II SA/Lu 784/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Drwal (sprawozdawca) Asesor sądowy Marcin Małek Protokolant Referent Natalia Kondraciuk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 marca 2023 r. sprawy ze skargi D. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 12 września 2022 r. nr SKO.41/2687/OS/2022 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. D. P. (dalej także jako: skarżący) w dniu 2 maja 2022 r. złożył wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną – K. G. (matką). Decyzją z dnia 11 maja 2022 r. Prezydent Miasta Lublina (dalej także jako: Prezydent) odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wskazując jako podstawę takiego rozstrzygnięcia: czas powstania niepełnosprawności, okoliczność, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a skarżący ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie (dalej także jako: Kolegium) decyzją z dnia 12 września 2022 r. po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, utrzymało powyższą decyzję w mocy. W pierwszej kolejności organ II instancji odniósł się do kwestii pobierania przez skarżącego specjalnego zasiłku opiekuńczego. Wskazał, że okoliczność ta może stanowić podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego po uprzednim wykazaniu, że w sprawie nie ma miejsca sytuacja opisana w art. 27 ust. 5 u.ś.r. tj. że strona nie spełnia wszystkich pozostałych koniecznych przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ odwoławczy wyjaśnił, że K. G. jest mężatką, zaś jej małżonek W. G. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wynika – zdaniem Kolegium – iż w sytuacji gdy żyje małżonek matki skarżącego, który nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym, nie jest możliwe przyznanie świadczenia wnioskodawcy (synowi). Obowiązek alimentacyjny męża względem żony wyprzedza bowiem obowiązek syna względem matki. Kolegium wskazało, że nie posiada zarówno uprawnień ustawowych, jak i fachowej wiedzy potrzebnej przy ocenie przesłanek warunkujących zaliczenie konkretnej osoby przez właściwy powiatowy zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności do określonego stopnia niepełnosprawności. Wskazał, że w takiej sytuacji, jeżeli odwołujący się wyraża chęć nabycia uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na sprawowaną opiekę nad chorą matką, to winien podjąć z mężem matki działania zmierzające do uzyskania przez W. G. orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym. W skardze na powyższą decyzję, skarżący zarzucił: rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy matka skarżącego pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. W związku z powyższym skarżący wniósł o uchylenie decyzji Kolegium i poprzedzającej ją decyzji Prezydenta oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji, a ponadto o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje. Skarga jest niezasadna, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa. Tytułem wstępu należy zauważyć, że z treści art. 145 § 1 pkt 1 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259, ze zm.; dalej jako: p.p.s.a.) wynika, że uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy. Nie jest jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). W pierwszej kolejności wskazać należy, czego nie uczynił organ odwoławczy, że argumentacja Prezydenta w zakresie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2022 r., poz. 615, dalej jako: u.ś.r.) jest wadliwa ze względu na to, że zgodność z Konstytucją RP tego przepisu została zakwestionowana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 (Dz. U. 2014, poz. 1443). Wprawdzie prawodawca nie podjął działań w celu uchylenia lub zmiany art. 17 ust. 1b u.ś.r., jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się jednolity pogląd, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i rozstrzygnięcia sądu w takiej sprawie na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (por. m. in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 23 listopada 2021 r., sygn. I OSK 786/21, z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19; wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie m. in.: z dnia 28 grudnia 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 682/22, z dnia 6 grudnia 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 603/22). W drugiej kolejności należy wskazać, że podstawą utrzymania w mocy decyzji organu I instancji była okoliczność, że osoba wymagająca opieki ma współmałżonka, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, natomiast o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła inna osoba, zobowiązana w dalszej kolejności (syn). Rozstrzygnięcie to należy w pełni zaaprobować. Stan faktyczny sprawy nie jest sporny. K. G. (osoba niepełnosprawna) pozostaje w związku małżeńskim z W. G., który nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. W orzecznictwie sądowym niejednokrotnie było już wskazywane, że ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, co nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. I OPS 2/22 przesądził, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do odejścia od literalnej wykładni omawianych przepisów. Zważył, że przyjęcie kryterium sformalizowanego, związanego z orzeczeniem o niepełnosprawności nie jest kryterium arbitralnym. Zastosowanie tej przesłanki – nie zaś uzależnienie oceny od każdorazowej analizy stanu faktycznego przez organy administracji – nie narusza w oczywisty sposób wartości związanych z państwem prawnym. Stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby uprawnionej do świadczenia w pierwszej kolejności, jako kryterium przejścia uprawnienia do świadczenia na osoby uprawnione w kolejności dalszej, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy jest związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą. Warto ubocznie odnotować, że pogląd ten zdecydowanie dominował w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. m. in. wyroki NSA: z dnia 20 listopada 2020 r., sygn. akt I OSK 1304/20, z dnia 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 599/20; wyroki WSA w Lublinie: z dnia 10 listopada 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 352/22, z dnia 27 września 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 421/22). Zauważa się bowiem, że ani organ, ani Sąd nie mają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji w pierwszej kolejności rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Reasumując powyższe rozważania należy wskazać, że niedopuszczalna jest wykładnia rozszerzająca art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. Jeżeli osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, uprawnienie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego może zostać przesunięte na inne podmioty wyłącznie wtedy, gdy współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Irrelewantne dla dokonania tej oceny są takie okoliczności jak np. faktyczna zdolność do sprawowania opieki czy też pozostawanie w separacji faktycznej. Prawidłowo Kolegium wskazało, że pobieranie świadczenia konkurencyjnego może być podstawą odmowy przyznania świadczenia, gdy nie jest jedyną podstawą odmowy przyznania świadczenia lub wnioskodawca nie dokonuje skutecznie wyboru świadczenia pielęgnacyjnego. Ubocznie jedynie należy ocenić jako nieprawidłową praktykę rozpoznawania oświadczenia wnioskodawcy w zakresie ewentualnej rezygnacji z konkurencyjnego świadczenia, jeżeli jego pobieranie nie jest jedyną negatywną przesłanką przyznania świadczenia. Końcowo należy wskazać, że rozstrzygnięcie zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym i wyjaśnieniem istotnego dla sprawy stanu faktycznego. Mając na uwadze wykazywany przez stronę stan zdrowia małżonka osoby niepełnosprawnej (kserokopia zaświadczenia lekarskiego – k. 16-17) należy zauważyć, że odmowa przyznania przedmiotowego świadczenia nie wyklucza ponownego wystąpienia przez skarżącego z wnioskiem o jego przyznanie, w przypadku, gdy mąż osoby niepełnosprawnej uzyska orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tym stanie rzeczy, Sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 p.p.s.a.