II SA/Lu 95/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Asesor sądowy Anna Ostrowska (sprawozdawca) Protokolant Sekretarz sądowy Kinga Kościejewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 maja 2025 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2024 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza [...] z dnia 25 października 2024 r., znak: [...]; II. przyznaje radcy prawnemu T. M. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 590,40 zł (pięćset dziewięćdziesiąt złotych czterdzieści groszy), w tym 110,40 zł (sto dziesięć złotych czterdzieści groszy) należnego podatku od towarów i usług, tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną z urzędu. Decyzją z dnia 31 grudnia 2024 r., znak: [...], wydaną na podstawie art. art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572, dalej: k.p.a.) oraz art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2023 r. poz. 1993 ze zm., dalej: u.p.u.o.a.), po rozpatrzeniu odwołania J. P., Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Burmistrza [...] odmawiającą umorzenia należności z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej, realizowanej w latach 2005-2008 na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w łącznej kwocie 27.972,00 zł oraz kwoty 5.352,79 zł tytułem wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na podstawie ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Stan sprawy przedstawia się następująco. W dniu 4 września 2024 r. do organu pierwszej instancji wpłynął wniosek J. P. o umorzenie wyżej wskazanych należności. Jako uzasadnienie wniosku strona podała zły stan zdrowia i bardzo trudną sytuację finansową, status osoby niepełnosprawnej od 2003 r. i brak możliwości zarobkowych. Po analizie zebranych dowodów organ pierwszej instancji stwierdził, że sytuacja dochodowa i rodzinna J. P. nie uzasadnia umorzenia ciążących na nim należności. J. P. złożył odwołanie od decyzji organu pierwszej instancji. Utrzymując w mocy decyzję pierwszoinstancyjną, Kolegium przytoczyło treść art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., a następnie wyjaśniło, że J. P. od 2023 r. jest osobą niepełnosprawną, nie ma żadnego majątku ani oszczędności. Jak podał, od 2022 r. do 2024 r. utrzymywał się z zasiłku stałego. Od 2024 r. jego jedynym dochodem jest emerytura z tytułu wieku w wysokości 1.594,89 zł. Do wniosku załączył orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 4 marca 2022 r. Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] zaliczające go do stopnia umiarkowanego (orzeczenie wydano do dnia 31 marca 2025 r.), informację o stanie zaległości w sprawie egzekucyjnej o sygn. akt Kmp [...] z dnia 24 lipca 2024 r., apelację organu rentowego z dnia 18 listopada 2013 r. od wyroku Sądu Okręgowego [...] wydanego w sprawie o umorzenie należności wobec likwidowanego funduszu alimentacyjnego sygn. akt [...] z udziałem J. P. jako ubezpieczonego, wyrok Sądu Okręgowego [...] z dnia 10 października 2013 r. wydany w sprawie o sygn. akt [...] z odwołania J. P., na mocy którego Sąd zmienił zaskarżoną decyzję i umorzył J. P. należności likwidowanego Funduszu Alimentacyjnego z tytułu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz 5% opłaty na pokrycie kosztów związanych z działalnością funduszu za okres od lutego 1999 r. do kwietnia 2004 r. w kwocie 62.341,00 zł, postanowienie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...] z dnia 20 lutego 2023 r. sygn. akt Kmp [...] zawierające podjęte w sprawie rozstrzygnięcia, w tym informację, że wierzycielami byli: B. P., P. P., R. P., T. P. (zmarły 14 stycznia 2001 r.) i E. P., zaś dłużnikiem J. P., a pierwszy tytuł egzekucyjny obejmujący ugodę sądową zaopatrzoną w klauzulę wykonalności jest datowany na 31 sierpnia 1998 r. W toku prowadzonego postępowania organ zobowiązał stronę do przedłożenia oświadczenia o stanie majątkowym, rodzinnym i o sytuacji materialnej, które odwołujący złożył w dniu 12 września 2024 r. Z oświadczenia tego wynika, że J. P. ma 65 lat i aktualnie otrzymuje emeryturę w kwocie 1.594,89 zł, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jako majątek deklaruje dziewięcioarowe siedlisko, zaś pow. domu to 30 m2. Tytułem wydatków na energię, gaz, wodę i telefon ponosi koszty 480,00 zł, na węgiel 1670 zł i na drewno 1000 zł. Podał, że jest chory, niepełnosprawny oraz niezdolny do pracy i samodzielnej egzystencji. Przedłożył karty informacyjne leczenia szpitalnego z 2022 r. i 2023 r., z których wynika, że zgłosił się z dolegliwościami bólowymi kręgosłupa, orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 14 września 2023 r. o niezdolności do samodzielnej egzystencji do dnia 30 września 2024 r. W aktach znajduje się też decyzja organu pierwszej instancji z dnia 6 września 2024 r. uchylająca zasiłek stały przyznany do dnia 31 marca 2025 r. z dniem 6 sierpnia 2024 r. z uwagi na nabycie przez stronę prawa do emerytury oraz decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział [...] z dnia 21 sierpnia 2024 r. wydana dla strony o przyznaniu emerytury, z której wynika, że wysokość świadczenia do wypłaty wynosi miesięcznie 2.281,42 zł, ale od 1 września 2024 r. obliczona emerytura brutto wynosi 1.594,38 zł. J. P. złożył na piśmie stanowisko w sprawie, w którym podtrzymał swój wniosek. Organ zgromadził na k. 34-59 akt sprawy wydawane w okresie od 2005 r. do 2010 r. rozstrzygnięcia organu dotyczące przyznanych zaliczek alimentacyjnych na rzecz uprawnionych i świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W ocenie Kolegium, wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego (lub świadczeń z nim związanych) mają charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane w sposób ścisły a nie rozszerzający. Jak wynika z ugruntowanego orzecznictwa administracyjnego stan taki powinien być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Należy mieć bowiem na uwadze, że dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. Oznacza to co do zasady, że dłużnik alimentacyjny, wobec którego egzekucja okazała się bezskuteczna, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo zatem uzyskiwanie niskich dochodów, bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych (tak m.in. wyrok NSA z dnia 17 listopada 2017 r., I OSK 211/16). Użyte w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. sformułowanie "może na wniosek dłużnika alimentacyjnego" wskazuje, że decyzja organu jest uznaniowa, co oznacza jak wynika z art. 7 k.p.a., że organ winien załatwić sprawę zgodnie ze słusznym interesem wnioskodawcy, o ile nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny i możliwości organu w zakresie posiadanych uprawnień i środków. Zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie jest wszechstronne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, czyli obowiązek zebrania w sposób wyczerpujący i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Kolegium podkreśliło, że zobowiązania alimentacyjne rodziców względem dzieci, które wynikają z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, mają charakter obowiązkowy i zwolnić się z nich można tylko w szczególnie wyjątkowych sytuacjach. Obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców, a alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka poprzez zapewnienie środków na jego godziwe utrzymanie, wychowywanie czy edukację. Fakt wypłaty przez Państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej z tytułu zasądzonych alimentów nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji wobec własnego dziecka (wyrok NSA z dnia 30 stycznia 2018 r., I OSK 611/16). Kolegium stwierdziło, że postępowanie dowodowe wykazało, że wprawdzie aktualna sytuacja zdrowotna i dochodowa wnioskodawcy jest trudna, ale w przypadku odwołującego nie zachodzą nadzwyczajne okoliczności, które uzasadniałyby zwolnienie go z obowiązków wobec funduszu alimentacyjnego w postaci zastosowania wnioskowanej ulgi. J. P. posiada stałe źródło dochodu w postaci emerytury i nie ma nikogo na utrzymaniu. Ma 65 lat, zaś orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności zostało wydane okresowo, tj. do dnia 31 marca 2025 r., natomiast orzeczenie lekarza orzecznika ZUS o niezdolności do samodzielnej egzystencji wygasło z dniem 30 września 2024 r. Według organu odwoławczego okoliczności uzasadniające zastosowanie wnioskowanej ulgi muszą mieć charakter wyjątkowy, powinny też być niezależne od dłużnika alimentacyjnego, a więc powinny być następstwem zdarzeń nagłych i nieprzewidywalnych, na powstanie których dłużnik nie miał wpływu, a trudności uniemożliwiające spłatę zadłużenia powinny mieć charakter trwały, bez szans na poprawę sytuacji. Tymczasem na podstawie ustalonych w sprawie okoliczności nie można stwierdzić bezwzględnie zaistnienia trwałej niemożności spłaty zadłużenia, w kontekście stałego źródła dochodu w postaci emerytury (w tym z uwzględnieniem dodatkowych świadczeń w postaci chociażby "13 emerytury"). Aktualna sytuacja odwołującego nie jest nadzwyczajna i wyjątkowa na tle porównywalnych, typowych sytuacji rodzinnych i dochodowych, w jakich znajdują się dłużnicy alimentacyjni. Podsumowując, Kolegium stwierdza, że sytuacja rodzinna, dochodowa i zdrowotna odwołującego została w pełni uwzględniona przy rozpatrywaniu przesłanek stanowiących podstawę do odmowy zastosowania wnioskowanej ulgi. Organ, wydając skarżoną decyzję, nie przekroczył granic uznania administracyjnego, zebrał wyczerpująco materiał dowodowy i poddał go ocenie zgodnie z regułami postępowania administracyjnego, a następnie przedstawił swoje stanowisko w skarżonej decyzji w sposób wyczerpujący i logiczny. W tych okolicznościach, w ocenie Kolegium, ustalenia faktyczne i motywy, które legły u podstaw zaskarżonego rozstrzygnięcia, nie dają podstaw do stwierdzenia przekroczenia przez organ granic uznania administracyjnego. Skargę na decyzję Kolegium wniósł J. P., żądając jej uchylenia oraz uchylenia decyzji organu pierwszej instancji. Zarzucił organom niewzięcie pod uwagę jego trudnej sytuacji zdrowotnej i majątkowej. Podniósł, że od 42. roku życia jest niepełnosprawny na skutek chorób, które się pogłębiają i nie rokują na wyleczenie. Stąd orzeczono wobec niego o braku możliwości zarobkowania pracą fizyczną z uwagi na stan niepełnosprawności. Ma obustronną zatorowość płuc, cukrzycę, nadciśnienie, prostatę i postępującą miażdżycę. Jest pod stałą opieką neurologa, diabetologa, urologa oraz lekarza rodzinnego. W związku z tym od 31.03.2003 r. Orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności [...] do chwili obecnej jest zaliczony do stopnia niepełnosprawności umiarkowanego. Od 2002 r. do 2024 r. korzystał z pomocy w postaci zasiłku stałego z tytułu niepełnosprawności. Od 2024 r. jego jedynym dochodem jest emerytura z tytułu wieku w wysokości 1 594,89 zł. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Do pisma procesowego z dnia 29 kwietnia 2025 r. pełnomocnik skarżącego dołączył orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 8 października 2024 r. stwierdzające niezdolność J. P. do samodzielnej egzystencji do 31 października 2025 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie. Oś sporu w niniejszej sprawie koncentruje się wokół odmowy umorzenia skarżącemu należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych oraz świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., w myśl którego właściwy organ może - na wniosek dłużnika alimentacyjnego - umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Dokonując wykładni art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. w świetle sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika, o której mowa w tym przepisie, należy mieć na uwadze nie tylko aktualną sytuację dłużnika, ale należy ocenić, czy istnieją perspektywy poprawy jego sytuacji w przyszłości (por. wyrok NSA z 1 grudnia 2022 r., I OSK 1363/22). Podkreślenia zatem wymaga, że prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy z wniosku o umorzenie wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w której organ dysponuje szerokim zakresem luzu decyzyjnego (uznania administracyjnego), może nastąpić wyłącznie po starannym i wszechstronnym wyjaśnieniu jej okoliczności, a decyzja musi być dostatecznie uzasadniona przez wskazanie okoliczności takiego rozstrzygnięcia, co wynika z podstawowych zasad postępowania administracyjnego. Rolą organu jest, stosownie do treści art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., wnikliwe ustalenie istnienia (lub braku) okoliczności przemawiających za udzieleniem wnioskowanej ulgi, przeprowadzenie zgodnie z art. 80 k.p.a. oceny całokształtu zebranego materiału dowodowego oraz uzasadnienie wydanej decyzji w sposób odpowiadający wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a. Jest więc oczywiste, że decyzja w powyższym zakresie musi uwzględniać konkretną sytuację dochodową i zdrowotną osoby wnioskującej o zastosowanie instytucji umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń. Tymczasem organy obu instancji, odmawiając skarżącemu umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, stwierdziły, że sytuacja skarżącego nie jest wyjątkowa na tle innych dłużników alimentacyjnych. Zdaniem Sądu, ocena ta nie znajduje dostatecznego potwierdzenia w ustaleniach poczynionych przez organy na podstawie zebranego przez nie materiału dowodowego. Kwota zaległości powstała w wyniku wypłacanych uprawnionym osobom zaliczek alimentacyjnych i świadczeń z funduszu alimentacyjnego wynosi 33 324,79 zł. Skarżący motywował wniosek o umorzenie należności alimentacyjnych trudną sytuacją materialną i złym stanem zdrowia, który się pogarsza. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że skarżący w dacie wydania decyzji drugoinstancyjnej miał 65 lat, prowadził jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie posiadał na utrzymaniu innych osób i był zaliczony do osób z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Skarżący pobiera emeryturę w wysokości 1594,89 zł miesięcznie. Zgodnie z treścią dokumentacji medycznej zamieszczonej w aktach sprawy (w tym szpitalnych kart informacyjnych), cierpi on na schorzenia neurologiczne, schorzenia narządów ruchu, nadciśnienie tętnicze oraz cukrzycę typu II. Skarżący nie posiada żadnego majątku oprócz dziewięcioarowego siedliska z domem o pow. 30 m˛, nie ma żadnych oszczędności. Wbrew ustaleniom organu odwoławczego, skarżący po raz kolejny został uznany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS za osobę niezdolną do samodzielnej egzystencji do 31 października 2025 r. Orzeczenie to zostało wydane w dniu 8 października 2024 r., a zatem było już w obrocie prawnym w dacie wydania zaskarżonej decyzji. Już w świetle powyższych okoliczności za arbitralne uznać należy stwierdzenie organu odwoławczego, że na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych sytuacja skarżącego nie jest nadzwyczajna, wyjątkowa (s. 4 uzasadnienia decyzji Kolegium). Po pierwsze, odwołanie się do sytuacji innych dłużników alimentacyjnych, jakkolwiek mogące być w szczególnej sytuacji przydatne, nie zwalniało organu od skonkretyzowania sytuacji osobistej skarżącego na tle przeciętnej sytuacji wspomnianych dłużników. Zaniechanie dokonania takiej analizy uniemożliwia skontrolowanie prawidłowości dokonanej przez organ oceny. Po drugie, organ pominął znaczenie okoliczności, które wynikały ze zgromadzonych w sprawie dokumentów, które w ocenie Sądu wskazują jednoznacznie na co najmniej trudną sytuację osobistą skarżącego, który jest w wieku emerytalnym, ma znikome dochody, poważne problemy ze zdrowiem, nie ma żadnego majątku i – wbrew stanowisku Kolegium - nie ma realnych perspektyw na poprawę swojej sytuacji bytowej. Te okoliczności nie mogą być pominięte przez organy. Organy, odmawiając stronie umorzenia wnioskowanych należności, jedynie częściowo wzięły pod uwagę sytuację osobistą i dochodową skarżącego, pomijając szereg wskazanych wyżej okoliczności, w świetle których za uprawdopodobnione uznać trzeba jego twierdzenie, że sytuacja życiowa, w której się znalazł, trwale uniemożliwia wywiązanie się z obowiązku zapłaty spornych należności w całości. Wobec powyższego uznać należy, że rozstrzygnięcia organów obu instancji wydane zostały z naruszeniem zasady prawdy obiektywnej wynikającej z art. 7 k.p.a., gdyż w toku postępowania organy nie podjęły wszystkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Sporne decyzje wydane zostały w oparciu o niewłaściwie i niewyczerpująco ustalony stan faktyczny, czym organy naruszyły obowiązki wynikające z art. 7, art. 8 § 1 i art. 77 § 1 k.p.a. W sprawie o umorzenie świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma znaczenie aktualna sytuacja dłużnika alimentacyjnego oraz perspektywa jej zmiany w przyszłości. Tymczasem, zdaniem Sądu, organy nie wykazały, że aktualna sytuacja skarżącego, biorąc pod uwagę jego wiek oraz wszystkie wskazane wyżej aspekty zdrowotne, dochodowe i majątkowe, jest to sytuacja typowa, powtarzająca się w innych przypadkach dłużników alimentacyjnych i że istnieje realna perspektywa jej zmiany na lepsze. Skarżący jest uznany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS za niezdolnego do samodzielnej egzystencji. Podsumowując, stwierdzić należy, że istnieje konieczność ponownej analizy wynikających z akt sprawy okoliczności związanych z sytuacją materialną (dochodową) i zdrowotną skarżącego pod kątem tego, czy nie uzasadniają one uwzględnienia wniosku strony o umorzenie należności jeżeli nie w całości, to chociażby w części. Z tych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.) w związku z art. 135 p.p.s.a. należało uchylić zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu pierwszej instancji. Orzeczenie w przedmiocie wynagrodzenia dla pełnomocnika ustanowionego w ramach pomocy prawnej w kwocie 590,40 zł zostało wydane na podstawie art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 23 ust. 1 pkt 1 lit. c/ i § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. poz. 764). Ponownie rozpoznając sprawę, organ pierwszej instancji uwzględni ocenę prawną Sądu stosownie do treści art. 153 p.p.s.a. i rozważy, czy zaistniały w sytuacji skarżącego podstawy do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, biorąc m. in. pod uwagę orzeczenie lekarza orzecznika ZUS o niezdolności skarżącego do samodzielnej egzystencji. Mając na względzie powyższe, Sąd orzekł jak w sentencji.