III SA/Lu 441/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Marcinowski, Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Drwal,, Sędzia WSA Jadwiga Pastusiak (sprawozdawca), Protokolant Starszy inspektor Ewa Lachowska, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 21 stycznia 2010 r. sprawy ze skargi Prokuratora Rejonowego na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zmiany numeracji porządkowej nieruchomości 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy z dnia [...] maja 2009r. nr [...] oraz : - decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2009r nr [...]; - decyzji Wójta Gminy z dnia [...] stycznia 2009r. nr [...]; 2. uchyla decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] listopada 2008r. nr [...] Decyzją z dnia [...] lipca 2009 r., znak: Rep. [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C., po rozpatrzeniu odwołań Prokuratora Rejonowego w P. oraz E. B., utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy H. z dnia [...] maja 2009 r., Nr [...], odmawiającą zmiany numeracji porządkowej nieruchomości. Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco: Pismem z dnia 7 listopada 2007 r. Prokurator Rejonowej w P. zwrócił się do Wójta Gminy H. o podjęcie działań zmierzających do wyeliminowania – według niego – niezgodności w zakresie numeracji posesji Państwa B. zam. D. 161. Pismem z dnia 23 listopada 2007 r. Wójt Gminy H. poinformował Prokuratora Rejonowego w P., iż w pracach przygotowawczych do Narodowego Spisu Powszechnego w 1978 r. przeprowadzono aktualizację numerów porządkowych nieruchomości budynkowych, mieszkań i liczby ludności zameldowanej we wsi D. Na podstawie sporządzonego na dzień 30 lipca 1977 r. wykazu nieruchomości zabudowanych i będących w trakcie budowy naniesiono w Karcie Osobowej Mieszkańca zaktualizowaną numeracją porządkową nieruchomości. Na koszt gminy zostały zakupione i rozprowadzone wśród mieszkańców, tabliczki z numerami posesji. Wtedy też nieruchomości budynkowej państwa B. nadano numer porządkowy 163. Dnia 10 stycznia 2008 r. działając na podstawie art. 182 k.p.a. oraz § 7 ust. 1 i 2 pkt 1 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 28 października 2004 r. w sprawie numeracji porządkowej nieruchomości (Dz.U. Nr 243, poz. 2432 dalej: jako rozporządzenie w sprawie numeracji nieruchomości) Prokurator Rejonowy w P. domagał się wszczęcia postępowania administracyjnego w celu usunięcia stanu niezgodnego z prawem poprzez zmianę i prawidłowe oznaczenie nieruchomości zamieszkałej przez J. B. i E. M. B., z numeru "163" na numer "162" w D., a następnie zmianę adnotacji w kartach osobowych mieszkańców oraz przekazanie aktualnych danych do ewidencji prowadzonej przez starostę W. Według Prokuratora, dom należący do rodziny B. jest położony bliżej centrum D., aniżeli posesja należąca do rodziny J. i zgodnie z § 7 powyżej cytowanego rozporządzenia Ministra Infrastruktury należy zmienić na właściwą ich numerację domu. Wójt Gminy H. decyzją Nr [...] z dnia [...] października 2008 r. na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. w związku z § 9 ust. 1 i 2 rozporządzenia w sprawie numeracji porządkowej nieruchomości umorzył postępowanie w sprawie zmiany numeracji porządkowej nieruchomości położonej w D. zamieszkałej przez J. B. z nr "163" na nr "161", a następnie zmianę adnotacji w kartach osobowych mieszkańców. W uzasadnieniu tej decyzji organ wskazał , iż z urzędu na żądanie Prokuratora Rejonowego w P., wszczął postępowanie w sprawie zmiany numeracji porządkowej we wsi D. Mając na uwadze § 9 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 28 października 2004 r., iż o fakcie oznaczania nieruchomości numerem porządkowym zawiadamia się na piśmie właściciela nieruchomości, należało postępowanie wszczęte umorzyć. Wskazał również, iż nadanie numeru jest czynnością materialno-techniczną i o zajęciu stanowiska w sprawie przez organ zawiadamia się stronę. Strona przy takim rozstrzygnięciu sprawy (powołał się na wyrok WSA w Warszawie z dnia 5 sierpnia 2008 r. sygn. akt IV SA/Wa 853/08) nie jest pozbawiona możliwości obrony, gdyż czynność tę zgodnie z art. 3 § 2 pkt 4, art. 52 § 3 i art. 53 § 2 , art. 54 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi można zaskarżyć do sądu administracyjnego. W związku z powyższym, rozstrzygnięcie sprawy przez organ I instancji dokonane zostanie w formie pisemnego zawiadomienia po uprawomocnieniu się niniejszej decyzji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. decyzją nr rep. [...] z dnia [...] listopada 2008 r. po rozparzeniu odwołania Prokuratora Prokuratury Rejonowej w P. od powyższej decyzji Wójta Gminy H. uchyliło ją w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. Zdaniem Kolegium w sytuacji sporu właściciela z organem w kwestii nadania numeru porządkowego budynku, sprawa ta podlega rozstrzygnięciu w drodze decyzji administracyjnej. Umorzenie postępowania w sprawie niniejszej, spowodowało brak możliwości merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy zgodnie z wnioskiem strony lub odmowy jego uwzględnienia. Orzekając ponownie, Wójt Gminy H. decyzją z dnia [...] stycznia 2009 r. Nr [...] odmówił zmiany numeracji porządkowej nieruchomości położonej we wsi D., zamieszkałej przez J. B. i E. B. z nr "163" na nr "161". Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. decyzją z dnia [...] marca 2009 r. nr rep. [...] uchyliło powyższą decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu organ odwoławczy podnosił, iż organ pierwszoinstancyjny powinien ustalić czy obecnie istniejąca numeracja odpowiada położeniu poszczególnych posesji zgodnie z § 7 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 28 października 2004 r. i czy każda posesja posiada swój oddzielny, nie powtarzający się numer porządkowy. Prowadząc postępowanie, organ zapewni przestrzeganie zasad postępowania administracyjnego, określonych w art. 8-13 k.p.a. Decyzją z [...] maja 2009 r. Wójt Gminy H. odmówił zmiany numeracji porządkowej nieruchomości położonej we wsi D., zamieszkałej przez J. B. i E. B. z nr 163 na nr 161. Organ pierwszej instancji stwierdził, że prawidłowość obecnej numeracji porządkowej nieruchomości potwierdzono na rozprawie, przeprowadzonej z udziałem stron. W ocenie organu, obecne numery porządkowe nieruchomości tej wsi obowiązują od dnia 20 grudnia 1977 r., kiedy odbyła się czynność nadania tych numerów i nie ma uzasadnienia dla dokonania ich zmiany. Od decyzji z [...] maja 2009 r. odwołania wnieśli Prokurator Rejonowy w P. oraz E. B. Organ odwoławczy uzasadniając utrzymanie w mocy decyzji pierwszoinstancyjnej podniósł, iż z przepisów ustawy z 17 maja 1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (Dz. U. z 2005 r., Nr 240, poz. 2027, z późn. zm.) nie wynika obowiązek organu do dokonywania zmian w numeracji porządkowej nieruchomości na każdorazowe żądanie właścicieli nieruchomości. W ocenie Kolegium nie ma uzasadnienia zarzut Prokuratora dotyczący naruszenia § 7 rozporządzenia w sprawie numeracji nieruchomości. W interpretacji Kolegium przepis ten dopuszcza kontynuowanie sposobu numeracji stosowanego już wcześniej w danej miejscowości. Z akt sprawy wynika, że każda nieruchomość w miejscowości D. posiada odrębny numer porządkowy, nadany w drodze aktualizacji, dokonanej w 1977 r. Istniejąca numeracja funkcjonuje w systemach ewidencji elektronicznej PESEL i TERYT. W oparciu o tę numerację dokonywano czynności administracyjnych, dotyczących również innych mieszkańców tej miejscowości, tak więc jej zmiana nie pozostanie bez wpływu na ich sytuację, o czym świadczy chociażby stanowisko uczestniczki postępowania K. J. W ocenie organu nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy zarzuty E. B., dotyczące nieprawidłowości w zakresie numeracji działek w ewidencji gruntów, bowiem nie pozostaje ona w bezpośrednim związku z numeracją porządkową nieruchomości, a numery działek w ewidencji nie muszą odpowiadać kolejności numerów porządkowych posesji. W skardze na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie Prokurator Rejonowy w P. podniósł zarzuty naruszenia: - art. 47a pkt 2 ustawy – Prawo geodezyjne i kartograficzne poprzez mylną wykładnię semantyczną zawartego w nim nakazu ustalenia numeru porządkowego nieruchomości jako dowolnego, prowadzącą do powstania faktycznej niezgodności matematycznej w rzeczywistości i błędu w adresie J. i E. B., powielanego w dotyczącej ich dokumentacji; - § 7 ust 1 rozporządzenia w sprawie numeracji nieruchomości, poprzez nieuzasadnione zastosowanie w przedmiotowej sprawie tego przepisu dotyczącego de facto jedynie oznaczania nieruchomości przylegających do ulic lub placów; - § 2 ust. 1 pkt 2 i 4 rozporządzenia w sprawie numeracji nieruchomości poprzez ich niezastosowanie, mimo że przepisy te nakazują ustalenie jednej numeracji porządkowej w miejscowościach nieposiadających ulic lub placów oraz wsi, a także związanych z nimi osad, kolonii, przysiółków i ich części; - art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 6, 7 i 8 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez utrzymanie w mocy decyzji naruszającej podstawowe zasady postępowania administracyjnego, w tym praworządności, prawdy obiektywnej i pogłębiania zaufania do państwa i jego instytucji – pomimo naruszenia wyżej przytoczonych przepisów prawa materialnego. Uzasadniając zarzuty Prokurator podniósł, iż istniejąca aktualnie numeracja porządkowa w miejscowości D. w części dotyczącej nieruchomości J. i E. B. oraz K. J. nie jest numeracją porządkową, która według semantycznej wykładni tego sformułowania powinna być rozumiana jako kolejna matematycznie, wyznaczona przez element poprzedni i następny. Potwierdza to dołączony do skargi szkic sytuacyjny. Domostwo Państwa B. aktualnie oznaczone numerem 163 znajduje się po posesji nr 157 – patrząc od centrum miejscowości, a przed nr 161, po którym następuje nr 167. Zmieniona numeracja porządkowa nieruchomości naraża J. i E. B. na szkodę materialną w postaci konieczności odpłatnego wyrabiania całego szeregu dokumentów, a także na wywodzeniu wobec nich zarzutu nierzetelności w podawaniu danych osobowych w toczących się z ich udziałem postępowaniach. Samorządowe Kolegium Odwoławcze podnosząc fakt negatywnego wpływu ewentualnej zmiany numeracji na sytuację K. J.i innych mieszkańców tej miejscowości nie wzięło pod uwagę faktu identycznego negatywnego wpływu obecnego stanu w zakresie numeracji na sytuację Państwa B., a także na fakt, że zaistniała sytuacja powstała co najmniej z powodu zaniedbań pracownika organu I instancji, który przed nadaniem numerów posesji powinien był dokładnie sprawdzić w terenie usytuowanie wszystkich domostw w D., zgodnie z prawem, a nie według dowolnego uznania. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna, choć nie z przyczyn jakie w niej wskazano. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Sądowa kontrola legalności decyzji administracyjnych sprawowana jest w granicach sprawy, a rozstrzygając o zasadności skargi, sąd nie jest związany jej zarzutami, ani wnioskami oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (zwana dalej p.p.s.a.). Według art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. sąd uwzględniając skargę na decyzję, stwierdza jej nieważność jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 kodeksu postępowania administracyjnego (zwanego dalej k.p.a.) lub w innych przepisach. Stosownie natomiast do treści art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. organ administracji publicznej stwierdza nieważność decyzji między innymi wtedy, gdy została wydana bez podstawy prawnej. Zgodnie z przyjmowanym w orzecznictwie sądów poglądami, domniemanie lub sztuczne kształtowanie w drodze wykładni rozszerzającej podstaw prawych do wydawania jakichkolwiek decyzji ustanawiających obowiązki obywateli, poza sferą gdzie jest to wyraźnie dopuszczone przez ustawodawcę, jest w państwie prawnym z uzasadnionych względów niemożliwe (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 31 października 1991 r. , III AZP 6/91, OSNC 4/92, poz. 51). W orzecznictwie jako jeden z przypadków braku podstawy prawnej do wydania decyzji potraktowano wydanie decyzji dotyczącej czynności materialno-technicznej (J.Borkowski [w:] Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz. Wydawnictwo C.H.Beck. Wydanie 7, str. 733). Taka właśnie sytuacja zachodziła w niniejszej sprawie. Kwestie związane z nadawaniem numeru porządkowego nieruchomości zostały uregulowane w rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 28 października 2004 r. w sprawie numeracji porządkowej nieruchomości (Dz.U. z 2004 r. Nr 243, poz. 2432), wydanym na podstawie delegacji zawartej w art. 47b ust. 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (tj. Dz.U. z 2000 r. Nr 100, poz. 1086 z późn. zm.). Stosownie do treści § 9 ust. 1 w/w rozporządzenia w przypadku, gdy oznaczenie nieruchomości numerem porządkowym następuje z urzędu, o fakcie oznaczenia nieruchomości numerem porządkowym zawiadamia się pisemnie właściciela (współwłaścicieli) ujawnionego w ewidencji gruntów i budynków, a w przypadku braku takiego właściciela – inną osobę lub osoby ujawnione w tej ewidencji. Z kolei – jeżeli oznaczenie nieruchomości numerem porządkowym następuje na wniosek właściciela lub osoby faktycznie władającej nieruchomością, o fakcie oznaczenia nieruchomości numerem porządkowym zawiadamia się pisemnie wnioskodawcę (§ 9 ust. 2 rozporządzenia). Podczas analizy przywołanej normy prawnej należy mieć na uwadze, iż w postępowaniu administracyjnym wydanie decyzji jest dopuszczalne wówczas, gdy wynika to z przepisu prawa. Inaczej mówiąc, musi obowiązywać przepis prawa uzasadniający załatwienie sprawy przez wydanie decyzji administracyjnej, z którego treści wysnuć można wniosek - choćby w sposób pośredni, iż rozstrzygnięcie następuje w formie decyzji. Z brzmienia przywołanego przepisu nie wynika, aby rozstrzygnięcie w przedmiocie nadania nieruchomości numeru porządkowego następowało w drodze decyzji. Przeciwnie, w ust. 1 § 9 cyt. Rozporządzenia mowa jest o "fakcie oznaczenia nieruchomości", co wskazuje na to, iż mamy tutaj do czynienia z czynnością organu administracji. Powyższe unormowanie prawne nie przewiduje formy decyzji do załatwienia wniosku o nadanie numeru porządkowego nieruchomości. Przewiduje formę czynności z zakresu administracji publicznej dotyczącej uprawnień i obowiązków wynikających z przepisu prawa oraz obowiązek zawiadomienia strony o dokonaniu tej czynności. Na podstawie argumentacji a contrario, do postanowień § 9 rozporządzenia stanowiącego, iż o fakcie oznaczenia nieruchomości numerem porządkowym zawiadamia się określony krąg osób, należy przyjąć, iż o odmowie nadania określonego numeru porządkowego nieruchomości pisemnie zawiadamia się zainteresowanego. Jako błędny zatem należy uznać pogląd strony skarżącej i organu, że załatwienie każdej sprawy administracyjnej następuje przez wydanie decyzji administracyjnej, a w szczególności, że odmowa nadania numeru porządkowego powinna być załatwiona w tej formie. Kodeks postępowania administracyjnego nie ustala, w jakiej formie prawnej powinno nastąpić załatwienie konkretnej sprawy administracyjnej. Decydują o tym właściwe przepisy materialnego prawa administracyjnego. Stworzona w nauce prawa teoretyczna konstrukcja decyzji administracyjnej, której poszczególne elementy zostały recypowane m. in. przez art. 104 oraz art. 107 Kodeksu postępowania administracyjnego, ułatwiają w razie wątpliwości ustalenie, czy przewidziana w prawie materialnym forma załatwienia danej rodzajowo sprawy odpowiada pojęciu decyzji administracyjnej. Wobec tego stwierdzenie zawarte w art. 104 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, że załatwienie sprawy następuje przez wydanie decyzji, odnosi się tylko do sytuacji, gdy z mocy przepisów prawa materialnego lub innych załatwienie sprawy powinno nastąpić w tej prawnej formie (por. orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 grudnia 1985 roku, sygn. akt III SA 988/85, publ. w ONSA nr 2/1985). Wskazać wreszcie należy, iż analizowanym zagadnieniom poświęcone zostało orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 stycznia 2002 roku (sygn. akt SA/Bk 1074/01). Wydano je co prawda na tle nieobowiązującego już Rozporządzenia Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 25 czerwca 1968 roku w sprawie numeracji nieruchomości (Dz. U. Nr 23, poz. 151), niemniej jednak zachowuje ono nadal walor aktualności. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, iż nadanie numeru porządkowego nieruchomości nie podlega załatwieniu w formie decyzji administracyjnej, lecz w formie czynności z zakresu administracji publicznej. Również w wyroku z dnia 1 lutego 2008 r. Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie sygn. akt OSK 6/07 wypowiedział pogląd, iż nadanie numeru porządkowego dokonywane jest w formie czynności z zakresu administracji publicznej i jest to czynność o charakterze technicznym, dlatego też postępowanie w tym przedmiocie jest uproszczone i ma w założeniu jedynie sprowadzać się do odpowiedniego oznaczenia nieruchomości w oparciu m.in. o aktualny stan faktyczny i prawny nieruchomości, wynikający z odrębnych dokumentów (publ. System informacji prawnej; Lex nr 447879) Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni zgadza się z wyżej prezentowanymi poglądami Naczelnego Sądu Administracyjnego. Skoro zatem nadanie jak i odmowa nadania numeru porządkowego nieruchomości następuje w drodze czynności z zakresu administracji publicznej, a nie w drodze decyzji to konsekwentnie należało uznać, iż decyzje: - z dnia [...] lipca 2009 r. nr rep. [...] Samorządowego Kolegium Odwoławcze w C.; - z dnia [...] maja 2009 r. Nr [...] Wójta Gminy H.; - z dnia [...] marca 2009 r. nr rep. [...] Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C.; - z dnia [...] stycznia 2009 r. Nr [...] Wójta Gminy H.; dotknięte są wadą nieważności, gdyż wydane zostały bez podstawy prawnej. W tym stanie rzeczy działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 w związku z art. 135 p.p.s.a. sąd stwierdził nieważność powyżej wykazanych decyzji. Natomiast decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] listopada 2008 r. nr rep. [...] jako naruszająca przepisy prawa materialnego podlegała uchyleniu na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit.a/ p.p.s.a. Wytyczne dla organu niższej instancji zawarte w uzasadnieniu tej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. nie mogą być zaaprobowane przez Sąd z przyczyn powyżej wskazanych. Również nie można zgodzić się z poglądem prezentowanym przez organ drugoinstancyjny oraz przez Prokuratora Rejonowego w P., że poprzez niewydanie decyzji w przedmiocie nadania numeru porządkowego nieruchomości dochodzi do sytuacji, w której działania organów administracji nie są poddane kontroli sądów administracyjnych. Zdaniem Sądu w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn.zm.) ustawodawca przewidział w art. 3 § 2 pkt 4 poddanie kontroli sądów administracyjnych czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa. Na marginesie należy jedynie zwrócić uwagę na to, iż zakładając racjonalność ustawodawcy, gdyby zamierzał on wprowadzić zasadę, że odmowa nadania numeru porządkowego lub anulowanie tej czynności następują w formie decyzji administracyjnej, uregulowałoby tą kwestię wyraźnie w ustawie- Prawo geodezyjne i kartograficzne lub w rozporządzeniu wykonawczym. Jako przykład takiego uregulowania wskazać należy art.47 §2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 993) , dotyczący czynności zameldowania. Przepis ten wprowadza zasadę, zgodnie z którą w przypadku pozytywnego załatwienia wniosku strony następuje to w formie czynności materialno-technicznej, natomiast gdy są wątpliwości co do treści wniosku oraz gdy organ odmawia pozytywnego załatwienia sprawy następuje to w formie decyzji. Brak takiego unormowania w wyżej wymienionej ustawie, jak i rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 28 października 2004 r. uniemożliwia orzekanie przez organ w formie decyzji administracyjnej o nadaniu lub odmowie nadania określonego numeru porządkowego nieruchomości. Organ drugoinstancyjny ponownie rozpoznając sprawę na skutek odwołania Prokuratora Rejonowego w P. z dnia 17 października 2008 r. będzie miał na uwadze powyższe rozważania dotyczące dopuszczalności orzekania w sprawie w formie decyzji. Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 i art. 145 § 1 pkt 1 lit.a/ w związku z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.