III SA/Lu 541/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Drwal, Sędziowie Sędzia SO del. Robert Hałabis (sprawozdawca),, Sędzia WSA Jadwiga Pastusiak, Protokolant Sekretarz sądowy Sylwia Bałaban, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 15 listopada 2011 r. sprawy ze skargi A.Ś. i H.Ś na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. przyznaje adwokatowi M. C. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu w kwocie 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych i dwadzieścia groszy), w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych i dwadzieścia groszy) należnego podatku VAT. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego po ponownym rozpatrzeniu sprawy H.S. i A.S., utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] czerwca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia całości odsetek z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 1 kwietnia 2003 r. do 31 grudnia 2010 r. w łącznej kwocie 7.242 zł. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia podniesiono, że skarżący mieszkają w domu piętrowym murowanym z 1981 r., częściowo wymagającym remontu i odnowienia (kuchnia odnowiona została w 2010 r.). Budynki gospodarcze ok. 60-letnie (drewniana stodoła, murowana obora, drewniana komórka) są w stanie słabym, wymagają remontu wynikającego jednak – w ocenie organu – z długoletniego użytkowania, nie zaś z okoliczności wskazanych przez skarżących (podtopienia). Oprócz tych budynków w gospodarstwie znajduje się murowany garaż w stanie dobrym, który nie wymaga obecnie żadnych nakładów finansowych, ani modernizacji. Zaznaczono jednocześnie, że w celu dokładnego uwidocznienia ocenianej sytuacji mieszkaniowej, do protokołu z wizytacji z dnia [...] lipca 2011 r. pracownicy Placówki Terenowej KRUS chcieli dołączyć zdjęcia, na zrobienie których skarżący nie wyrazili jednak zgody. Z dodatkowych informacji i ustaleń organu oraz dokumentu w postaci umowy dzierżawy z dnia [...] stycznia 2011 r. wynika, że posiadane przez skarżących gospodarstwo rolne o powierzchni 8,78 ha wydzierżawili oni w znacznej części innej osobie (nieruchomości o powierzchni 7,08 ha). Wskazane we wniosku o umorzenie odsetek okoliczności, takie jak: trudna sytuacja finansowa skarżących związana z koniecznością poniesienia nakładów na edukację dzieci, remont ciągnika, spłatę kredytu bankowego zaciągniętego na zakup nawozów i środków ochrony roślin oraz paliwa, jak również opłaty związane z utrzymaniem domu (rachunki za gaz i światło), które nie są płacone terminowo, należą do zwykłych, bytowych, przejściowych problemów, z którymi boryka się większość ubezpieczonych opłacających jednak swoje zobowiązania wobec KRUS terminowo. Także inne okoliczności podnoszone przez skarżących związane z brakiem środków na zakup opału na zimę oraz korzystanie z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej (zasiłek rodzinny na dojazdy dzieci do szkoły, zasiłek celowy specjalny na zakup leków dla H.S.), również nie mogły – w ocenie organu – zostać uwzględnione w decyzji z dnia [...] czerwca 2011 r. Odnosząc się do podnoszonych przez skarżących okoliczności – podtopienia gospodarstwa w 2005-2006 roku oraz suszy z 2008 roku, organ wskazał, że fakty te nie zostały w żaden sposób udokumentowane, czy też potwierdzone przez stosowne uprawnione do tego organy. Nie okazano również rachunków związanych z zakupem nawozów, środków ochrony roślin i paliwa, na które został zaciągnięty kredyt bankowy. Placówka Terenowa nie posiada również żadnych dokumentów wskazujących na zły stan zdrowia H.S.. Przedłożone Kasie zaświadczenie lekarskie wystawione przez Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej, potwierdzają co prawda pisemne wypowiedzi skarżącej na temat stanu jej zdrowia, nie stanowią jednak przesłanki do umorzenia odsetek, ponieważ nie jest to bezpośrednia przyczyna mająca wpływ na stan rozliczeń z tytułu składek. W ocenie organu przedłożone zaświadczenia zawierające informacje o korzystaniu ze świadczeń w 2006 i 2008 roku na dojazdy dzieci do szkoły, również nie mają większego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy o umorzenie odsetek, ponieważ zadłużenie skarżących sięga okresu dużo wcześniejszego i datuje się od dnia 1 kwietnia 2003 r. Skarżącym w 2001 i 2002 roku zostały umorzone odsetki pod warunkiem spłaty zaległości w ratach. Dodatkowo uwzględniając m.in. trudną sytuację materialną, kilkakrotnie stosowano wobec skarżących korzystne formy spłaty zobowiązań w postaci trzech układów ratalnych, w tym dwa zostały zerwane na skutek niedotrzymania warunków udzielonych ulg. Od dnia 6 grudnia 2002 r. skarżący nie dokonali żadnej dobrowolnej wpłaty na poczet zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników pomimo, że w niedalekiej przeszłości na ich konto wpływały dopłaty bezpośrednie. W chwili obecnej gospodarstwo zostało w znacznej części wydzierżawione i nie jest ustalone, kto będzie pobierał dopłaty (czy właściciel gospodarstwa – A.S., czy też jego dzierżawca – J.S.), dlatego deklaracji skarżących o spłacie zadłużenia po otrzymaniu dopłat bezpośrednich do gruntów KRUS przyjmować nie może. Nie jest to zatem okoliczność wpływająca na pozytywną ocenę organu, tym bardziej, że na proponowaną formę ulgi (układ ratalny) – skarżący nie wyrażają zgody. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skarżący H.A. małż. S. wnieśli o rozpatrzenie podań o umorzenie odsetek od zaległych składek i powstrzymanie wobec nich postępowania egzekucyjnego. Podnieśli, że ich sytuacja finansowa oraz zdrowotna jest trudna. Przeprowadzone przez KRUS wizytacje gospodarstwa były powierzchowne i niesprawiedliwe, nie odnotowano bowiem właściwie stanu gospodarstwa (zgnita stodoła, podtopione zboże oraz słoma) oraz nie ustalono rzeczywistych dochodów. Wpływające dopłaty do gospodarstwa przeznaczane były na jego utrzymanie, gdyż rodzina nie osiąga dochodów z innych źródeł. Zdaniem skarżących nie został wzięty pod uwagę udokumentowany stan zdrowia H.S. oraz fakt nieterminowego regulowania przez nich opłat za energię elektryczną i gaz z uwagi na brak środków finansowych, których brakuje również na podstawowe produkty. W odpowiedzi na skargę Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wniósł o jej oddalenie. W przeważającym zakresie powtarzając argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ podniósł dodatkowo, że z faktu wydzierżawiania przez skarżących gospodarstwa rolnego można wywieść, iż uzyskują oni dochód wystarczający na zagwarantowanie podstawowych potrzeb dla siebie jak i rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Stosownie do art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 z późn. zm.; dalej jako "u.s.r."), Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części. Ze wskazanej regulacji wynika, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek (odsetek) na ubezpieczenie społeczne rolników są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. W jego ramach organ ma prawo wyboru sposobu (treści) rozstrzygnięcia, stąd nawet w sytuacji, kiedy wnioskujący o umorzenie spełnia ustawowe jego kryteria spotkać się może z decyzją negatywną. Zaakcentować jednak trzeba, że wybór taki nie może być dowolny. Wynikać musi z wszechstronnego oraz wnikliwego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, przy niewadliwie dokonanych ustaleniach faktycznych. Tymczasem rozstrzygnięcie zawarte w zaskarżonej decyzji narusza obowiązek organu należytego wyjaśnienia sprawy. Zgodnie z art. 7 k.p.a., w toku postępowania organy administracji publicznej podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Realizacji wyrażonej tym przepisem zasady prawdy obiektywnej służy przepis art. 77 § 1 k.p.a. stanowiący, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Obowiązek ten jest niezależny od tego, czy niezbędny materiał dowodowy potwierdza stanowisko strony, czy też je podważa. Obciąża on zarówno organ pierwszej instancji, jak i organ odwoławczy, ponownie rozpatrujący sprawę. Wyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego polega zaś na takim ustosunkowaniu się do każdego ze zgromadzonych w sprawie dowodów z uwzględnieniem wzajemnych powiązań między nimi, aby uzyskać jednoznaczność ustaleń faktycznych i prawnych. Ocena materiału dowodowego następuje natomiast zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, określoną w art. 80 k.p.a. Brak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji rozważenia przez organ w sposób kompleksowy wszystkich okoliczności związanych z sytuacją majątkową skarżących, czyli związanych z przesłanką umorzenia należności składkowych, stanowi o naruszeniu art. 107 § 3 k.p.a. w zakresie uzasadnienia faktycznego decyzji. Naruszenie takie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji nie jest możliwe zbadanie, czy dokonana przez organ w zaskarżonej decyzji ocena materiału dowodowego była prawidłowa ze względu na kryteria wskazane w art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. Należyte zastosowanie tych przepisów pozwala na wydanie decyzji o przekonującej treści, a także załatwienie sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Decyzja z dnia [...] lipca 2011 r. wydana przez Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z powodu naruszenia analizowanych przepisów postępowania administracyjnego, w tym art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a., jest wadliwa w stopniu uzasadniającym jej uchylenie (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm., dalej jako p.p.s.a.). W sprawie niniejszej skarżący swoje żądanie w zakresie umorzenia należności odsetkowych w toku całego postępowania administracyjnego uzasadniali trudną sytuacją materialną, wynikającą między innymi z podtopień posiadanego przez nich gospodarstwa rolnego w latach 2005-2006 oraz suszy z 2008 i 2010 roku, które przełożyły się na ich kłopoty finansowe, konieczność zaciągnięcia kredytu, brak środków na terminowe opłacanie rachunków za media, brak środków na opał i bieżące potrzeby, konieczność remontu budynków gospodarczych. W takiej sytuacji kwestią pierwszorzędną dla postępowania w sprawie umorzenia zaległości (odsetek od zaległości) było ustalenie, czy w rozpatrywanym przypadku zachodziła przesłanka określona w art. 41a ust 1 pkt 1 u.s.r., to jest ważny interes zainteresowanego uzasadniający umorzenie należności. Ważny interes w umorzeniu składek (odsetek) ze względu na trudną sytuację materialną strony istnieje wówczas, gdy wykonanie obowiązku zapłaty składek (odsetek) mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych. Dlatego obowiązkiem organu wynikającym z art. 77 § 1 k.p.a., było wyjaśnienie (ustalenie) rzeczywistej sytuacji materialnej i życiowej strony. Dla ustalenia sytuacji bytowej zobowiązanego istotne jest przede wszystkim ustalenie jego dochodów i wydatków, a także relacji pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji konkretnego zobowiązanego i jego rodziny pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Takie ustalenia w przedmiotowej sprawie nie zostały w istocie dokonane, a przede wszystkim nie zostały przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W takiej sytuacji deklaracja organu zawarta w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że wnikliwie rozpatrzył wszystkie aspekty sprawy – jest nieuprawniona. Tymczasem trzeba zauważyć, że w sprawie niniejszej organ nie ustalił rzeczywistej wysokości dochodów i wydatków skarżących H. i A.S., nie czyniąc tym samym zadość obowiązkowi wyjaśnienia sytuacji materialnej zobowiązanego. W protokole z wizytacji gospodarstwa rolnego z dnia 18 lipca 2011 r. (k. 233 akt administracyjnych) rubryka "przychód roczny z gospodarstwa rolnego w zł" –pozostaje nieuzupełniona. Organ ograniczył się do stwierdzenia, że gospodarstwo rolne (działki: nr 168/1 o pow. 2,75 ha, nr 162 o pow. 3,02 ha i nr 163 o pow. 1,13 ha) zostało w znacznej części wydzierżawione na podstawie umowy dzierżawy z dnia [...] stycznia 2011 r. zawartej pomiędzy właścicielem A.S. a dzierżawcą J.S. – na okres 7 lat. Organ natomiast nie podjął żadnych działań mających na celu ustalenie, czy z tytułu zawartej umowy skarżący osiągają dochód i w jakiej ewentualnie wysokości, a także jaka jest dochodowość części gospodarstwa pozostającego w dyspozycji zobowiązanych, tej która wydzierżawiona nie została. Nie ustalił również organ, czy i ewentualnie w jakiej wysokości skarżący osiągają dopłaty z funduszy unijnych jako posiadacze gospodarstwa rolnego i w jaki sposób wydzierżawienie części gospodarstwa rolnego wpływa na wysokość ewentualnych dopłat. Okoliczności te w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie znalazły żadnego odzwierciedlenia. Organ w ogóle nie ustalił także wydatków ponoszonych przez skarżących, przede wszystkim tych służących zaspakajaniu podstawowych potrzeb koniecznych dla codziennej egzystencji, takich jak koszty utrzymania mieszkania, wyżywienia, opłat stałych. Tymczasem dla ustalenia realnej sytuacji bytowej wnioskującego o umorzenie należności, konieczne jest ustalenie wysokości jego wydatków oraz relacji pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji konkretnego zobowiązanego i jego rodziny pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Pojęcie "możliwości płatnicze wnioskodawcy" użyte w art. 41a ust. 1 u.s.r., nie powinno być rozumiane jedynie jako możliwość zaspokojenia wierzytelności z tytułu nieopłaconych składek (tj. ściągalność wierzytelności). Nie w każdej sytuacji, gdy majątek wnioskodawcy pozwala na zaspokojenie wierzytelności, należy domniemywać istnienie po jego stronie możliwości płatniczych. Tego typu wnioskowanie byłoby oparte na uproszczeniu, które nie znajduje oparcia w przepisach prawa. Dodatkowo organ w ogóle nie wziął pod uwagę problemów zdrowotnych wskazywanych przez H.S. W tym zakresie ocena organu ograniczyła się jedynie do stwierdzenia, że przedstawione przez stronę okoliczności "nie mogą stanowić przesłanki do umorzenia odsetek, ponieważ nie jest to bezpośrednia przyczyna mająca wpływ na stan rozliczeń z tytułu składek". Konsekwencją powyższego było nieuwzględnienie faktu ponoszenia przez skarżących wydatków na leczenie jednego z nich. Okoliczność, iż wydatki te nie zostały szczegółowo udokumentowane przez skarżących, nie zwalniała jednak organu od przeprowadzenia postępowania w tym zakresie (por. wyrok NSA z dnia 2 grudnia 2009 r., sygn. II FSK 108/09), tym bardziej, że skarżący podnosili w toku postępowania, że zmuszeni byli korzystać z pomocy społecznej w postaci zasiłku celowego na zakup leków dla skarżącej. Ustalenia odnośnie tych okoliczności przyczyniłyby się do uzupełnienia obrazu sytuacji majątkowej skarżących i oceny ich możliwości płatniczych. Jednocześnie organ zaniechał realizacji obowiązku wyjaśnienia sytuacji osobistej skarżących, nie analizując stanu rodzinnego zobowiązanych oraz nie uwzględniając faktu, że z zebranych informacji nie wynika, czy skarżący ponoszą wydatki na utrzymanie dodatkowych dwóch osób: córki P. – studentki oraz syna K. oraz czy i w jakim zakresie syn skarżących przyczynia się do utrzymania rodziny. W protokole z wizytacji gospodarstwa rolnego z dnia [...] lipca 2011 r. wskazano z jednej strony, że syn pracuje poza rolnictwem, z drugiej zaś nie ustalono wysokości dochodu, jaki z tego tytułu osiąga. Tymczasem w innym protokole – z dnia [...] czerwca 2011 r. (k. 216 akt administracyjnych) – wskazuje się na kwotę tego dochodu na poziomie ok. 1.200 zł brutto. Ta istotna kwestia, mimo obowiązku wynikającego z przepisu art. 107 § 3 k.p.a., została zupełnie pominięta w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ nie omówił jej także w aspekcie wpływu na sposób rozstrzygnięcia sprawy. Brak ustaleń faktycznych w omówionym zakresie oraz brak oceny relacji pomiędzy dochodami uzyskiwanymi przez skarżących a wydatkami koniecznymi dla egzystencji zobowiązanych i ich rodziny wynika z tego, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy jest niepełny, a jego ocena jest dowolna, gdyż dokonana została w sposób przekraczający granice swobodnej oceny dowodów. W konsekwencji brak należytych ustaleń faktycznych nie pozwolił organowi na ocenę, czy po ewentualnej zapłacie odsetek od zaległych składek skarżącym pozostaną środki pozwalające na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych ich rodziny. Rozstrzygając sprawę ponownie organ uwzględni powyższe uwagi, uzupełniając przede wszystkim materiał dowodowy we wskazanym zakresie oraz ponownie wszechstronnie rozważy zebrany materiał i dokona oceny sytuacji materialnej i możliwości płatniczych skarżących, uwzględniając wszystkie niezbędne ich wydatki, w tym związane z sytuacją zdrowotną H.S. oraz relację wydatków w stosunku do aktualnych dochodów rodziny. Powyższej oceny organ dokona przy uwzględnieniu stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, przedstawiając tok swego rozumowania w uzasadnieniu decyzji zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a. Ubocznie zauważyć można, że zawarte w skardze i skierowane do Sądu żądanie skarżących rozpatrzenia podań o umorzenie odsetek od zaległych składek i powstrzymanie postępowania egzekucyjnego nie mogło zostać uwzględnione, bowiem o uprawnieniach i obowiązkach stron postępowania wynikających z przepisów prawa materialnego rozstrzygają organy administracji, co w niniejszym przypadku oznacza, że rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia należności należy do kompetencji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Kognicja sądu administracyjnego sprowadza się do oceny legalności zapadłej decyzji, a więc dotyczy prawidłowości przeprowadzonego postępowania oraz badania prawidłowości zastosowanych przepisów prawa materialnego, nie zaś celowość decyzji, co oznacza, że Sąd nie posiada uprawnień do merytorycznego załatwienia sprawy administracyjnej, co w okolicznościach tej sprawy oznaczałoby zmianę zaskarżonej decyzji i umorzenie należności zgodnie z żądaniem zawartym w skardze. Mając przytoczoną argumentację na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku. Rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej w ramach prawa pomocy uzasadniają przepisy art. 250 p.p.s.a. w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz.1348 z późn. zm.).