II SA/Lu 853/18

Sygn. akt II SA/Lu 853/18 W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 grudnia 2018 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec (sprawozdawca) Sędziowie Asesor sądowy Jerzy Parchomiuk Sędzia WSA Jadwiga Pastusiak Protokolant Sekretarz sądowy Marzena Okoń po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 18 grudnia 2018 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. oddala skargę, 2. przyznaje adwokat I. P. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) należnego podatku od towarów i usług. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] sierpnia 2018 r. Nr [...] po rozpatrzeniu odwołania K. S. od decyzji Wójta Gminy P. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla osoby uprawnionej – K. S. wraz z odsetkami ustawowymi – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Kolegium powołało art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Wskazało, że K. S. jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, nie dysponuje również żadnym majątkiem. Prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Jest osobą zdrową, nie posiadającą orzeczenia o niepełnosprawności. Podejmuje jedynie prace dorywcze i okresowo korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej. W świetle tych ustaleń organ uznał, że brak jest podstaw do uznania, że strona nie ma możliwości dokonania spłaty istniejącego zadłużenia. Uprzedni pobyt w zakładzie karnym, wynikający z zawinionego działania strony nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia w celu spłaty należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych. Kolegium podkreśliło, że obowiązkiem strony jest dołożenie wszelkich starań, by realizować ciążący na nim obowiązek alimentacyjny i dokonanie spłaty zadłużenia. Jednocześnie organ odwoławczy wskazał, że dostrzega starania strony o spłatę tego zadłużenia, jednakże brak jest podstaw do uznania, że strona znajduje się w wyjątkowej sytuacji życiowej uzasadniającej umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W skardze na powyższą decyzję Kolegium skarżący wskazał, że nie zgadza się z nią, ponieważ "skład orzekający podszedł do sprawy lekceważąco i bez powiadomienia o rozprawie, wysłuchania jego racji i bez ponownego wywiadu środowiskowego". Podniósł, że wywiad organu I instancji przeprowadzony był pobieżnie, szybko i nie opisywał w pełni jego sytuacji rodzinnej, materialnej i zdrowotnej, a ponadto, że jest osobą poszukującą pracy. Jednocześnie podkreślił, że ze względu na stan zdrowia nie może podjąć ciężkiej pracy. Ma schorzenia neurologiczne i otrzymał skierowanie na operację. Sam jest osobą potrzebującą pomocy, bo nie jest w stanie spłacić zobowiązań, które na nim ciążą. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna, albowiem zaskarżona decyzja prawa nie narusza. Warunki oraz zasady przyznawania świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz działania podejmowane wobec dłużników alimentacyjnych podlegają regulacji zawartej w ustawie z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy, dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Wynikający z tego przepisu obowiązek dłużnika alimentacyjnego dotyczący zwrotu należności – nie jest jednak bezwzględny. W określonych sytuacjach i przy spełnieniu ustawowych przesłanek obowiązek ten może bowiem być ograniczony, bądź całkowicie zniesiony. W myśl art. 30 ust. 1 ustawy, organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy, w łącznej wysokości: 1) 30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 2) 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 3) 100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Zgodnie zaś z art. 30 ust. 2 ustawy, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej (art. 30 ust. 3). W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że skarżący nie spełnił przesłanek umorzenia należności alimentacyjnych określonych w art. 30 ust. 1 ustawy, a zatem prawidłowo organy – mając na uwadze żądanie skarżącego – rozważały zasadność umorzenia opisanych na wstępie należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz syna skarżącego, w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy. Wskazać należy, że przepis ten przewiduje możliwość umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, jeżeli za uwzględnieniem wniosku przemawia sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika. Należy jednak zauważyć, że z jego brzmienia jednoznacznie wynika, iż organ "może" umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń, co oznacza, że podejmowana w tym przedmiocie decyzja ma charakter uznaniowy. Nie oznacza to jednak, że organ działa w tym zakresie na zasadzie pełnej dowolności. Skoro bowiem umorzenie tych należności uzależnione jest od stwierdzenia przez organ przesłanki występowania szczególnych okoliczności opartych na kryterium dochodowym i rodzinnym (co wynika wprost z dyspozycji powołanego unormowania), to orzekając w tym przedmiocie ma obowiązek ustalić i uwzględnić aktualną sytuację dochodową i rodzinną dłużnika alimentacyjnego. Innymi słowy, działanie w ramach uznania administracyjnego nie zwalnia organu od obowiązku prowadzenia postępowania zgodnie z określoną w art. 8 k.p.a. zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa oraz ich kultury prawnej, jak również z zasadami prawdy obiektywnej oraz swobodnej oceny dowodów, określonymi w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Organ działając w ramach przysługującego uznania, nie jest również zwolniony od powinności prawidłowego uzasadnienia swego rozstrzygnięcia, zgodnie z wymogami zawartymi w art. 107 § 3 k.p.a. Z powyższego wynika jednak, że decyzje wydawane w ramach uznania administracyjnego podlegają kontroli sądowej jedynie w zakresie oceny, czy organ administracji uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów, a więc dotyczącej prawidłowości postępowania organu administracji poprzedzającego wydanie decyzji (zob. wyrok NSA z 8 maja 2002 r., sygn. akt SA/Sz 2548/00). Zdaniem Sądu, nie budzi wątpliwości, że organy administracji obu instancji nie przekroczyły granic zasady swobodnej oceny dowodów, uznając, że w niniejszej sprawie brak jest podstaw do umorzenia wskazanych wyżej należności. W pierwszej kolejności wymaga podkreślenia, że obowiązek alimentacyjny rodzica wobec dziecka jest nie tylko obowiązkiem moralnym, lecz także obowiązkiem prawnym i wynika wprost z art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r. poz. 682; dalej: k.r.o.). Zasadniczo zobowiązany może uchylić się od obowiązku alimentacyjnego względem pełnoletniego dziecka, jeżeli wykonanie tego obowiązku połączone było z nadmiernym dla nich uszczerbkiem lub jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się (art. 133 § 3 k.r.o.). Nadto wtedy, gdyby żądanie alimentów było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, co jednak nie dotyczy obowiązku rodziców względem ich małoletniego dziecka (art. 1441 k.r.o.). Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego wyłączenie obowiązku alimentacyjnego rodziców wobec dziecka ze względu na zasady współżycia społecznego (art. 5 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, Dz. U. z 2017 r. poz. 459) musi być ograniczone do zupełnie wyjątkowych wypadków (zob. wyrok SN z dnia 16 stycznia 2001 r. sygn. akt II CKN 40/99). Ponadto mogłyby to być sytuacje zupełnie wyjątkowe, obiektywnie uniemożliwiające zobowiązanemu wywiązanie się z ustawowego obowiązku ponoszenia kosztów utrzymania dziecka. Sądy powszechne uznają bowiem, że trudna sytuacja materialna i życiowa rodziców nie zwalnia ich od obowiązku świadczenia na potrzeby dzieci. Rodzice obowiązani są dzielić się z dziećmi nawet bardzo szczupłymi dochodami (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w L. z dnia [...] grudnia 2015 r. sygn. akt [...] [...]). Należy zatem mieć na względzie, że wypłata osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego w miejsce przyznanych mu od rodzica alimentów nie stanowi zwolnienia tego rodzica z jego obowiązku. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego, to świadczenia wypłacane w zastępstwie dłużnika pod tytułem zwrotnym. Nie ma więc żadnego powodu by obowiązek zwrotu kwot zapłaconych za dłużnika alimentacyjnego podlegał łagodniejszemu reżimowi niż obowiązek alimentacyjny. Nawet wyjątkowo trudna sytuacja finansowa, która jest efektem zawinionych działań zobowiązanego do utrzymania dziecka, nie powinna stanowić przyczyny jego zwolnienia z obowiązku zwrotu wypłaconych za niego alimentów. W przeciwnym bowiem wypadku działania dłużnika, mające charakter uchylania się od podjęcia pracy, byłyby premiowane umarzaniem zaległości z tytułu wypłacanych na koszt podatnika zaliczek alimentacyjnych. Z tych względów, skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela ugruntowane już stanowisko orzecznictwa sądów administracyjnych, zgodnie z którym umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy jest możliwe wyłącznie wtedy, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, a stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z żoną, która zatrudniona jest w Straży Miejskiej. Skarżący nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności. Jak wynika ze złożonego przez niego "Oświadczenia" – leczy się z powodu żylaków, oczekuje na wizytę u naczyniowca. Skarżący ma ukończony kurs technologa robót wykończeniowych (k.9 – 10 akt adm. I instancji). Wbrew twierdzeniom skarżącego o pobieżnym potraktowaniu sprawy, organy orzekające w niniejszej sprawie wywiązały się z obowiązków określonych w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Zdaniem Sądu, nie narusza zasady swobodnej oceny dowodów stanowisko Kolegium, że stan zdrowia skarżącego nie rzutuje na całkowity brak możliwości podjęcia zatrudnienia. Bezsprzecznie skarżący podejmuje okresowo zatrudnienie (wynika to ze złożonego przez niego oświadczenia na piśmie oraz z odwołania od decyzji organu I instancji), co świadczy o możliwości uzyskania w przyszłości także stałego zatrudnienia. Skarżący nie podejmuje takiego zatrudnienia, bo jak podnosi w odwołaniu "nie mam stałej pracy, którą mógłbym pojąć na umowę, ponieważ mam komornika, który zabierałby mi 60% z wypłaty". Jest to więc świadome działanie skarżącego. Oczywiste jest zatem, że obecna sytuacja finansowa nie może być uznana za trwałą, uniemożliwiającą podejmowanie również w przyszłości działań, które pozwoliłyby na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku zwrotu należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. Jakkolwiek sytuacja skarżącego jest trudna, to nie można uznać jej za wyjątkową. W konsekwencji udzielenie skarżącemu wnioskowanej przez niego ulgi stawiałoby go w sytuacji uprzywilejowanej w stosunku do innych dłużników alimentacyjnych zobowiązanych do zwrotu należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz odsetkami. Niewątpliwie zastosowanie ulgi wskazanej w art. 30 ust. 2 jest formą wsparcia dla osób, które znajdują się w nadzwyczajnej sytuacji życiowej. Dokonując zatem oceny zasadności spełniania przesłanek umorzenia należności, określonych w tym przepisie, należy stwierdzić, czy rozstrzygana sprawa, na tle ogółu indywidualnych spraw, w których osoby zobowiązane do zwrotu świadczenia z pomocy społecznej domagają się odstąpienia od żądania tego zwrotu, stanowi przypadek "zwykły" czy też przypadek mający charakter "szczególny". Dlatego też należy przyjąć, że w świetle wskazanego przepisu umorzenie opisanych należności może mieć miejsce wyłącznie w przypadkach wyjątkowych. W związku z tym sam fakt braku zatrudnienia skarżącego nie może stanowić przesłanki do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Podkreślenia wymaga, że obowiązek alimentacyjny obciąża rodziców względem ich dzieci nie tylko wówczas, gdy sytuacja materialna rodziców jest dobra, ale także wówczas gdy są oni niezamożni. Zobowiązania alimentacyjne rodziców względem dzieci, wynikające z art. 133 § 1 k.r.o. mają charakter obligatoryjny i zwolnić się z nich można tylko w szczególnie wyjątkowych sytuacjach. W rozpoznawanej sprawie jest niekwestionowane, że skarżący nie jest osobą niezdolną do podjęcia zatrudnienia. Nie można zatem uznać, że podstawę do umorzenia ciążących na skarżącym zobowiązań, z tytułu wypłaconych jego dziecku świadczeń z funduszu alimentacyjnego, przyznanych w związku z bezskutecznością egzekucji alimentów od skarżącego, jest fakt, że w chwili obecnej nie pozostaje on w zatrudnieniu. Zauważyć przy tym należy, że skarżący nie wykazał istnienia innych szczególnych, obiektywnych okoliczności, uniemożliwiających wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Oczywiste jest zarazem, że wysokość alimentów jest uzależniona nie tylko od uzasadnionych potrzeb osób uprawnionych, ale również od możliwości majątkowych i zarobkowych osoby zobowiązanej (art. 135 § 1 k.r.o.). Poza sporem jest zaś, że skarżący nie wnioskował dotychczas o obniżenie alimentów bądź o zwolnienie z obowiązku alimentacyjnego z uwagi na niskie dochody i sytuację zdrowotną. Nie ulega wątpliwości, że sytuacja skarżącego jest trudna. Należy mieć jednak na uwadze, że umarzanie zaległych należności dłużnikowi z powodu bezrobocia prowadziłoby do przerzucania obowiązku utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych przez wszystkich podatników, co byłoby sprzeczne z interesem społecznym. Należy mieć na względzie, że umorzenie zobowiązania przysługującego jednostce sektora finansów publicznych jest równoznaczne z wygaśnięciem tego zobowiązania czyli definitywną rezygnacją organu władzy publicznej z możliwości odzyskania środków finansowych wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, na rzecz której osoba zobowiązana do alimentów nie wypełnia swego ustawowego obowiązku. Z istoty wspomnianych świadczeń wynika, że wypłacane są one w zastępstwie osób, które – tak jak skarżący – są zobowiązane do alimentacji, lecz nie realizują tego obowiązku. Oczywiste jest zarazem, że niejednokrotnie osoby te znajdują się w trudnej sytuacji materialnej, gdyż nie posiadają dostatecznych środków na wywiązywanie się ze swych zobowiązań wobec swoich dzieci i właśnie z tego względu czasowa pomoc dla ich rodzin udzielana jest ze środków publicznych. Pomoc państwa w tym zakresie, nie oznacza jednak w żadnym razie, że osoba zobowiązana do alimentacji zostaje zwolniona z obowiązku zwrotu wypłaconych świadczeń. Co więcej obowiązkiem właściwych organów jest dochodzenie zwrotu wypłaconych należności, zaś ich umorzenie – jak wskazano wyżej – nastąpić może w szczególnych, zupełnie wyjątkowych okolicznościach, które w rozstrzyganej sprawie nie występowały. Trzeba mieć w szczególności na uwadze, że skarżący, urodzony w 1986 r., jest w wieku aktywności zawodowej, nie ma orzeczonego stopnia niepełnosprawności w stopniu znacznym bądź umiarkowanym ani nie posiada orzeczenia o niezdolności do pracy. W ocenie Sądu, niezasadne są również pozostałe zarzuty skarżącego. Ponownie wskazać należy, że organy obu instancji, zgodnie z wymogami wynikającymi z art. art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a., wyjaśniły wszystkie okoliczności mające istotny wpływ na wynik sprawy. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia, jak wynika z art. 145 § 1 p.p.s.a., następuje wówczas, gdy dokonywana przez Sąd kontrola wykaże naruszenie przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji Sąd nie ocenia rozstrzygnięcia organu pod kątem jego słuszności, ale w zakresie dokonywanej kontroli sąd administracyjny zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekając w sprawie nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Takich uchybień nie dopatrzył się Sąd w rozpoznawanej sprawie, a zatem nie miał podstaw do uchylenia decyzji organów obu instancji. Sąd na podstawie art.106 § 3 p.p.s.a. dopuścił na rozprawie w dniu [...] grudnia 2018 r. dowód ze złożonej przez pełnomocnika skarżącego dokumentacji medycznej. Jest to skierowanie do poradni neurologicznej( z powodu bólu grzbietu), skierowanie do szpitala z powodu dolegliwości urologicznych (które dołączone zostało także do skargi), recepta oraz "informacja dla lekarza kierującego POZ, z której wynika, że pacjent zgłosił się do poradni specjalistycznej. W ocenie Sądu dowody te nie wniosły do sprawy istotnych okoliczności i nie wpłynęły na odmienną od organów ocenę przesłanek umożliwiających umorzenie przedmiotowych należności. Z tych wszystkich względów, wobec braku podstaw do uwzględnienia skargi, Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.; dalej: p.p.s.a.). O wynagrodzeniu adwokata z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu orzeczono w oparciu art. 250 p.p.s.a. w związku z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. "c" w związku z § 4 ust. 1 i 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1714).