku małżeńskim lub, że jej małżonek nie jest w stanie tej opieki sprawować. W ocenie Sądu w sytuacji, gdy istnieje zarówno małżonek osoby wymagającej opieki, jak i osoba zobowiązana wobec niej do alimentacji, która jest w stanie obowiązkowi temu czynić zadość, korzystają oni na równi z prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego (tak jak w przypadku kilku osób w równym stopniu zobowiązanych do alimentacji), a więc to w gestii tych osób pozostaje wybór, która z nich będzie sprawować przedmiotową opiekę. Z powyższych względów należy stwierdzić, że odmowa przyznania skarżącej wnioskowanego specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką E. T., nie znajdowała uzasadnienia w okoliczności, iż E. T. pozostaje w związku małżeńskim, nawet przy założeniu, że jej mąż jest w stanie przedmiotową opiekę sprawować. Przyjęcie, że obowiązek sprawowania opieki nad E. T. przez jej męża wyprzedza obowiązek alimentacyjny jej córki, narusza art. 16a ust. 1 u.ś.r. oraz powołane wyżej przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, co miało wpływ na wynik sprawy. W tym stanie rzeczy Sąd, na postawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. Ponownie rozpatrując sprawę organy administracji uwzględnią stanowisko Sądu zaprezentowane powyżej.