III SA/Lu 245/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Wieczorek, Sędziowie Sędzia NSA Jerzy Marcinowski (spr.),, Sędzia NSA Marek Zalewski, Protokolant Maria Filipek, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 18 września 2007r. sprawy ze skargi J. D. na decyzję Wojewody z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy wymeldowania uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy z dnia [...] Nr [...]. Decyzją z dnia [...]; wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt. 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. Nr 98, poz. 1071 z 2000 r. ze zm.), w związku z art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (tekst jednolity Dz. U. Nr 87, poz. 960 z 2001 r. ze zm.), po rozpatrzeniu odwołania J. D. od decyzji Wójta Gminy z dnia [...] znak: [...], na mocy której orzeczono o odmowie wymeldowania D. D. wraz z nieletnimi dziećmi E. D. i G. D. z pobytu stałego w lokalu mieszkalnym położonym przy ul. K. w R., Wojewoda zaskarżoną decyzję utrzymał w mocy. W uzasadnieniu decyzji podniesiono, że organ I instancji ustalił, iż wprawdzie D. D. wraz z nieletnimi dziećmi w dniu [...] grudnia 2002 r. opuściła miejsce pobytu stałego w lokalu mieszkalnym przy ul. K. w R. i zamieszkała od tego czasu przy ul. S., jednakże opuszczenie miejsca pobytu stałego nie było dobrowolne i nie miało charakteru trwałego. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika bowiem, że przyczyną opuszczenia dotychczasowego miejsca zamieszkania był konflikt małżeński i znęcanie się nad D. D. i jej synem przez jej byłego męża J. D. wnioskodawcę wymeldowania, za co został on skazany wyrokiem Sądu Rejonowego w K. Brak jest także znamion trwałości w opuszczeniu spornego lokalu, bowiem niezdolność do poniesienia kosztów utrzymania innego mieszkania, trudna sytuacja finansowa D. D. i podejmowane przez nią działania wskazują na zamiar uzyskania możliwości ponownego zamieszkania w spornym lokalu. Tym samym nie zostały spełnione przesłanki wymeldowania z pobytu stałego, przewidziane w art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych. Od powyższej decyzji złożył odwołanie skarżący, zarzucając nieuzasadnione utrudnianie wymeldowania jego byłej żony ze stanowiącego jego własność mieszkania i posesji, w sytuacji, gdy po rozwodzie powierzono mu opiekę nad córką, zaś żona opuściła miejsce pobytu stałego. Organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, przesłanka opuszczenia dotychczasowego miejsca pobytu stałego w rozumieniu art. 15 ust. 2 ustawy z 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych jest spełniona, jeżeli opuszczenie to ma charakter trwały i jest dobrowolne (wyrok NSA w Warszawie z 23 kwietnia 2001 r., V S.A. 3169/00LEX nr 50123). Opuszczenie miejsca pobytu stałego w przedmiotowej sprawie nie nastąpiło dobrowolnie, a było wynikiem obawy i schronieniem się przed zagrożeniem ze strony skarżącego, który znęcał się nad nią fizycznie i psychicznie. Taka ocena sytuacji znajduje potwierdzenie w skazującym skarżącego wyroku Sądu Rejonowego w K. II Wydział Karny z dnia [...] lipca 2003 r., sygn. akt [...] D. D. podjęła kroki prawne celem przywrócenia jej możliwości korzystania z lokalu przy ul. K., polegające na złożeniu przeciwko skarżącemu doniesienia w sprawie karnej zakończonej wskazanym wyżej wyrokiem skazującym, złożeniu przeciwko skarżącemu pozwu o eksmisję ze wskazanego mieszkania i wniesieniu sprawy o rozwód połączonej z wnioskiem o eksmisję skarżącego. Działania te w zakresie postępowania cywilnego zakończyły się niepowodzeniem, bowiem powództwo o eksmisję zostało oddalone wyrokiem Sądu Rejonowego w K. z dnia [...] lutego 2006 r., sygn. akt [...], zaś Sąd Okręgowy w Z. orzekając wyrokiem z dnia [...] czerwca 2006 r., sygn. akt [...] rozwód małżeństwa D. i J. D. oddalił jej powództwo w części dotyczącej eksmisji skarżącego i nie ustalił sposobu korzystania z mieszkania. Przyczyną oddalenia powództwa w tych sprawach był fakt, iż J. D. jest jedynym prawnym właścicielem i posiadaczem nieruchomości, na której znajduje się przedmiotowy lokal mieszkalny. Organ odwoławczy uznał, że nie można podzielić poglądu I instancji, że opuszczenie miejsca pobytu stałego przez D. D. nie ma cech trwałości, gdyż jej powrót do przedmiotowego lokalu mieszkalnego jest prawdopodobny. Skarżący wniósł na przedmiotową decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, zarzucając jej: - naruszenie art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych, przez przyjęcie, iż w sprawie nie zostały spełnione przesłanki obligujące organ do wymeldowania D. D. i nieletnich dzieci E. D. i G. D.; - rażące naruszenie przepisów art. 7 i 77 § 1 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie, czy D. D. i jej dzieci posiadają centrum spraw życiowych w spornym lokalu, zaniechanie przeprowadzenia na tę okoliczność właściwych dowodów, zaniechanie zasięgnięcia informacji w organach Gminy, czy wyżej wymieniona ma miejsce zamieszkania przy ul. S., - rażące naruszenie art. 80 k.p.a., poprzez dokonanie ustaleń sprzecznych z zebranym w sprawie materiałem dowodowym, a polegające na przyjęciu, iż D. D. podjęła skuteczne środki prawne zmierzające do umożliwienia jej powrotu do przedmiotowego lokalu. Wskazując na powyższe zarzuty, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. W uzasadnieniu wskazał, że w świetle orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok z dnia 14 maja 2001 r., sygn. akt V SA 1496/00, publ. LEX nr 54454) pobyt stały w danym lokalu oznacza zamieszkiwanie w określonej miejscowości pod oznaczonym adresem zamiarem stałego lub długotrwałego przebywania, z wolą koncentracji w danym miejscu swoich spraw życiowych, w tym założenia ośrodka osobistych i majątkowych interesów (art. 10 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych oraz w zw. z art. 25 k.c.). Miejsce stałego pobytu danej osoby to miejsce, w którym osoba ta stale realizuje swoje podstawowe funkcje życiowe, to jest w szczególności mieszka, nocuje, spożywa posiłki, przechowuje rzeczy niezbędne do codziennego funkcjonowania, utrzymuje kontakty z sąsiadami, przyjmuje i nadaje korespondencję. D. D. od [...] grudnia 2002 r., a więc przez okres ponad 4 lat, nie przebywała w spornym lokalu, w którym była zameldowana na pobyt stały, lecz mieszkała w R. przy ulicy S. D. D. nie ma uprawnień do przebywania w przedmiotowym lokalu, gdyż jego wyłącznym właścicielem jest J. D. Skoro skarżący cofnął zgodę na dalsze zamieszkiwanie, to okoliczność ta winna również podlegać ocenie przez orzekające organy. Skarżący powołuje się na dokonywaną przez NSA wykładnię art. 15 ust. 2 ustawy, zgodnie z którą, gdy opuszczenie lokalu nastąpiło na skutek przeszkód stawianych przez jego właściciela, to o opuszczeniu lokalu w rozumieniu powołanego przepisu można mówić wówczas, gdy dana osoba nie skorzystała z przysługujących jej środków prawnych umożliwiających powrót do lokalu (por. wyroki NSA w sprawach sygn. akt III SA 30/86, III SA 460/86, V SA 1413/95, V SA 858/96). Za takie kroki prawne nie mogło być uznane wytoczone powództwo w sprawie [...] przed Sądem Rejonowym w K. o eksmisję J. D. z nieruchomości, której jest właścicielem, zwłaszcza, iż powództwo D. D. w tym względzie zostało oddalone. Również zgłoszone żądania podczas sprawy rozwodowej prowadzonej przez Sąd Okręgowy w Z. sygn. akt [...] o eksmisję J. D. i o ustaleniu sposobu korzystania z mieszkania, za takie kroki prawne nie mogły być uznane. D. D. nie skorzystała z przysługującego jej środka prawnego w postaci zwrócenia się do sądu o przywrócenie naruszonego posiadania lokalu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko w sprawie. Dodatkowo podniesiono, że nie można podzielić poglądu skarżącego o tym, że o zasadności żądania wymeldowania D. D. przesądzało nie skorzystanie z przysługujących jej środków prawnych celem przywrócenia naruszonego posiadania lokalu. D. D. ze środków takich skorzystała (wniesienie sprawy karnej, roszczenia o eksmisję skarżącego) i nie można czynić jej zarzutu zaniechania obrony własnych interesów tylko dlatego, że wybrała nietrafną drogę w postępowaniu cywilnym. Ponadto organ zwrócił uwagę na fakt, że zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego dla stwierdzenia braku dobrowolności opuszczenia lokalu nie jest konieczne podejmowanie przez stronę kroków prawnych, jeżeli fakt zmuszenia do opuszczenia lokalu został stwierdzony w postępowaniu karnym (wyrok NSA w Warszawie z 22 sierpnia 2000 r., V SA 108/00). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Wydane w obu instancjach decyzje, utrwalają w urzędowej ewidencji stan od dawna nieaktualny, wbrew jej porządkowej funkcji określonej w art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 993 ze zm.) zwanej dalej ustawą. W obecnym stanie prawnym ewidencja ludności służy do odzwierciedlenia stanu faktycznego i dostarcza wiedzy o rzeczywistym miejscu pobytu obywateli. Mechanizm wymeldowania polega na usuwaniu informacji o wymeldowaniu, jeżeli informacja ta przestaje obrazować wynikający z uprzedniego zgłoszenia stan rzeczy (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 lutego 2006 r. sygn. II OSK 561/05 – LEX nr 194344). Stosownie do art. 10 w związku z art. 6 ust. 1 ustawy oraz w związku z art. 25 kodeksu cywilnego – pobytem stałym jest zamieszkanie w określonej miejscowości pod oznaczonym adresem z zamiarem stałego przebywania. Z definicji zamieszczonej w tym przepisie wynika zatem, że aby uznać pobyt danej osoby za pobyt stały, należy nie tylko fizycznie zamieszkiwać pod oznaczonym adresem ale również mieć wolę stałego w nim przebywania, czyli koncentrację spraw życiowych. Trzeba zatem przyjąć, że miejsce pobytu danej osoby to miejsce, w którym osoba ta stale realizuje swoje podstawowe czynności życiowe, a w szczególności mieszka, nocuje, przygotowuje i spożywa posiłki, wypoczywa, przechowuje rzeczy niezbędne do bytowania, przyjmuje wizyty gości, przyjmuje korespondencję itp. Zgodnie z art. 26 § 1 kodeksu cywilnego – miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu zostało powierzone wykonywanie władzy rodzicielskiej. Utrwalone orzecznictwo przyjmuje, że aby wydać decyzję, o której mowa w art. 15 ust. 2 ustawy, opuszczenie dotychczasowego miejsca pobytu musi być dobrowolne i nosić cechy trwałości. Jednocześnie nurt orzeczniczy, który podziela skład orzekający w niniejszej sprawie prezentuje pogląd, że za równoznaczną z dobrowolnym opuszczeniem lokalu należy uznać sytuację, w której osoba w nim zameldowana została z niego usunięta, lecz nie skorzystała we właściwym czasie z przysługujących jej środków prawnych umożliwiających powrót do lokalu, których podjęcie doprowadziłoby do uznania działań dysponenta lokalu za bezprawne (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 25 października 2005 r. , sygn. II OSK 127/05 – LEX nr 201427; z dnia 12 kwietnia 2001 r. sygn. V SA 3078/00 – LEX nr 78937; z dnia 18 kwietnia 2000 r. , sygn. V SA 1424/99 – LEX nr 79243). Skład orzekający stoi jednocześnie na stanowisku, że środkami prawnymi umożliwiającymi powrót do lokalu są roszczenia cywilnoprawne o przywrócenie naruszonego posiadania albo o eksmisję, które zostaną uwzględnione przez sąd przed wydaniem decyzji rozstrzygającej wniosek o wymeldowanie. Nie skorzystanie z tych środków, ewentualnie oddalenie powództwa przez sąd powoduje, że brak jest podstaw prawnych do utrzymywania fikcji meldunkowej. Wymóg dobrowolności opuszczenia dotychczasowego miejsca pobytu stałego nie może być przyjmowany bezkrytycznie i automatycznie. Jeżeli osoba zameldowana na pobyt stały, zostanie usunięta z lokalu wbrew jej woli, ale nie podejmuje żadnych kroków umożliwiających powrót do lokalu, faktycznie zaś mieszka i koncentruje swoje sprawy życiowe w innym lokalu, odmowa wymeldowania staje się utrzymywaniem fikcji, naruszającej sens i wiarygodność ewidencji ludności. Poza tym przyjąć należy, że długotrwały, utrzymujący się przez kilka lat stan faktyczny, w którym osoba zameldowana na pobyt stały w danym lokalu rzeczywiście w nim nie mieszka, przebywając w tym czasie w innym lokalu, nie wykazuje zamiaru, o którym mowa w art.6 ust. 1 ustawy, a zatem opuszczenie dotychczasowego lokalu nosi znamiona trwałości i powinno skutkować wydaniem decyzji o wymeldowaniu w oparciu o art. 15 ust. 2 ustawy. Przenosząc powyższe rozważania na użytek niniejszej sprawy stwierdzić trzeba, że jest niesporne, iż w dniu [...] grudnia 2002 r. D. D. wraz z czworgiem dzieci: E., A., G. i P. wyprowadziła się z domu przy ul. K. w R., stanowiącego ich miejsce stałego pobytu. Zabrała przy tym wszystkie rzeczy osobiste swoje i dzieci, a jak wynika z informacji udzielonej w dniu [...] grudnia 2005 r. przez Posterunek Policji w R., opuszczenie to miało charakter dobrowolny (k. [...] akt administracyjnych) . Powodem opuszczenia był trwający od dłuższego czasu konflikt między małżonkami oraz między J. D. a jego najstarszym synem P. Prawomocnym wyrokiem z dnia [...] lipca 2003 r. sygn. [...] Sąd Rejonowy w K. uznał J. D. za winnego znęcania się nad żoną D. D. i synem P. D. w okresie od [...] września 2002 r. do dnia [...] października 2002 r., polegającego m.in. na wypędzaniu ich z domu. Prawomocnym wyrokiem z dnia [...] maja 2004 r., sygn. [...] Sąd Rejonowy w K. uznał J. D. za winnego znęcania się nad żoną D. D. oraz synem P. D. w okresie od lipca 1989 r. do początku sierpnia 2001 r., polegającego m.in. na wypędzaniu ich z domu. Niesporne jest, że nieruchomość przy ul. K. w R. wraz ze znajdującym się na niej domem mieszkalnym, stanowiącym miejsce pobytu stałego, jest wyłączną własnością skarżącego oraz, że roszczenia eksmisyjne wytoczone przez Z. D. przeciwko J. D. zostały oddalone zarówno przez Sąd Rejonowy w K. (wyrok z dnia [...] lutego 2006 r., sygn. [...]), jak również przez Sąd Okręgowy w Z. w sprawie rozwodowej (wyrok z dnia [...] czerwca 2006 r. , sygn. [...]). D. D. nie wytaczała przeciwko J. D. powództwa o przywrócenie naruszonego posiadania lokalu przy ul. K. w R. W w/w sprawie rozwodowej , m.in. orzeczono rozwiązanie małżeństwa D. D. i J. D. przez rozwód z winy obojga małżonków, ustalono miejsce pobytu stałego małoletniej A. D. przy ojcu, zaś miejsce pobytu stałego małoletnich dzieci: E. D. i G. D. przy matce. W toku postępowania administracyjnego J. D. ograniczył pierwotny wniosek, nie żądając wymeldowania córki A. D., która od czasu wydania wyroku rozwodowego zamieszkuje z nim w spornym lokalu. Z oświadczenia skarżącego złożonego na rozprawie w dniu [...] września 2007 r. wynika, że syn P. D. w kwietniu 2007 r. ukończył 20 lat i aktualnie przebywa w zakładzie karnym. Niesporne jest, że D. D. od czasu wyprowadzenia się z miejsca pobytu stałego przebywa w lokalu przy ul. S. w R. Pierwotnie wraz z nią przebywały tam wszystkie dzieci, zaś od czasu wydania wyroku rozwodowego , córka A. zamieszkała wraz z ojcem. W przedmiotowej sprawie nie ulega wątpliwości, że uczestniczka postępowania opuściła sporny lokal przed kilku laty, zaś w tym czasie nie udało się jej powtórnie w nim zamieszkać. Nawet gdyby przyjąć, że opuszczenie nie było dobrowolne, to dalsze utrzymywanie fikcji zameldowania nie jest stanem pożądanym. Podkreślić należy przy tym, że tak jak zameldowanie w lokalu nie daje jeszcze żadnych praw do niego, tak też wymeldowanie w żaden sposób praw do lokalu nie ogranicza, ani nie legalizuje wyzucia z lokalu, jeśli jest to stan bezprawny. O ile skarżąca będzie faktycznie zamieszkiwać na stałe w przedmiotowym lokalu, będzie miała wówczas nie tylko prawo, ale i obowiązek ponownie się w nim zameldować, a zaskarżona decyzja ulegnie wtedy dezaktualizacji ze względu na zmianę okoliczności. Podsumowując - nie można utrzymywać latami fikcji meldunkowej wbrew rzeczywistemu stanowi rzeczy. Skarżąca, która uważa, że ma prawo zamieszkiwać w lokalu, powinna w rozsądnym czasie prawo to wyegzekwować, mając do dyspozycji organy wymiaru sprawiedliwości. Skoro zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja pierwszoinstancyjna zapadły z naruszeniem art. 15 ust. 2 ustawy, przeto podlegały one uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1a i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.). Na marginesie podnieść trzeba, że organy przeoczyły, iż samodzielnym uczestnikiem postępowania zgodnie z żądaniem J. D. był P. D. (pełnoletni), którego należy zawiadomić o wszczęciu postępowania. Po ustaleniu, gdzie aktualnie przebywają osoby objęte wnioskiem skarżącego, organ I instancji wyda stosowną decyzję. Z tych względów, należało orzec jak w sentencji.