II SA/Lu 802/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Dudek, Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja (sprawozdawca), Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski, Protokolant Referent Bartłomiej Maciak, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 3 czerwca 2014 r. sprawy ze skargi M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. oddala skargę; II. przyznaje [...] J. G. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) należnego podatku od towarów i usług. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia ... po rozpoznaniu odwołania M. T. od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta ... z dnia ...odmawiającej przyznania M. T. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad Z. Ł. – utrzymało tę decyzję w mocy. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze wyjaśniło, iż wskazaną wyżej decyzją organ pierwszej instancji, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, odmówił przyznania M. T. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad niepełnosprawną babcią Z. Ł. Organ pierwszej instancji wskazał, że na podstawie art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, pierwszeństwo w uzyskaniu świadczenia pielęgnacyjnego mają osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki i zobowiązane do alimentacji. Dowody zgromadzone w sprawie nie dają podstaw do stwierdzenia, że dzieci Z. Ł., to jest H. T. i R. Ł., nie są w stanie opiekować się matką. Kolegium podkreśliło, iż zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) obowiązek alimentacyjny wobec I. M. obciąża w pierwszej kolejności jej dzieci. W świetle art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych ustalenia wymaga zatem, czy osoby te są w stanie sprawować opiekę nad niepełnosprawną matką. Organ drugiej instancji podzielił stanowisko organu pierwszej instancji, iż H. T. i R. Ł., będący dziećmi Z. Ł., nie wykazały, że nie mogą podjąć opieki nad niepełnosprawną matką. Zamieszkiwanie przez R. Ł. w miejscowości oddalonej o około 70 km od miejsca, gdzie przebywa obecnie jego matka, nie świadczy o obiektywnej niemożności opiekowania się nią. Natomiast H. T., jak wynika z dokumentacji zgormadzonej w aktach sprawy, nie posiadała w dacie orzekania przez organ pierwszej instancji orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Niezależnie od tego, jak stwierdziło Kolegium, H. T., pomimo kłopotów zdrowotnych jest osobą aktywną zawodowo, gdyż jest ona zatrudniona jako pielęgniarka w połowie wymiaru czasu pracy. Skargę na powyższą decyzję Kolegium do Sądu złożyła M. T., wnosząc o uchylenie decyzji organów obu instancji. Skarżąca zarzuciła, że organ administracji zastosowały nieobowiązujące przepisy prawa materialnego, co spowodowało obiektywną niemożliwość przyznania jej świadczenia. Zdaniem skarżącej obowiązkiem organów administracji było rozpoznanie jej wniosku z dnia 13 września 2012 r. w ten sposób, że w odniesieniu do okresu do dnia 30 czerwca 2013 r. należało zastosować przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym w dacie złożenia wniosku, zaś względem okresu po dniu 30 czerwca 2013 r. organ winien był orzekać na podstawie znowelizowanych przepisów ustawy, obowiązujących od dnia 1 stycznia 2013 r. Skarżąca podkreśliła także, wadliwie organy administracji utożsamiają "rezygnację z zatrudnienia", o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych z zadośćuczynieniem obowiązkowi alimentacyjnemu. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W piśmie procesowym z dni 13 grudnia 2013 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącej popierając skargę, podkreślił, że w świetle materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy nie budzi wątpliwości fakt, że H. T. R. Ł. nie są w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawną matką. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga nie jest zasadna, albowiem zaskarżona decyzja prawa nie narusza. Przedmiotem żądania skarżącej, wyrażonego w jej wniosku z dnia 13 września 2012 r., było przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku opieką nad niepełnosprawną babką Z. Ł. W rozpoznawanej sprawie zastosowanie mają zatem przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 ze zm.; dalej: u.ś.r.), przede wszystkim zaś art. 17 tej ustawy. W tym miejscu trzeba podkreślić, że wbrew twierdzeniom skarżącej organy administracji zastosowały właściwe przepisy prawa materialnego. Niewątpliwie z dniem 1 stycznia 2013 r., to jest wraz z wejściem w życie ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r. poz. 1548), brzmienie art. 17 u.ś.r. uległo zmianie. Wskazać jednak należy, że zgodnie z art. 13 tej ustawy, w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne, do którego prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, ustalając to prawo za ten okres, stosuje się przepisy dotychczasowe. Art. 11 ust. 1 powołanej ustawy stanowi natomiast, że osoby uprawnione do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie przepisów dotychczasowych zachowują prawo do tego świadczenia w dotychczasowej wysokości do dnia 30 czerwca 2013 r., jeżeli spełniają warunki określone w przepisach dotychczasowych. Z powyższego wynika, że w niniejszym przypadku ustawodawca dał pierwszeństwo zasadzie dalszego działania przepisów dotychczasowych. Niewątpliwie zaś ustalając chwilę "powstania prawa do świadczenia", o jakim mowa we wskazanym przepisie intertemporalnym trzeba uwzględnić przepis art. 24 ust. 2 u.ś.r., z którego wynika, że prawo do świadczeń rodzinnych, w tym świadczeń pielęgnacyjnych, ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami. W świetle tej regulacji nie budzi wątpliwości, że moment uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego determinuje data złożenia kompletnego wniosku. Zdaniem Sądu oznacza to, że wolą prawodawcy było, by w przypadku prawidłowego złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne przed dniem 1 stycznia 2013 r., to jest przed dniem wejścia w życie ustawy nowelizującej u.ś.r. z dnia 7 grudnia 2012 r., organy administracji obu instancji, rozpatrując ten wniosek po dniu 31 grudnia 2012 r. badały, czy wnioskodawca spełnia przesłanki do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego określone w przepisach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2012 r. Okolicznością prawnie relewantną dla daty "powstania" prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem data (miesiąc) złożenia kompletnego wniosku w tym zakresie, nie zaś data rozpoznania przez organy administracji wskazanego wniosku. Biorąc zatem pod uwagę treść powyższych przepisów przejściowych oraz fakt, że skarżąca wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożyła w dniu 13 września 2012 r., a więc w okresie poprzedzającym wejście w życie zmiany przepisów u.ś.r., dla oceny istnienia uprawnienia skarżącej do pobierania wspomnianego świadczenia (pomimo, iż organy administracji obu instancji orzekały już po 31 grudnia 2012 r.) zastosowanie miały przepisy u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym w dacie złożenia wniosku. Sąd nie podziela zatem odmiennych zapatrywań w tej kwestii wyrażonych w orzecznictwie sądowym. Art. 17 ust. 1 u.ś.r. w ówczesnym stanie prawnym stanowił, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr 9, poz. 59 ze zm.:, dalej: "K.r.o."), ciąży obowiązek alimentacyjny, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W świetle przepisu art. 17 ust. 1a u.ś.r. skoro niepełnosprawna Z. Ł. ma dwoje dzieci, to przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego dla skarżącej, będącej jej wnuczką, mogło nastąpić wyłącznie w razie ustalenia, że żadne z jej dzieci nie jest w stanie sprawować stałej opieki nad matką, a także stwierdzenia, iż skarżącą obciąża obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 128 K.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek ten, jak wynika z art. 129 § 1 K.r.o., obciąża zstępnych bliższych stopniem przed dalszymi. Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 K.r.o.). Możliwość przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego mogłaby zatem być rozważania dopiero w razie ustalenia, że rzeczywiście, a nie tylko potencjalnie, obciąża ją obowiązek alimentacyjny względem babki. To zaś wymagałoby wykazania, że zachodzą wymienione wyżej okoliczności z art. 132 K.r.o. Niemożność zadośćuczynienia obowiązkowi alimentacyjnemu przez osoby zobowiązane w bliższej kolejności w rozumieniu tego przepisu nie może być przy tym utożsamiane z niemożliwością sprawowania opieki, o jakiej jest mowa w art. 17 ust. 1a u.ś.r. Wykonywanie obowiązku alimentacyjnego może bowiem polegać także na dostarczaniu osobie uprawnionej środków pieniężnych, które umożliwiłyby opłacenie świadczenia usług opiekuńczych przez inną osobę. W sprawie niniejszej nie wykazano, by dzieci Z. Ł. posiadające stałe dochody nie były w stanie świadczyć alimentów na rzecz matki w formie pieniężnej. Tym samym należało stwierdzić, na co nie zwróciły uwagi organy administracji, że skarżącej nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem babki. Należy jednak podkreślić, że nawet gdyby uznać, że skarżąca była obciążona obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnej babki, to brak było podstaw do przyznania jej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. W rozpoznawanej sprawie, co wykazały prawidłowo organy administracji, nie została bowiem spełniona kolejna przesłanka z art. 17 ust. 1a u.ś.r., to jest niemożność sprawować opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu. Przepisy u.ś.r. nie wyjaśniają, w jakich przypadkach przyjąć należy, iż osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki "nie jest w stanie" tej opieki świadczyć. Oceny tej okoliczności dokonują zatem organy administracji zgodnie z logiką i zasadami doświadczenia życiowego. Zdaniem Sądu nie ulega jednak wątpliwości, że przesłanka ta dotyczy okoliczności uniemożliwiających w sposób obiektywny, a więc niezależny od woli osób spokrewnionych w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną, sprawowanie przez te osoby opieki nad chorym krewnym. W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje, że Z. Ł., w związku z opieką nad którą skarżąca ubiega się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, jest osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności ... z dnia 6 czerwca 2005 r. – k. 2 akt. adm. I inst.). Bezspornym jest również, że Z. Ł. jest wdową i ma córkę – H. T. oraz syna – R. Ł. Skarżąca M. T. jest wnuczką Z. Ł., a zatem osobą zobowiązaną wobec niej do alimentacji w dalszym stopniu niż H. T. i R. Ł. W ocenie Sądu, organy administracji ustaliły prawidłowo, to jest zgodnie z wymogami określonymi w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., że dzieci Z. Ł. są w stanie sprawować opiekę nad niepełnosprawną matką. Przede wszystkim należy zauważyć, że z ustaleń organu pierwszej instancji wynika, że w odniesieniu do córki Z. Ł. – H. T. nie zachodzą okoliczności obiektywnie uniemożliwiające sprawowanie osobistej i stałej pieczy nad niepełnosprawną matką. W dniu 3 października 2012 r. przeprowadzony został wywiad z H. T., która na pytanie dotyczące przyczyn niesprawowania opieki nad chorą matką, mieszkającą wraz z nią i córką (skarżącą M. T.) w L., wyjaśniła, że powodem tego jest fakt jej zatrudnienia oraz jej niepełnosprawność. Odpowiadając na pytanie o to, dlaczego nie może ona zrezygnować z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym rodzicem wyjaśniła, że wynika to z braku środków pieniężnych na utrzymanie rodziny. H. T. przyznała nadto w trakcie wywiadu, że do południa, o ile nie wychodzi do pracy, a także po południu pomaga córce w pielęgnacji chorej obłożnie Z. Ł. Wyjaśniła również, że jest wykwalifikowaną pielęgniarką zatrudnioną w połowie wymiaru czasu pracy w P.S.K. nr 4 w L. (k. 9 akt adm. I inst.). Nie budzi również wątpliwości Sądu, że znajdujące się w aktach administracyjnych orzeczenie Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności . z dnia 3 grudnia 2011 r. o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności nie dawało podstaw do uznania, że H. T. nie jest w stanie opiekować się niepełnosprawną matką. Po pierwsze orzeczenie to zostało wydane do dnia 31 grudnia 2012 r., a zatem utraciło ono ważność przed datą wydania decyzji organów administracji obu instancji. Po drugie wynika z niego, że H. T. nie wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, a ponadto dozwala ono tej osobie na podjęcie zatrudnienia – w warunkach pracy chronionej. W niniejszej sprawie przeprowadzony został również przez pracownika socjalnego Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej ..., na zlecenie organu pierwszej instancji, wywiad z synem Z. Ł. – R. Ł. Z wywiadu tego wynik, że R. Ł. na pytania dotyczące przyczyn niesprawowania opieki nad chorą matką oraz powodów braku rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym rodzicem odpowiedział: "nie dotyczy". Przyznał jednocześnie, że pracuje zawodowo (k. 19 akt adm. I inst.). Fakt, że dzieci Z. Ł. pracują zawodowo, nie wyłącza – w rozumieniu art. 17 ust. 1a ustawy – możliwości sprawowania przez te osoby opieki nad niepełnosprawną matką. Podstawową przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, obok wykazania, że osoba bliska, co do której istnieje obowiązek alimentacji, wymaga opieki, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, jest bowiem właśnie rezygnacja z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad tą osobą. Świadczenie pielęgnacyjne ze swej istoty służy zaś częściowemu choćby zrekompensowaniu strat finansowych, jakie ponoszą osoby opiekujące się chorymi członkami najbliższej rodziny, wskutek rezygnacji z aktywności zawodowej na rzecz sprawowania stałej opieki. Osoby te pozostają w zatrudnieniu, a zatem istnieje możliwość rezygnacji przez nich z zatrudnienia i ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem stałej opieki nad niezdolną do samodzielnej egzystencji matką. Dla oceny spełnienia przez R. Ł. przesłanki określonej w art. 17 ust. 1a ustawy nie ma znaczenia podnoszona przez skarżącą okoliczność, że mieszka on w odległości około 70 km od aktualnego miejsca zamieszkania matki. Ponownie należy podkreślić, iż o tym, czy osoba ta nie jest w stanie świadczyć opieki nad chorą matką decydować mogą wyłącznie okoliczności, które w sposób obiektywny, a więc niezależny od jej woli, wyłączają możliwość sprawowania przez nią opieki nad matką. W ocenie Sądu konieczność zmiany miejsca zamieszkania przez opiekuna bądź podopiecznego nie stanowi okoliczności tego rodzaju. W tej sytuacji, wobec niespełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1a u.ś.r., organy administracji nie miały podstaw do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Odnosząc się do argumentacji podniesionej w skardze należy wskazać, że skarżąca nie spełniałaby przesłanek do przyznania wnioskowanego świadczenia, nawet gdyby organy administracji rozpoznawały jej wniosek w oparciu o przepisy obowiązujące po dniu 31 grudnia 2012 r. Po pierwsze, jak wynika z orzeczenia z dnia 6 czerwca 2005 r. niepełnosprawność u babki skarżącej, urodzonej w dniu 2 października 1927 r., powstała w 1973 r. (k. 2 akt adm. I inst.), a więc po ukończeniu przez nią 18 roku życia lub 25 roku życia (w przypadku nauki w szkole lub szkole wyżej), co oznacza niespełnienie przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1b u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2013 r.) Po drugie, w związku z tym, że dzieci Z. Ł., nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wykluczona jest możliwość przyznania tego świadczenia skarżącej w myśl art. 17 ust. 1a pkt 2 powołanej ustawy (w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2013 r.). Uzasadnienie zaskarżonej decyzji odpowiada także wymogom art. 107 § 3 k.p.a., stanowiącego, iż uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Organy administracji nie naruszyły art. 8 ust. 1 i 2 Konstytucji, zgodnie z którym Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej, a jej przepisy stosuje się bezpośrednio, chyba że stanowi ona inaczej. Organy te, wbrew twierdzeniom skarżącego, dokonały prawidłowej wykładni powołanych wyżej przepisów u.ś.r. Z tych wszystkich względów, wobec braku podstaw do uwzględnienia skargi, Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej: "P.p.s.a."), skargę oddalił. O wynagrodzeniu radcy prawnego z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 P.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 490).