III SA/Lu 569/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Marek Zalewski, Sędziowie Sędzia WSA Jadwiga Pastusiak (sprawozdawca),, Sędzia NSA Maria Wieczorek, Protokolant Monika Kutarska-Wolińska, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 8 lutego 2007 r. sprawy ze skargi B. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie stypendium szkolnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. przyznaje adwokat M. B. kwotę [...] złotych tytułem nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu, którą wypłacić z funduszów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] nr [...], wydaną na podstawie przepisu art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.) w związku z przepisem art. 90d ust. 5 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r., nr 256, poz. 2572 ze zm.), po rozpatrzeniu odwołania B. R., przedstawiciela ustawowego K. W., od decyzji Burmistrza Miasta z dnia [...] nr [...] w przedmiocie stypendium szkolnego, uchyliło decyzję organu pierwszej instancji w części dotyczącej pkt 1 harmonogramu stanowiącego załącznik do decyzji i przyznało na wniosek B. R. świadczenie materialne o charakterze socjalnym w formie stypendium szkolnego udzielone na ucznia K. W. w formie świadczenia pieniężnego w kwocie 192 zł za okres wrzesień-październik 2006 r., a w pozostałej części utrzymał decyzję w mocy. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ odwoławczy wskazał, że Burmistrz Miasta na wniosek skarżącej przyznał świadczenie materialne o charakterze socjalnym w formie stypendium szkolnego udzielonego na ucznia K. W. na okres 10 miesięcy, od dnia 1 września 2006 r. do dnia 30 czerwca 2007 r., w wysokości 96 zł miesięcznie oraz 960 zł za wyżej podany okres, w formie pomocy rzeczowej. W odwołaniu od tej decyzji skarżąca podniosła, że jej rodzina znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, nie może przedłożyć w oznaczonym terminie rachunków i faktur, bowiem nie jest w stanie za nie zapłacić, w związku z czym wniosła o udzielenie stypendium w formie świadczenia pieniężnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze podniosło, że zgodnie z przepisem art. 90d ust. 1 ustawy o systemie oświaty stypendium szkolne może otrzymać uczeń znajdujący się w trudnej sytuacji materialnej, wynikającej z niskich dochodów na osobę w rodzinie, w szczególności gdy w rodzinie tej występuje bezrobocie, niepełnosprawność, ciężka lub długotrwała choroba, wielodzietność, brak umiejętności wypełniania funkcji opiekuńczo-wychowawczych, alkoholizm lub narkomania, a także gdy rodzina jest niepełna lub wystąpiło zdarzenie losowe. Natomiast zgodnie z przepisem art. 90d ust. 2 powyższej ustawy, stypendium szkolne może być udzielane w różnych formach: 1) całkowitego lub częściowego pokrycia kosztów udziału w zajęciach edukacyjnych, w tym wyrównawczych, wykraczających poza zajęcia realizowane w szkole w ramach planu nauczania, a także udziału w zajęciach edukacyjnych realizowanych poza szkołą, lub – 2) pomocy rzeczowej o charakterze edukacyjnym, w tym w szczególności zakupu podręczników. Stypendium szkolne może być udzielane uczniom szkół ponadgimnazjalnych także w formie całkowitego lub częściowego pokrycia kosztów związanych z pobieraniem nauki poza miejscem zamieszkania (art. 90d ust. 4). Stypendium może też być udzielone w formie świadczenia pieniężnego, jeżeli organ przyznający stypendium uzna, że jego udzielenie w powyższych warunkach nie jest możliwe (art. 90d ust. 5). Rozpatrując odwołanie, Samorządowe Kolegium Odwoławcze zdecydowało o przyznaniu stronie stypendium w formie świadczenia pieniężnego za pierwszy okres rozliczeniowy z uwagi na niski dochód na członka rodziny ucznia. Otrzymana w ten sposób kwota wraz z sumą otrzymaną na podstawie decyzji Kolegium z dnia [...] nr [...] powinna nie tylko umożliwić stronie szybki zakup podręczników i innych pomocy dydaktycznych, lecz także pozwolić na dalsze zakupy, które zostaną rozliczone w formie rzeczowej. Na powyższą decyzję B. R. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie. Skarżąca wniosła o zmianę decyzji i przyznanie stypendium szkolnego dla jej córki K. W. w formie pieniężnej. Zdaniem skarżącej Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrudnia otrzymanie należnej pomocy materialnej. Skarżąca podniosła, że powyższa pomoc przeznaczona jest wyłącznie na edukację dzieci, natomiast rodzina nie jest w stanie pokryć wydatków z tym związanych, a z których należy się rozliczyć. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko jak w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna i zasługuje na uwzględnienie z uwagi na naruszenie przez organ zaskarżoną decyzją przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2 cyt. ustawy). Uwzględnienie skargi następuje między innymi w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; Dz. U. z 2002 r. nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.). Sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Pomoc materialna dla uczniów przyznawana jest na podstawie art. 90b-90u ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r. nr 256, poz. 2572 ze zm.). Udzielana jest uczniom w celu zmniejszenia różnic w dostępie do edukacji, umożliwienia pokonywania barier dostępu do edukacji wynikających z trudnej sytuacji materialnej ucznia, a także wspierania edukacji uczniów zdolnych (art. 90b ust. 2 ustawy). Jedną z form świadczeń pomocy materialnej o charakterze socjalnym jest stypendium szkolne (art. 90c ust. 2 pkt 1 ustawy). Zgodnie z art. 90d ust. 1 pomoc materialną o charakterze socjalnym w formie stypendium szkolnego może otrzymać uczeń znajdujący się w trudnej sytuacji materialnej, wynikającej z niskich dochodów na osobę w rodzinie, w szczególności, gdy w rodzinie tej występuje bezrobocie, niepełnosprawność, ciężka lub długotrwała choroba, wielodzietność, brak umiejętności wypełniania funkcji opiekuńczo-wychowawczych, alkoholizm lub narkomania, a także gdy rodzina jest niepełna lub wystąpiło zdarzenie losowe. Z kolei stypendium to może być udzielane uczniom w formie: 1) całkowitego lub częściowego pokrycia kosztów udziału w zajęciach edukacyjnych, w tym wyrównawczych, wykraczających poza zajęcia realizowane w szkole w ramach planu nauczania, a także udziału w zajęciach edukacyjnych realizowanych poza szkołą; 2) pomocy rzeczowej o charakterze edukacyjnym, w tym w szczególności zakupu podręczników (art. 90d ust. 2 cyt. ustawy). Ustawodawca dopuścił także możliwość udzielenia stypendium szkolnego w formie świadczenia pieniężnego, o ile organ przyznający stypendium uzna, że udzielenie stypendium w formach, o których mowa w ust. 2 art. 90d cyt. ustawy, nie jest możliwe (art. 90d ust. 5 tej ustawy). Stypendium może być udzielone w jednej lub kilku formach jednocześnie (art. 90d ust. 6 ustawy). W przedmiotowej sprawie w postępowaniu administracyjnym organ pierwszej instancji przyznał stypendium szkolne na rzecz uczennicy K. W. w formie rzeczowej (art. 90d ust. 2 pkt 2 ustawy), polegającej na rozliczaniu wydatków na cele edukacyjne poprzez uprzednie dokonywanie wydatków edukacyjnych i późniejsze przedkładanie rachunków i faktur za te wydatki oraz refundowanie tych kosztów przez Urząd Miasta. Stypendium zostało przyznane na 10 miesięcy, w pięciu okresach 2-miesięcznych, w kwocie 96 zł miesięcznie (decyzja Burmistrza Miasta z dnia [...] nr [...]). Od decyzji tej przedstawiciel ustawowy K. W., B. R., wniosła odwołanie, podnosząc, że ich rodziny nie stać na uprzednie wydatki edukacyjne i późniejsze przedkładanie rachunków i faktur organowi w celu zrefundowania ich. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, wydając decyzję w drugiej instancji, przyznało K. W. stypendium szkolne w formie wypłacanego świadczenia pieniężnego (art. 90d ust. 5 ustawy) za pierwszy 2-miesięczny okres rozliczeniowy, za pozostałe cztery okresy rozliczeniowe – w formie rzeczowej. W ocenie sądu organ, wydając powyższe rozstrzygnięcie, dopuścił się uchybień przepisom prawa materialnego, poprzez brak ustaleń, czy udzielenie K. W. stypendium szkolnego w formie rzeczowej jest realnie możliwe (art. 90d ust. 5 ustawy) oraz przepisom procesowym regulującym prowadzenie postępowania wyjaśniającego i sporządzanie uzasadnienia decyzji administracyjnej (art. 7, 8, 77 § 1, 80, 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego.) Rzeczą organu odwoławczego było ustalenie, czy w świetle okoliczności faktycznych sprawy, w szczególności dotyczących sytuacji materialnej rodziny, zachodzą przesłanki do udzielenia stypendium szkolnego w formie rzeczowej, świadczenia pieniężnego czy w formie łączonej oraz czy wprowadzenie tylko na dwa miesiące formy łącznej stypendium szkolnego jest realnie możliwe; czy rodzina K.W. będzie w stanie przy tak niskim dochodzie na głowie i czworgu dzieci poradzić sobie z uprzednimi wydatkami edukacyjnymi. Stwierdzić należy, że organ nie wziął pod uwagę ciężkiej sytuacji materialnej rodziny, w której średni dochód netto miesięczny na jedną osobę według wniosku z dnia 1 września 2006 r. (k. akt adm. nr 4) wynosił 86,32 zł. Podkreślić należy, że kwota ta zmniejszyła się od grudnia 2006 r., kiedy w rodzinie K. W. urodziło się kolejne dziecko. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w istocie zaniechało dokonania takiej oceny, wskazując jedynie, że wypłacenie kwoty za pierwszy okres rozliczeniowy w formie świadczenia pieniężnego uzasadni rozliczenie pozostałych kwot na podstawie art. 90d ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie oświaty. Przy ustaleniach sytuacji materialnej rodziny i wskazaniu najwłaściwszej formy udzielenia stypendium szkolnego, należało natomiast uwzględnić stan faktyczny wynikający z akt administracyjnych niniejszej sprawy, a w szczególności to, że średni miesięczny dochód na jedną osobę w rodzinie skarżącej wynosi 86,32 zł. Brak poczynienia powyższych ustaleń stanowi naruszenie art. 7, 8, 77 § 1 i 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. Stwierdzić przy tym należy, że zarówno organ pierwszej, jak i drugiej instancji wskazuje stronie w uzasadnieniach decyzji, żeby kwoty otrzymywane z wcześniejszych okresów rozliczeniowych wykorzystywać do następnych wydatków. Jest to sprzeczne z ideą pomocy materialnej w postaci stypendium szkolnego w formie refundacji, której istotą jest wydawanie na cele edukacyjne własnych środków pieniężnych i późniejsze refundowanie przedstawionych rachunków i faktur przez organ udzielający pomocy materialnej. Wykonanie decyzji zarówno pierwszej, jak i drugiej instancji przez skarżącą skutkowałoby wydatkowaniem na bieżące cele edukacyjne środków uzyskanych na poprzedni rok szkolny. Powyższe postępowanie stoi w sprzeczności z materialnoprawnymi przepisami regulującymi materię stypendiów szkolnych. Jeżeli organ ma wątpliwości co do wykorzystywania zgodnie z celem świadczenia pieniężnego, to w oparciu o art. 90o ust. 4-6 ustawy o systemie oświaty w przypadku ustania okoliczności faktycznych, od których zależało jego przyznanie, ma możność jego wstrzymania lub cofnięcia. Z ustaleń organu nie wynika również, czy kwoty uzyskanej na skutek decyzji z [...] nr [...] – jeżeli organ sugeruje stronie, by wykorzystała ową sumę do zakupu pomocy dydaktycznych w roku 2006/2007 – skarżąca nie zużytkowała w całości na wydatki związane z rokiem 2005/2006. Kolejnym uchybieniem proceduralnym są niejasne, wadliwe uzasadnienia obu decyzji. Zarówno uzasadnienie decyzji z dnia [...] – podnoszące, że "ponieważ córka otrzymuje stypendium już drugi rok, są pani doskonale znane warunki i zasady przyznawania tego stypendium" i niezawierające innych wyjaśnień, jak i uzasadnienie decyzji z dnia [...] – sprowadzające się do zacytowania przepisów ustawy o systemie oświaty oraz powołania wyroku sądu wydanego w innej sprawie – nie można uznać za prawidłowe uzasadnienia decyzji administracyjnych. Zgodnie z art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. W przedmiotowej sprawie, mimo argumentacji podnoszonej przez stronę we wniosku z dnia [...] sierpnia 2006 r. i w odwołaniu (dotyczącej zasadności wypłaty stypendium w formie świadczenia pieniężnego), organy nie odniosły się w uzasadnieniach decyzji w pełni do okoliczności faktycznych dotyczących sytuacji materialnej rodziny do realnej możliwości skorzystania przez nich ze stypendium szkolnego w formie refundacji wydatków. Ustalenia w tym zakresie powinny znaleźć odzwierciedlenie w stosownym uzasadnieniu decyzji organu odwoławczego, gdzie w szczególności organ odwoławczy winien dokonać oceny, czy sytuacja materialna rodziny skarżącej pozwala na rzeczywistą realizację przyznanej pomocy rzeczowej, czy też zachodzą przesłanki do udzielenia pomocy materialnej w formie świadczenia pieniężnego. Jeszcze raz podkreślić należy, że zgodnie z art. 90o ust. 4 ustawy o systemie oświaty stypendium szkolne wstrzymuje się albo cofa w przypadku ustania przyczyn, które stanowiły podstawę przyznania stypendium szkolnego. Zatem ustawodawca przewidział, że powzięcie przez organ informacji, że podstawa wypłaty stypendium szkolnego w formie świadczenia pieniężnego ustała (brak możliwości udzielenia stypendium w formie refundacji) skutkować będzie wydaniem przez organ decyzji o wstrzymaniu lub cofnięciu stypendium szkolnego w tej lub w każdej formie. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w sposób wyczerpujący zgromadzi i rozpatrzy cały materiał dowodowy, a następnie w świetle poczynionych ustaleń faktycznych oceni, czy spełnione zostały przesłanki do udzielenia stypendium szkolnego w formie łączonej czy jednak świadczenia pieniężnego (art. 90d ust. 5 i 6 ustawy o systemie oświaty), mając przy tym na uwadze, że decyzja w tym zakresie w pierwszej kolejności powinna uwzględniać słuszny interes obywatela i pogłębiać zaufanie obywateli do organów Państwa. Z powyższych względów, na podstawie przepisu art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. nr 153, poz. 1270 ze zm.), w świetle którego w razie stwierdzenia, że zaskarżona decyzja wydana została z mającym wpływ na wynik sprawy naruszeniem prawa materialnego oraz z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, sąd administracyjny obowiązany jest ją uchylić, orzeczono jak w sentencji.