III SA/Lu 84/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jadwiga Pastusiak po rozpoznaniu w dniu 21 maja 2014 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi B.B. na decyzję Dyrektora L. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] 2013 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia wygaśnięcia decyzji - na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 10 kwietnia 2014 r. o odmowie przyznania prawa pomocy postanawia: 1. przyznać B. B. prawo pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie adwokata, którego wyznaczy Okręgowa Rada Adwokacka w L.; 2. odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Pismem z dnia 15 stycznia 2014 r. B. B. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na decyzję Dyrektora L. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] 2013 r., nr [...], w przedmiocie stwierdzenia wygaśnięcia decyzji. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy obejmujący zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2014 r. referendarz sądowy przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie adwokata, natomiast w pozostałym zakresie odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. W ocenie referendarza zasadne jest przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie adwokata, bowiem poniesienie tych kosztów jednorazowo, w większym zakresie niż poniesienie kosztów sądowych, obciążyłoby budżet domowy skarżącego. Natomiast brak jest podstaw do przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym, strona bowiem nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł w terminie ustawowym sprzeciw. W sprzeciwie podniósł, że jego sytuacja finansowa jest zła. Musi ponosić znaczne wydatki na nawozy, uprawę, opryski i zbiory, na co nie ma środków pieniężnych. Ma już 66 lat i jest po dwóch zawałach. Część ziemi oddał do uprawy synowi, żeby nie leżała odłogiem. Przez trzy lata ponosił straty w zwierzętach w gospodarstwie. W ubiegłym roku otrzymywał tylko 1.100 zł emerytury, bo część jej była potrącana. Mieszkanie, w którym przebywa wymaga generalnego, kosztownego remontu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: W świetle art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.; dalej jako: p.p.s.a.), wskutek wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie referendarza sądowego traci moc, zaś wniosek o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu przez Sąd. W niniejszej sprawie nie było podstaw do odrzucenia sprzeciwu od zarządzenia referendarza, zatem został on wniesiony skutecznie, co oznacza utratę mocy prawnej postanowienia referendarza i konieczność rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy przez sąd. Wniosek skarżącego obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Jest to zatem wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oceniając wniosek skarżącego pod kątem powyższych przesłanek ustawowych należy na wstępie zwrócić uwagę na kilka kluczowych wskazówek interpretacyjnych, wypracowanych przez orzecznictwo. Należy pamiętać przede wszystkim o tym, że zasadą jest odpłatność postępowania sądowego, a więc ochrony prawnej udzielanej przez sądy, również administracyjne. Zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów jest więc wyjątkiem, który powinien mieć zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Nie można przyjąć takiej interpretacji, zgodnie z którą każdy przypadek, gdy strona ocenia swoją sytuację finansową jako złą, kwalifikuje się do przyznania prawa pomocy. W postanowieniu z 16 stycznia 2014 r. (II FZ 1569/13, LEX nr 1420194) NSA wyraźnie podkreślił, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanego z ich udziałem, w związku z tym należy ją stosować wyjątkowo. Wprowadzona została jako realizacja konstytucyjnej zasady prawa do sądu, dla osób których sytuacja materialna powoduje, że nie mogą one ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku w utrzymaniu dla siebie i rodziny. Z kolei jak wskazał NSA w postanowieniu z 7 stycznia 2014 r. (II FZ 1295/13, LEX nr 1410656), celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Poza tego rodzaju wypadkami strony postępowania sądowoadministracyjnego muszą samodzielnie ponieść ciężar uiszczenia kosztów sądowych oraz ewentualnie wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. W postanowieniu z 14 stycznia 2014 r. (II FZ 1517/13, LEX nr 1420190) NSA podkreślił, że "Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem (np. dochód z prowadzonej działalności gospodarczej) lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów. 2. Przyznanie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na koszty postępowania w inny sposób jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe. 3. Obowiązek ponoszenia kosztów postępowania sądowego nie świadczy o naruszeniu prawa do sądu. Prawo to istnieje i pozwala stronie na dochodzenie jej słusznych roszczeń, a ustanowienie obowiązku ponoszenia kosztów sądowych umożliwia jego realizację. Ograniczona wielkość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji. Orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: wysokości kosztów jakie musi ponieść strona na poczet postępowania sądowego oraz sytuacji finansowej, w tym zwłaszcza aktualnych możliwości płatniczych skarżącego (por. m.in. postanowienie NSA z 15 stycznia 2014 r. II FZ 1526/13 LEX nr 1417309). W badanej sprawie w aktualnym jej stanie na koszty sądowe będzie składał się wpis od skargi w kwocie 200 zł (§ 2 ust. 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi; Dz. U. Nr 221, poz. 2193, ze zm.). W razie niepomyślnego dla skarżącego wyniku sprawy przed sądem pierwszej instancji i woli zaskarżenia orzeczenia może pojawić się konieczność uiszczenia opłaty kancelaryjnej za odpis wyroku sądu z uzasadnieniem (100 zł) oraz ewentualnego wpisu od skargi kasacyjnej, wynoszącego połowę kwoty wpisu (100 zł - § 3 ww. rozporządzenia). Sytuacja rodzinna i majątkowa skarżącego, wynikająca z jego oświadczeń złożonych w treści formularza o przyznanie prawa pomocy przedstawia się następująco: skarżący prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Wśród składników majątku wymienił mieszkanie o pow. [...] m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha (z zaświadczenia z urzędu gminy wynika, że stanowi to [...] ha przeliczeniowych, jednak skarżący oświadczył, że [...] ha użytkuje syn). Z oświadczeń skarżącego wynika, że mieszkanie pozbawione jest mediów, wymaga generalnego remontu. Źródłem dochodu jest emerytura w kwocie [...] zł netto, choć skarżący zastrzegł, że w ubiegłym roku Urząd Skarbowy potrącał mu część tej kwoty, tak że otrzymywał [...] zł. W kwestii wydatków gospodarstwa domowego skarżący przedstawił jedynie fakturę za energię elektryczną za okres od 19.08.2013 r. do 13.02.2014 r., z której wynika kwota do zapłaty [...] zł. Innych kosztów nie wykazał, gdyż nie jest w stanie ich określić. Analizując relację pomiędzy wysokością kosztów sądowych w sprawie a przedstawioną sytuacją majątkową i finansową skarżącego nie da się żadną miarą stwierdzić, aby skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Skarżący dysponuje stałym dochodem w wysokości ponad [...] zł, co przy relatywnie niewysokich kosztach postępowania pozwala na wydatki rzędu [...] zł, rozłożone w czasie. Wygospodarowanie takich kwot nie będzie stanowiło dla skarżącego wydatku zagrażającego zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych. Odnośnie podnoszonych przez skarżącego argumentów o potrącaniu z renty pewnych kwot przez urząd skarbowy, należy stwierdzić, jak wskazał sam skarżący, potrącenia te miały miejsce w zeszłym roku, natomiast ocena wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna uwzględniać możliwie jak najbardziej aktualną sytuację. Co do argumentów dotyczących potrzeby generalnego remontu mieszkania – argument ten mógłby zostać uwzględniony, gdyby skarżący dokonywał aktualnie jakiś wydatków z tym związanych i bezpośrednio wpływały one na stan jego finansów domowych. Skarżący wspomina jednak jedynie o konieczności podjęcia takich prac w bliżej nieokreślonej przyszłości. Przy ocenie zdolności skarżącego do poniesienia kosztów sądowych trzeba uwzględnić również fakt prowadzenia gospodarstwa rolnego. Argumentacja skarżącego jest w tym zakresie dość jednostronna – stara się wykazać, że gospodarstwo przynosi jedynie straty, które obciążają budżet domowy i uniemożliwiają pokrycie dodatkowych wydatków. Argumentacja taka jest chybiona – skarżący powinien wykazać przynajmniej minimum staranności w prowadzeniu swoich spraw, zatem można postawić pytanie: jeśli gospodarstwo przynosi starty, jak twierdzi, jaki jest sens dalszego prowadzenia działalności rolniczej? W związku z powyższym argumentacja skarżącego kłóci się z doświadczeniem życiowym, jest mało przekonująca. Z powyższych rozważań wynika jednoznacznie, że skarżący nie wykazał spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, bowiem skarżący jest w stanie ponieść przynajmniej część kosztów postępowania w postaci kosztów sądowych. Natomiast w ocenie sądu w przypadku skarżącego spełniona została przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym – poprzez ustanowienie adwokata z urzędu. Środki finansowe, jakimi dysponuje skarżący są wystarczające, aby pokryć wydatki związane z wpisem i innymi kosztami sądowymi, jednak zbyt niskie, aby skorzystać z profesjonalnej pomocy prawnej, samodzielnie pokrywając jej koszty. W związku z tym zasadne było uwzględnienie wniosku w tej części i przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu. Mając powyższe na uwadze sąd orzekł jak w sentencji postanowienia, na podstawie art. 260 oraz art. 246 § 1 p.p.s.a.