III SA/Lu 133/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Zdzisław Sadurski, Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Drwal (sprawozdawca), Sędzia NSA Marek Zalewski, Protokolant Stażysta Radosław Kot, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 18 maja 2009 r. sprawy ze skargi H. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne oddala skargę. Decyzją z dnia [...] lutego 2009 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję Zakładu z dnia [...] grudnia 2008 r. odmawiającą H. K. umorzenia należności z tytułu składek (na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy) za okres od sierpnia 1999 r. do stycznia 2005 r. oraz odsetek naliczonych na dzień [...] stycznia 2006 r. W uzasadnieniu Prezes Zakładu podał, że zgodnie z przepisami ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2007 r. Nr 11 poz. 74 ze zm.), płatnik ma obowiązek regulować składki na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy w określonych terminach oraz określonej wysokości (art. 46 i art. 47 ustawy). W przypadku zaś nieterminowego opłacania składek, Zakład Ubezpieczeń Społecznych – w myśl art. 23 cyt. ustawy - zobowiązany jest do pobierania odsetek za zwłokę na zasadach i w wysokości określonej w Ordynacji podatkowej. H. K. prowadził działalność gospodarczą i nie dopełnił ustawowego obowiązku opłacania należności z tytułu składek na w/w fundusze. Jego wniosek z dnia [...] listopada 2005 r. o umorzenie należności został załatwiony odmownie decyzją z dnia [...] stycznia 2006 r. Ponowny wniosek w tej sprawie z dnia [...] stycznia 2006 r. rozpatrzono również odmownie decyzją z dnia [...] marca 2006 r. (zaakceptowaną decyzją Prezesa Zakładu z dnia [...] maja 2006 r.). W toku kontroli sądowej Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z dnia [...] listopada 2006 r. uchylił obie decyzje. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy ustalono, że H. K. prowadził działalność gospodarczą w zakresie kamieniarstwa nagrobkowego i budowlanego. Decyzją Wójta Gminy C. z dnia [...] stycznia 2005 r. wykreślony został wpis dotyczący w/w działalności z ewidencji prowadzonej przez ten organ. Zadłużenie na koncie dłużnika obejmuje składki na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy za okres sierpień 1999 r. – styczeń 2005 r. Egzekucja prowadzona przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w C. okazała się nieskuteczna i w dniu [...] października 2008 r. z protokołem nieściągalności zwróconych zostało 159 tytułów egzekucyjnych H. K. jest właścicielem gospodarstwa rolnego o pow. [...] ha fizycznych ([...] ha przeliczeniowego) położonego w L. Wraz z żoną H. K. posiada dom jednorodzinny oraz działkę o pow. [...] arów usytuowaną we wsi R. Dla tej nieruchomości Sąd Rejonowy Wydział Ksiąg Wieczystych w C. prowadzi księgę wieczystą KW [...]. W dniu [...] lutego 2006 r. dziale IV tej księgi wpisano hipotekę przymusową na wniosek ZUS w celu zabezpieczenia należności. Prezes Zakładu wyjaśnił, że umorzenie należności może nastąpić w przypadku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 1 i 2 ustawy). Całkowita nieściągalność zachodzi w sytuacjach przewidzianych w art. 28 ust. 3 pkt 1 – 6 ustawy. W rozpoznawanej sprawie nie występuje całkowita nieściągalność należności. H. K. wraz z rodziną utrzymuje się wyłącznie z gospodarstwa rolnego. W miarę upływu czasu sytuacja majątkowa wnioskodawcy może ulec poprawie. Wtedy będzie mógł spłacać systematycznie swoje zadłużenie w formie układu ratalnego. Dłużnik posiada nieruchomości. Należności ZUS są zabezpieczone hipotecznie. Zobowiązany nie przedłożył dowodów, które umożliwiałyby zastosowanie art. 28 ust. 3 a/ ustawy o ubezpieczeniach społecznych. Zgodnie z tym przepisem, należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane – pomimo braku całkowitej ich nieściągalności – jeżeli wykaże, a co wynika z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365), że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności ponieważ pociągnęłoby to za sobą zbyt ciężkie skutki dla ubezpieczonego i jego rodziny w szczególności w przypadku : 1/ gdy opłacenie należności pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2/ poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności: 3/ przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Z powyższego przepisu wynika, że tylko szczególnie uzasadnione sytuacje pozwalają na umorzenie należności. Szczególnie uzasadnione, to znaczy wyjątkowe, losowe, które ze względów rodzinnych lub zdrowotnych tak obciążają budżet zobowiązanego, że nie pozwalają na uregulowanie należności. Ciężar udowodnienia tej sytuacji i wykazania, że spłata zadłużenia pogorszy warunki życia poniżej minimum socjalnego spoczywa na zobowiązanym. Przeprowadzone postępowanie nie wykazało, iż zachodzą okoliczności uzasadniające umorzenie należności w oparciu o art. 28 ust. 3 a/ ustawy. Prezes Zakładu stwierdził, że decyzja o umorzeniu należności ma charakter uznaniowy, co oznacza, iż Zakład może, ale nie musi umorzyć zaległych składek. Zobowiązany nie przedłożył dokumentów potwierdzających trudną sytuację życiową, a w szczególności dokumentów świadczących o ubóstwie. Jest osobą młodą. Osiąga stałe dochody z gospodarstwa rolnego. Nie legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do pracy, a zatem nie ma przeszkód, by po dołożeniu należytej staranności spłacał zaległości. Opisana sytuacja życiowa zobowiązanego wskazuje, że nie zostały spełnione warunki do umorzenia należności zgodnie z art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W skardze sądowej pełnomocnik H. K. zarzucił, że organ wydał decyzję z naruszeniem przepisów art. art. 7, 11, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. w związku z art. 28 ust. 3 a/ ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Zdaniem strony skarżącej, Prezes Zakładu nie rozpoznał istoty sprawy, nie odniósł się do wszystkich okoliczności faktycznych sprawy mających znaczenie w świetle powoływanych przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy systemowej oraz rozporządzenia wykonawczego. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu wnosił o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga nie jest usprawiedliwiona, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Oceniając legalność tej decyzji należy przypomnieć, że stosownie do przepisów ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład (art. 28 ust. 1). Zasadą jest, że mogą być one umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2 ustawy). Pojęcie całkowitej nieściągalności w/w ustawa definiuje w art. 28 ust. 3 pkt 1 – 6. W rozpoznawanej sprawie brak jest podstaw do przyjęcia, iż zachodzi całkowita nieściągalność należności ZUS. To, że prowadzona przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w C. egzekucja okazała się nieskuteczna i w dniu [...] października 2008 r. z protokołem nieściągalności zwróconych zostało 159 tytułów egzekucyjnych nie świadczy, iż w grę wchodzi całkowita nieściągalność należności. Skarżący dysponuje mieniem, z którego Zakład Ubezpieczeń Społecznych może dochodzić zaspokojenia swoich roszczeń. Jak wynika z akt sprawy należność Zakładu została zabezpieczona hipotecznie (hipoteka przymusowa kaucyjna do kwoty [...] zł), czego dowodzi odpis z księgi wieczystej KW [...] prowadzonej dla nieruchomości oznaczonej jako działki Nr [...] i [...] o pow. [...] arów, stanowiącej własność H. K. i jego żony na prawie wspólności ustawowej. Zaskarżona decyzja – zdaniem Sądu – nie jest rozstrzygnięciem dowolnym. Organ zebrał – zgodnie z zasadami określonymi w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. - niezbędny materiał dowodowy dotyczący sytuacji majątkowej skarżącego. Materiał ten wskazuje, że skarżący utrzymuje się z pracy w gospodarstwie rolnym o pow. [...] ha ([...] ha przeliczeniowego) o rocznym dochodzie [...] zł (według zaświadczenia Wójta Gminy U. z dnia [...] kwietnia 2007 r.). Taką kwotę dochodu skarżący podaje w kwestionariuszu o możliwościach płatniczych płatnika składek (k. 214 akt adm.). Gospodarstwo to stanowi własność H. K., na co wskazuje odpis z księgi wieczystej KW [...](k.116 akt adm.). Stosownie do art. 28 ust. 3 a/ ustawy, należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Decyzja organu o umorzeniu należności ma charakter uznaniowy. Dlatego organ słusznie podnosi, że wystąpienie przesłanki wskazanej w ustawie nie skutkuje automatycznym umorzeniem zadłużenia i nie obliguje organu do wydania pozytywnej dla wnioskodawcy decyzji w tym zakresie. W orzecznictwie sądowym ugruntowanym jest pogląd, że uznanie administracyjne nie może oznaczać dowolności przy podejmowaniu decyzji przez organ. Wbrew stanowisku strony - jak wyżej wskazano – skontrolowana decyzja nie jest rozstrzygnięciem dowolnym. Strona skarżąca zarzuca, że z uzasadnienia decyzji nie wynika, aby organ przeprowadził postępowanie wyjaśniające w stopniu umożliwiającym prawidłowe zastosowanie art. 28 ust. 3 a/ ustawy. Podnosi, że obowiązkiem organu było dokonać oceny uzyskiwanych przychodów z gospodarstwa rolnego w zestawieniu z niezbędnymi wydatkami na utrzymanie skarżącego i jego rodziny. Gdyby takie zestawienie zostało sporządzone wskazywałoby ono, że skarżący żyje w ubóstwie Odnosząc się powyższych zarzutów należy stwierdzić, że organ zebrał niezbędny materiał dokumentacyjny wystarczający do merytorycznego rozstrzygnięcia i brak jest uchybień w tym zakresie. Z treści § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365) wynika, że to strona ma wykazać, iż ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności ponieważ pociągnęłoby to za sobą zbyt ciężkie skutki dla ubezpieczonego i jego rodziny w szczególności w przypadku : 1/ gdy opłacenie należności pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2/ poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności: 3/ przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Pełnomocnik strony zarzuca przy tym, że organ naruszył przepis § 3 ust. 1 pkt 1 cyt. rozporządzenia bowiem nie porównał nie tylko wysokości aktualnego zadłużenia (ponad [...] tys. zł) z przychodami skarżącego, ale nie podał również ewentualnego źródła pokrycia tego długu. Zarzut jest nieusprawiedliwiony. Rzeczą skarżącego było wykazać, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, gdyż jej opłacenie pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Skarżący tego nie wykazał, aczkolwiek miał ku temu możliwość w toku przeprowadzonego postępowania. Nie wskazał nawet stałych miesięcznych wydatków ponoszonych przez jego czteroosobową rodzinę. Przedłożył jedynie fakturę za telefon za październik 2005 r. na kwotę [...] zł, fakturę za energię - wydatek roczny [...] zł i dowód wpłaty kwoty [...] zł z tytułu składek na ubezpieczenie rolne za IV kwartał 2005 r. Wykluczało to możliwość sporządzenia przez organ budżetu domowego rodziny skarżącego (zestawienia przychodów i wydatków). Poza tym samo zestawienie wysokości zadłużenia z ustalonymi przychodami niczego nie wyjaśnia. Przecież organ nie domagał się jednorazowej spłaty zadłużenia i nie żądał aby skarżący spieniężył cały swój majątek i zapłacił w całości dług. Ponadto organ odmówił umorzenia zaległości w wysokości [...] zł na dzień [...] stycznia 2006 r. (dzień złożenia wniosku przez skarżącego). Nie orzekał zatem w przedmiocie bieżącego zadłużenia. Wobec tego bez znaczenia jest argument, że aktualna wysokość zadłużenia przekracza [...] tys. zł (tak podaje w uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącego). W tej sytuacji bezpodstawny był wniosek pełnomocnika, że organ powinien był porównać przychody skarżącego z aktualnym zadłużeniem oraz wskazać ewentualne źródło pokrycia tego długu. Organ wyjaśnił, że skarżący jest osobą, która ze względu na wiek (i stan zdrowia - nie legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do pracy) może pracować i dlatego nie ma przeszkód, aby skarżący po dołożeniu należytej staranności spłacał zaległości. Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji organ ocenił sytuację materialną skarżącego jako trudną, jednak zaznaczył, że w okresie dochodzenia należności może ona ulec poprawie i dług zostanie przez niego spłacony w późniejszym terminie. Na marginesie powyższych uwag trzeba zauważyć, że organ wykonał wiążące go zalecenia wynikające z prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia [...] listopada 2006 r. sygn. akt III SA/Wa 2082/06 i podjął czynności w celu wyjaśnienia kwestii podlegania przez skarżącego ubezpieczeniu społecznemu rolników. W powyższym wyroku Sąd zauważył, że z zaświadczenia KRUS z dnia [...] stycznia 2006 r. wynikało, że skarżący takiemu ubezpieczeniu podlegał w okresie od lipca 1999 r. do [...] kwietnia 2004 r. oraz od [...] stycznia 2005 r., a świadczyła o tym również decyzja Prezesa KRUS z dnia [...] lipca 2005 r., w której stwierdzono obowiązek opłacania składki na ubezpieczenie społeczne rolników w podwójnej wysokości za II i III kwartał 2004 r. W tych okolicznościach Sąd stwierdził, że wyjaśnienie kwestii podlegania skarżącego ubezpieczeniu rolników ma istotny wpływ na istnienie obowiązku wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych bowiem niedopuszczalne jest wydanie rozstrzygnięcia o odmowie umorzenia zaległości z tytułu składek, bez wyczerpującego ustalenia, czy skarżący temu ubezpieczeniu w ogóle podlegał. W wykonaniu powyższych zaleceń organ ustalił, że decyzja KRUS z dnia [...] sierpnia 2006 r. o ustaniu ubezpieczenia społecznego rolników stała się prawomocna (Sąd Okręgowy w L. postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2007 r. odrzucił odwołanie skarżącego – zostało ono złożone ze znacznym przekroczeniem terminu; Sąd Apelacyjny w L. postanowieniem z dnia [...] czerwca 2007 r. oddalił zażalenie skarżącego na w/w postanowienie Sądu Okręgowego). Ustalił również, że skarżący podlega ubezpieczeniu społecznemu jako rolnik z mocy ustawy w okresie [...] stycznia 2000 r. – [...] marca 2000 r., [...] stycznia 2002 r. – [...] marca 2002 r., [...] stycznia 2003 r. – [...] marca 2003 r., [...] stycznia 2004 r. – [...] marca 2004 r. i nadal od [...] stycznia 2005 r. Dowodziło tego między innymi pismo Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] sierpnia 2007 r. (k.132 akt adm.). W tych okolicznościach decyzją z dnia [...] sierpnia 2007 r. Nr [...] (k. 134 akt adm.) organ stwierdził, że z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej (w okresie stycznia –grudnia 1999 r., luty 2000 r. –grudnia 2001 r., luty 2002 r. –grudnia 2002 r., marca 2003 r. –grudnia 2003 r., kwietnia 2004 r. –stycznia 2005 r.) skarżący nie podlega ubezpieczeniom społecznym - ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu w okresie od lutego 2000 r. do marca 2000 r., od lutego 2002 r. do marca 2002 r. i od marca 2003 r. do marca 2003 r. Prawomocnym postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2008 r. sygn. akt VIII U [...] Sąd Okręgowy w L. umorzył postępowanie odwoławcze (postępowanie wywołane wniesionym przez skarżącego odwołaniem od w/w decyzji). Z tych też względów i na mocy art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd oddalił skargę jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.