I SA/Ol 122/12

Dnia 9 sierpnia 2012roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Wiesława Pierechod po rozpoznaniu w dniu 9 sierpnia 2012 r. w Olsztynie na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi R. K. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", Nr "[...]" w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania postanawia: I przyznać prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, II odmówić prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. R. K. we wniosku o przyznaniu prawa pomocy z dnia 27 marca 2012r. złożonym na urzędowym formularzu, zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wskazał, iż prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Majątek skarżącego stanowi dom o powierzchni 100 m² (3/4 domu obciążone jest prawem dożywocia rodziców). Nadto posiada nieruchomość rolną o powierzchni 33,05 ha, dodatkowo dzierżawi nieruchomość rolną o powierzchni 3,30 ha. Posiada również budynki gospodarcze, które tak jak dom, wymagają remontu. Nie posiada żadnych oszczędności pieniężnych, ani samochodu. Utrzymuje się z dochodu uzyskiwanego z gospodarstwa rolnego w wysokości 8.000 zł rocznie oraz z otrzymywanych dopłat w wysokości 29.000 zł. Skarżący z uzyskanych dochodów w ciągu roku w łącznej wysokości 37.000 zł ponosi wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, a dotyczące zakupów paliwa na kwotę 9.000 zł oraz nawozów i środków ochrony roślin na sumę 8.000 zł. Opłaty podatkowe wynoszą 1.000 zł, zaś energia elektryczna - 5.000 zł. Natomiast na ubezpieczenie budynków i składki KRUS wydatkuje 2.000 zł, a na remont maszyn 10.000 zł. W związku z czym pozostaje mu 2.000 zł na chleb. Ponadto wnioskodawca wskazał, iż posiada zobowiązanie wobec rodzeństwa w kwocie 200.000 zł za przejęcie gospodarstwa rolnego po rodzicach oraz wobec rodziców w wysokości 30.000 zł, w związku z zaciągnięciem przez nich pożyczki na spłatę kredytu "klęskowego" skarżącego. Z przyczyn leżących po stronie organów inspekcji weterynaryjnej oraz ARMiR, nie otrzymał dopłat bezpośrednich w kwocie 30.000 zł za 2009 r. Podniósł także, iż nie otrzymał premii w wysokości 50.000 zł dla młodych rolników. Argumentując wniosek wskazał, iż jest w bardzo trudnej sytuacji finansowej, posiada liczne zobowiązania, dotykają go utrudnienia ze strony organów i instytucji mających na celu pomoc rolnikom. Referendarz Sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie, postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2012 roku odmówił przyznania prawa pomocy. Na skutek wniesienia sprzeciwu, wniosek był następnie rozpoznany przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, który postanowieniem z dnia 21 maja 2012r. odmówił przyznania prawa pomocy. Uzasadniając rozstrzygnięcie Sąd wskazał na treść art. 246 § 1 pkt. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270) - zwanej dalej p.p.s.a. Uznał, że opisana przez skarżącego sytuacja materialna nie pozwala na przyjęcie, iż w sprawie zachodzą szczególne okoliczności pozwalające na skuteczne ubieganie się o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd przyjął, że wnioskodawca utrzymuje się z dochodów z gospodarstwa rolnego oraz otrzymywanych dopłat. Jego roczny dochód wynosi 37.000 zł netto, co daje miesięcznie kwotę 3.083 zł. Kwota ta pozostaje do wyłącznej dyspozycji skarżącego, gdyż nikt nie pozostaje na jego utrzymaniu, co więcej, korzysta on z pomocy rodziców, którzy spłacają za niego kredyt w wysokości 30.000 zł. Sąd wziął pod uwagę, iż z uzyskiwanego dochodu wnioskodawca ponosi również koszty utrzymania gospodarstwa, które wykazał w formularzu PPF. Biorąc jednakże pod uwagę wysokość uzyskiwanego dochodu Sąd stwierdził, iż jest w stanie z uzyskiwanych środków finansowych poczynić oszczędności w swoich wydatkach w celu uiszczenia należnych kosztów sądowych (w niniejszej sprawie w wysokości 100 zł) oraz ewentualnych, na tym etapie postępowania sądowego, kosztów ustanowienia adwokata. Sąd zauważył, że wnioskodawca posiada majątek w postaci domu, zabudowań gospodarczych oraz nieruchomości rolnej o pow. 33,05 ha, który może posłużyć do pozyskania niezbędnych środków finansowych. Stanowiska w kwestii odmowy przyznania prawa pomocy nie zmienia również okoliczność posiadanych przez skarżącego zobowiązań wobec rodziców oraz rodzeństwa. Zobowiązania te mają charakter cywilnoprawny i nie mają pierwszeństwa przed kosztami należnymi Skarbowi Państwa, jakimi są koszty sądowe. Sąd stwierdził, że sytuacja skarżącego nie jest na tyle trudna, aby uniemożliwiła uiszczenie wpisu od skargi w wysokości 100 zł oraz poniesienie ewentualnych kosztów profesjonalnego pełnomocnika. Wykazany we wniosku dochód za 2011 r. w wysokości 37.000 zł, uzyskany z gospodarstwa rolnego oraz wskazanie dopłat, posiadany majątek nieruchomy oraz fakt prowadzenia gospodarstwa rolnego o powierzchni przekraczającej z dzierżawionymi gruntami 36 ha, nie przemawia za przyznaniem prawa pomocy w zakresie całkowitym. W zażaleniu od powyższego postanowienia skarżący zarzucił Sądowi I instancji, że dokonał "przekrętu" i dochód brutto zamienił na netto, nie uwzględnił przy tym jego wydatków. Wyliczył wszelkie ewentualne koszty, które mogą pojawić się w tym postępowaniu w dwóch instancjach. Dodał, że nieruchomości, na które powołał się Sąd, to sześćdziesięcioletnie budynki. Stwierdził, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy, a pozbawienie go tejże pomocy zamknie mu drogę do sądu. Naczelny Sąd Administracyjny, wyrokiem z dnia 9 lipca 2012r. sygn. akt. II FZ 507/12 uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że Sąd pierwszej instancji naruszył w sprawie art. 246 § 1 pkt. 1 i art. 255 P.p.s.a Oparł swoje rozstrzygnięcie na faktach nieznajdujących potwierdzenia we wniosku o przyznanie prawa pomocy i pochopnie ocenił niektóre okoliczności sprawy. Sąd kasacyjny wskazał, że we wniosku w rubryce "dochód miesięczny brutto" skarżący podał, że otrzymuje rocznie około 29.000 zł z dopłat bezpośrednich i uzyskuje dochód roczny 8.000 zł. Nie może budzić wątpliwości, że skarżący podał w formularzu kwoty brutto. Stąd też oparcie rozstrzygnięcia na omyłkowym uznaniu tych kwot za kwoty netto, uzasadnia uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Nieporozumieniem jest bowiem twierdzenie, że skarżący powyższą kwotą "dysponuje". Wątpliwości budzi też stwierdzenie zawarte na końcu orzeczenia, że "wykazany przez skarżącego we wniosku dochód za 2011 r. w wysokości 37.000 zł, uzyskany z gospodarstwa rolnego oraz wskazanie dopłat"; sugeruje ono bowiem, że skarżący poza dochodami z gospodarstwa w wysokości 37.000 zł uzyskuje jeszcze ponad to jakieś dodatkowe dopłaty. Za istotną wadliwość uznał Sąd kasacyjny brak w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia rozważań odnośnie wydatków. Skarżący podał przecież, że kwota tych wydatków wynosi rocznie 35.000 zł. Bez wezwania o jakiekolwiek dokumenty źródłowe, przy oparciu się wyłącznie na oświadczeniu skarżącego (37.000 - 35.000 = 2000 zł; 2000 zł / 12 miesięcy = 166,66 zł brutto miesięcznie), wnioski Sądu co do tego, że skarżący może poczynić oszczędności w wydatkach, są pozbawione racjonalnych podstaw. Skoro skarżący dysponuje miesięcznie na swoje utrzymanie tylko tą kwotą, a pomoc rodziców ogranicza się - jak stwierdził Sąd - do spłaty kredytu za skarżącego, jest to kwota niewystarczająca na minimum egzystencji. Sąd pierwszej instancji zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie zbadał dość wnikliwie sytuacji skarżącego, zarówno materialnej, finansowej jak i osobistej. Informacje, którymi Sąd dysponował, nie były wystarczające, by wniosek skarżącego rozpoznać. Treść wniosku wymagała wezwania skarżącego do wyjaśnienia niektórych kwestii, a nade wszystko, przedstawienia dokumentów na potwierdzenie uzyskiwanych dochodów i ponoszonych wydatków. Nie jest w sprawie też jasne, jak skarżący, dysponując miesięczne kwotą około 170 zł brutto, egzystuje. Tymczasem wydanie orzeczenia w oparciu o art. 246 § 1 pkt. 1 p..p.s.a. wymaga bezwzględnie dysponowania przez Sąd danymi obrazującymi kompleksowo sytuację majątkową wnioskodawcy. Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił też stanowiska zaprezentowanego w zaskarżonym orzeczeniu, że fakt posiadania nieruchomości przez skarżącego dyskwalifikuje w zasadzie możliwość przyznania mu prawa pomocy. Fakt posiadania nieruchomości musi być w każdej sprawie oceniany indywidualnie. Istotny jest bowiem rodzaj nieruchomości, ich stan, sytuacja prawna, a także możliwość uzyskania z tychże nieruchomości dochodu odpowiedniego na pokrycie kosztów sądowych w bardzo krótkim czasie. Rozpoznając ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym Wojewódzki Sąd Administracyjny, w związku ze wskazaniami Sądu kasacyjnego, pismem z dnia 24 lipca 2012r. wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń w formie pisemnej oraz przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego. Sąd zażądał przedstawienia dokładnego zestawienia miesięcznych wydatków związanych z własnym utrzymaniem skarżącego, wydatków ponoszonych w ramach działalności rolniczej i osiąganych z tego tytułu przychodów, oświadczeń rodziców i rodzeństwa o niespłaconych względem nich zobowiązaniach i udzielonej skarżącemu pomocy, wyciągów z posiadanych rachunków bankowych, informacji odnośnie polis ubezpieczeniowych, a także przedłożenia innych dokumentów i oświadczeń, mogących potwierdzić ,w ocenie skarżącego, jego trudną sytuację materialną i życiową. W odpowiedzi na wezwanie skarżący nadesłał do Sądu dwa pisma z dnia 6.08.2012r. W jednym z nich odniósł się do wezwania podając, że podtrzymuje informacje o dochodach i wydatkach z gospodarstwa rolnego zawarte we wniosku złożonym na urzędowym formularzu. Podkreślił, że wydatki na zakup paliwa, nawozów, środków ochrony roślin i inne przewyższyły dochód uzyskany. Podany dochód ze sprzedaży zboża i dopłat był dochodem brutto, co potwierdził NSA w postanowieniu z dnia 9 lipca 2012r. sygn. akt FZ 507/12. Dalej wskazał, że na wezwanie WSA z dnia 17.05.2012r. w sprawach o sygn. akt I SA/Ol 548/10 i 549/10 zostały przesłane dokumenty objęte wezwaniem z dnia 30.07.2012r. Powierzchnia oraz rodzaj posiadanych gruntów gospodarstwa rolnego wynika z decyzji podatkowej za 2012r. z dnia 14.02.2012r. Wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa rolnego i utrzymaniem potwierdzone zostały decyzją podatkową, fakturami za energię elektryczną, wyciągiem z rachunku bankowego w SKOK w N., dokumentacją z KRUS. Przedstawione dokumenty były podstawą do uwzględnienia wniosków o prawo pomocy we wskazanych sprawach ze skarg na decyzje Dyrektora ARIMR o odmowie przyznania należnych płatności. Skarżący wniósł o sprawdzenie dokumentów znajdujących się w tym samym Sądzie i ich uwzględnienie odnośnie wezwania z dnia 25.07.2012r. Wyjaśnił, że aktualnie są ciężkie i przewlekłe żniwa, dodatkowo utrudnione przez stary sprzęt, który się ciągle psuje i wymaga napraw. W drugim piśmie z dnia 6.08.2012r. zatytułowanym "PONOWNY WNIOSEK" skarżący wniósł o sprawdzenie dowodów z dokumentów, które zostały przedłożone w sprawach o sygn. akt ISA/Ol 548/10 i 549/10 Wniósł ponadto o przekazanie sprawy sądowi równorzędnemu, argumentując , że dotychczas jego wniosek w tym zakresie nie został rozpoznany, mimo złożenia takiego żądania w zażaleniu z dnia 15.06.2012r. do NSA na postanowienie WSA z dnia 21.05.2012r. o odmowie prawa pomocy. Uwzględniając wniosek skarżącego Sąd stwierdza, że z uzasadnień postanowień WSA z dnia 6 czerwca 2012r. o przyznaniu prawa pomocy w sprawach o sygn. akt I SA/Ol 548 i 549, ( akta spraw w chwili rozpoznawania niniejszego wniosku znajdują się w NSA) wynika, że w piśmie z dnia 28 maja 2012 r. skarżący wskazał m.in., iż w związku z klęską suszy od 2005 r. nie otrzymał żadnego odszkodowania z tego tytułu, ani zasiłku celowego. Od 2008 r. nie korzysta z żadnych świadczeń z opieki społecznej. Pismo zostało podpisane również przez rodziców skarżącego, co jego zdaniem miało potwierdzić jego oświadczenia. Do pisma zostały dołączone kserokopie: - decyzji w sprawie wymiaru podatku rolnego, leśnego, od nieruchomości na 2012 r. na łączną kwotę 1.018 zł, - faktury za energię elektryczną z dnia 17 maja 2012 r. na okres rozliczeniowy od 15 maja 2012 r. do 12 listopada 2012 r. na łączną kwotę 2.610, 53 zł, - wyciągu z rachunku za okres od 1 marca do 26 maja 2012 r., - pisma Placówki Terenowej KRUS z dnia 30 marca 2012 r., z którego wynika zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenie emerytalno – rentowe oraz ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie w łącznej kwocie 1.110 zł, - druków do opłaty składek na ubezpieczenie społeczne KRUS za miesiące kwiecień, maj, czerwiec 2012 r. na łączną kwotę 36 zł, oraz na ubezpieczenia wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie za w/w miesiące na łączną kwotę 366 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy zaznaczyć, że stosownie do art.190 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. Sąd rozpoznający ponownie wniosek o prawo pomocy jest w tej sprawie związany wykładnią prawa dokonaną przez Naczelny Sąd Administracyjny, co też wprost wyrażono w końcowej części uzasadnienia postanowienia tego Sądu. Po zastosowaniu się do wskazań co do konieczności poczynienia bardziej szczegółowych ustaleń w zakresie sytuacji materialnej i osobistej skarżącego można stwierdzić, że powołana, a przedstawiona w sprawach o sygn. akt. ISA/Ol 548/10 i 549/10 dokumentacja tylko częściowo pozwala na ustalenie rzeczywiście ponoszonych kosztów. Wynika z niej potwierdzenie informacji podanych we wniosku, że kwoty wydatkowane na energię elektryczną w stosunku rocznym przekraczają sumę 5 tyś zł, łączne zobowiązanie podatkowe ponad 1 tyś .zł., składki ubezpieczeniowe ponad 1600zł. oraz to, że skarżący posiada zaległości z tytułu składek. Sąd nie ma możliwości zweryfikowania informacji w zakresie wydatków na produkcję rolną, przyjmuje zatem, że podane kwoty 9 tyś zł na zakup paliwa oraz 8 tyś zł. na zakup nawozów i środków ochrony roślin są prawdopodobne. Wątpliwości natomiast budzi podana kwota 10 tyś zł na remonty maszyn, która nie została w jakikolwiek sposób uprawdopodobniona. Niewątpliwie sprzęt rolniczy może wymagać napraw, ale z pewnością nie są to bieżące wydatki, zatem tak duża kwota na naprawy powinna być dokumentowana rachunkami, podobnie jak zakup części zamiennych. Mając na uwadze przedstawioną sytuację materialną skarżącego oraz dokumenty stwierdzić należy, iż skarżący utrzymuje się z ograniczonych środków finansowych: dochodów uzyskiwanych ze sprzedaży zboża oraz dotacji. Wysokość przychodów skarżącego nie jest mała 37 tyś.zł. , niemniej jednak wykazał on, iż ponosi znaczne wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa. Ponadto przychody nie są regularne tj . otrzymywane co miesiąc, a wyznaczone rolniczymi cyklami produkcji oraz terminami płatności wynikającymi z decyzji ARiMR . Stąd można przyjąć, że na bieżąco może nie mieć możliwości wyasygnować nawet niezbyt wysokich kwot na opłacenie kosztów sądowych. Należy wskazać, że przepisy p.p.s.a regulujące instytucję prawa pomocy polegającą, w myśl art. 244§ 1 na zwolnieniu od kosztów sądowych oraz ustanowieniu dla strony profesjonalnego pełnomocnika na koszt Skarbu Państwa dają Sądowi możliwość oceny czy w sprawie uzasadnione jest przyznanie prawa pomocy w pełnym zakresie, częściowo, bądź nie przyznanie pomocy. Przesłanki zakresu prawa pomocy osobie fizycznej zostały ustanowione w art.246 § 1 pkt.1 i pkt.2 p.p.s.a. Z regulacji tych wynika, iż chcąc ubiegać się o prawo pomocy, strona musi wykazać, że rzeczywiście nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów albo też pełnych kosztów postępowania. Zwrócić należy uwagę na treść art. 247p.p.s.a., który stanowi, że prawo pomocy nie przysługuje w razie oczywistej bezzasadności skargi. Wynika z niego zatem wniosek, że Sąd może oceniać( oczywiście nie przesądzając o wyniku sprawy), czy osoba ubiegająca się o prawo pomocy zasadnie taką skargę wnosi. W orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka utrwalone jest stanowisko, ze obowiązek skutecznego dostępu do sądu nie oznacza zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do bezpłatnej pomocy prawnej , ani prawa do zwolnienia od kosztów. Trybunał dopuszcza odmowę przyznania prawa pomocy ze względu na brak wystarczających szans postępowania głównego (Weeb p-ko W.Brytanii, skarga 9353/81)., Zdaniem Sądu przepis art.247 interpretowany w powiązaniu z art. 246 § 1 p.p.s.a. oraz art.134 i 107 p.p.s.a. (sąd administracyjny nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz rozpoznaje sprawę bez względu na stawiennictwo stron lub ich pełnomocników) daje podstawę do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata w niniejszej sprawie. Mając na uwadze przedstawione wyżej okoliczności, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 246 §1 pkt.2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.