III SA/Lu 466/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Robert Hałabis po rozpoznaniu w dniu 27 lipca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. S. na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry – w zakresie sprzeciwu skarżącego od postanowienia referendarza sądowego z dnia 30 czerwca 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy p o s t a n a w i a: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Skarżący A. S. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia [...] stycznia 2016 r., w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry. Jednocześnie skarżący zawarł w skardze wniosek o przyznanie prawa pomocy, poprzez zwolnienie go od kosztów sądowych. Z oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z córką i zamieszkuje u rodziców, którzy pokrywają koszty mediów oraz innych wydatków. Sam nie posiada natomiast nieruchomości, samochodu, ani oszczędności. Swoje dochody z prowadzonej osobiście działalności gospodarczej (Cafe A. S.) określił na kwotę [...]zł. Wśród stałych miesięcznych wydatków wskazał: składkę ZUS ([...] zł), składkę NFZ na ubezpieczenie zdrowotne ([...] zł), podatek ([...] zł), najem lokalu ([...] zł), koszt energii elektrycznej ([...] zł) oraz miesięczną ratę pożyczki w BPH ([...] zł), łącznie [...] zł. Wobec uznania, że złożone oświadczenie nie jest wystarczające do oceny sytuacji majątkowej skarżącego, wezwaniem referendarza sądowego z dnia 30 maja 2016 r. zobowiązano go do złożenia określonych dokumentów i oświadczeń. Wezwanie to zostało doręczone wnioskującemu o przyznanie prawa pomocy w trybie doręczenia zastępczego w dniu 17 czerwca 2016 r., jednakże pozostało bez odpowiedzi. Postanowieniem z dnia 30 czerwca 2016 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie od tego postanowienia skarżący zakwestionował zasadność odmowy przyznania mu wnioskowanej pomocy. Wyjaśnił, że wezwania Sądu do złożenia dokumentów dodatkowych nie otrzymał, co związane jest z wadliwą pracą urzędu pocztowego. Do sprzeciwu dołączono: kopię umowy najmu lokalu z dnia 27 kwietnia 2012 r. oraz potwierdzenia przelewów na kwoty [...]zł tytułem opłaty za czynsz; kopię decyzji Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 18 lutego 2016 r., ustalającą wysokość zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych opłaconego w formie karty podatkowej w stawce miesięcznej [...] zł, potwierdzenia wykonania przelewów tytułem składek ZUS w wysokości [...] zł, potwierdzenia wykonania przelewów tytułem składek na ubezpieczenie zdrowotne w wysokości [...] zł oraz fundusz pracy w wysokości [...] zł, a także dowody opłat za energię elektryczną w wysokości [...] zł i [...] zł oraz spłaty rat pożyczki w wysokości [...] zł. Skarżący wyjaśnił także, iż jego dochód brutto miesięczne wynosi [...] zł, a po dokonaniu opłat pozostaje mu kwota [...]zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. z 2016 r. poz. 718, z późn. zm. – dalej jako "p.p.s.a."), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 p.p.s.a., sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (art. 260 § 1 p.p.s.a.). W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.) i rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Skarżący ubiegał się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, a więc w zakresie częściowym (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Jak wynika z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: wysokości kosztów jakie musi ponieść strona na poczet postępowania sądowego oraz sytuacji finansowej, w tym zwłaszcza aktualnych możliwości płatniczych skarżącego (por. m.in. postanowienie NSA z dnia 15 stycznia 2014 r., sygn. akt II FZ 1526/13). Należy przy tym podkreślić, że dokonując oceny wskazanych przesłanek należy brać pod uwagę sytuację aktualną, a nie przeszłą, czy też przyszłą. W ugruntowanym już orzecznictwie wskazuje się, że prawo pomocy jest wyłomem uczynionym przez ustawodawcę na rzecz strony rzeczywiście ubogiej (biednej). Jej udzielenie wiąże się z koniecznością należytego zachowania się wnioskodawcy, a zatem przedstawienia Sądowi oceniającemu wniosek całości kompletnego, rzeczywistego i prawdziwego materiału dokumentującego stan majątkowy. Prawo pomocy nie jest instytucją przysługującą osobom uznającym się subiektywnie za niezamożne, ale osobom, które taki fakt wykażą stosownymi dokumentami i oświadczeniami (zob. postanowienie NSA z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. akt I OZ 21/15). Dlatego to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 28 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 43/15). W ocenie Sądu trafne są wnioski referendarza, że udzielone przez stronę informacje na temat jej sytuacji majątkowej i dochodowej zawarte w formularzu PPF – nie tworzą jasnego obrazu jej rzeczywistych zdolności płatniczych. Z treści powołanych przepisów wynika wprost, że ciężar dowodu odnośnie wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia Sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a Sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Dlatego dokonanie prawidłowej oceny, czy osoba fizyczna ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy nie może ponieść pełnych kosztów postępowania, wymaga uprzedniego oszacowania sytuacji materialnej tej osoby (z uwzględnieniem jej i osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, stanu majątkowego, źródeł dochodów i ich wysokości) oraz porównania ze stałymi koniecznymi wydatkami ponoszonymi na utrzymanie. Założeniem tak skonstruowanego postępowania o przyznanie prawa pomocy jest oczekiwanie, że strona poda informacje prawdziwe i wyczerpujące, bez zatajania czegokolwiek, kierując się zasadą lojalności w stosunku do Sądu rozpatrującego wniosek o przyznanie prawa pomocy. Niesprostanie tym wymaganiom powoduje, że wniosek strony nie może być oceniony w sposób pozytywny, a więc pozwalający na przyznanie prawa pomocy. Oceniając sytuację majątkową i rodzinną skarżącego Sąd uwzględnił również dokumenty i pisma nadesłane przy sprzeciwie. Przedstawione przez skarżącego informacje budzą istotne wątpliwości odnośnie ich wiarygodności, a w szczególności, czy zgodnie z rzeczywistością obrazują sytuację materialną strony i jej rodziny. Skarżący przedstawił jedynie wyrywkowe dokumenty obrazujące jego sytuację majątkową. To, że wykazywane wydatki na utrzymanie konieczne obejmujące jedynie opłacenie wskazanych przez skarżącego rachunków i zobowiązań wobec Urzędu Skarbowego oraz ZUS, a także banku – wynoszą ponad [...] zł, przy dochodzie brutto – jak twierdzi skarżący – w wysokości [...] zł, budzi uzasadnione podejrzenie co do wiarygodności złożonych przez skarżącego oświadczeń, a jednocześnie może to wskazywać na istnienie innych źródeł dochodu, których skarżący nie chce i nie zamierza ujawnić. Brak współpracy skarżącego przy wiarygodnym ustaleniu jego rzeczywistych możliwości finansowych widać również w odniesieniu do kwestii kont bankowych. Skarżący nie złożył bowiem żadnych wyciągów z rachunków, czy kont bankowych, obrazujących pełną historię (przelewy, wpłaty i wypłaty) i salda tych rachunków. Nie wyjaśnił również, z jakich powodów jego córka N. pozostaje na jego wyłącznym utrzymaniu, czy otrzymuje alimenty od matki dziecka, bądź świadczenie alimentacyjne wypłacane przez ośrodek pomocy społecznej. Także wyjaśnienie skarżącego, że koszty utrzymania ("koszty mediów oraz innych wydatków") pokrywają jego rodzice, natomiast córka pozostaje na jego utrzymaniu, nie pozwalają na ocenę całokształtu sytuacji materialnej wnioskodawcy. W konsekwencji Sąd nie miał realnej możliwości rzetelnego zweryfikowania dokonywanych przez stronę operacji finansowych i przepływu środków w związku z prowadzoną działalności gospodarczą, gdyż uniemożliwiła to strona wnioskująca o zwolnienie od kosztów sądowych. Dokonując natomiast analizy oświadczeń skarżącego i przedstawionych przez niego dokumentów należało uznać, że wbrew obowiązkowi zachowania należytej staranności, skarżący nie przedstawił swojej sytuacji materialnej w sposób wyczerpujący. Nie nadesłał bowiem części żądanych dokumentów, nie wyjaśnił też wszystkich wątpliwości, przez co przedstawił swoją sytuację materialną wybiórczo, fragmentarycznie i w sposób nie odpowiadający rzeczywistości. W tej sytuacji nie można było przyjąć, aby skarżący skutecznie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Mając powyższe okoliczności na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., gdyż nie zachodziły podstawy do wzruszenia prawidłowego rozstrzygnięcia referendarza sądowego, który zasadnie odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.