I SA/Ol 186/13

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Małgorzata Klimek po rozpoznaniu w dniu 20 maja 2013r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. B. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi J. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie: odmowy umorzenia należności z tytułu składek postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego Wnioskiem z dnia 23 kwietnia 2012r. skarżący J. B. zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Ze złożonego przez skarżącego formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, iż wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i dwojgiem dzieci. Prowadzi działalność gospodarczą z której uzyskuje dochód w wysokości 1.500 zł. Żona skarżącego nie pracuje i nie uzyskuje dochodów. Skarżący nie posiada żadnego majątku: nieruchomości zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych powyżej 3.000 euro. Argumentując wniosek skarżący wskazał, iż nie posiada środków na ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Dodał również, iż jego żona jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Oceniając wniosek o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy powinien zbadać sytuację majątkową wnioskodawcy, a w szczególności skonfrontować jego dochody z udokumentowanymi wydatkami. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona stosownie do przepisu art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012r., poz. 270 dalej cyt. jako p.p.s.a.), jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Pismem z dnia 26.04.2013r., skarżący wezwany został do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie następujących dodatkowych oświadczeń: - przedłożenia odpisu dokumentu potwierdzającego tytuł prawny do lokalu (budynku), w którym skarżący zamieszkuje ("[...]"), bądź oświadczenia w tym zakresie (tj. czy lokal, budynek ten wynajmuje, zamieszkuje nieodpłatnie – podania więzi jakie łączą go z osobą u której zamieszkuje, lub inne), - wyciągów bankowych z wszystkich posiadanych kont (firmowych i prywatnych) za ostatnie trzy miesiące (styczeń - marzec 2013r.), posiadanych przez skarżącego oraz osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, bądź oświadczenia o braku powyższych, - zeznania podatkowego za rok 2012, - wyciągu z księgi przychodów i rozchodów określającego wysokość uzyskanego przychodu, poniesionych kosztów oraz wysokości dochodu za rok 2012, - ewidencji środków trwałych oraz ewidencji wyposażenia za rok 2012, - deklaracji VAT-7 za ostatnie trzy miesiące, - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia w zakresie zestawienia miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem własnym i rodziny ( np. rachunki za gaz, energię elektryczną, wodę, czynsz, wynajem, telefon, Internet, koszty wyżywienia, ubrania, środków czystości, koszty leczenia, lekarstw, koszty eksploatacji samochodu, raty pożyczek, kredytów, alimentów – stosownie do oświadczenia z dnia 06.03.2013r. złożonego do ZUS – skarżący posiada takie zobowiązania itp.), przedłożenia dokumentów potwierdzających ponoszone wydatki, oświadczenia czy korzysta z czyjejś pomocy, podania jej zakresu i wysokości oraz uprawdopodobnienia, że osoby te są w stanie udzielać takowej pomocy, - wyjaśnień w formie pisemnego oświadczenia czy skarżący lub członkowie jego rodziny korzystają z odpowiednich ośrodków pomocy społecznej, w przypadku odpowiedzi pozytywnej podania wysokości i częstotliwości otrzymywanych świadczeń ( zasiłków, dodatków), przedłożenia odpowiednich decyzji w tym przedmiocie, - wyjaśnień w formie pisemnego oświadczenia od kiedy (data) żona skarżącego jest osobą bezrobotną, czy jest zarejestrowana w Urzędzie Pracy, w przypadku odpowiedzi twierdzącej przedłożenia odpowiedniego zaświadczenia w tym zakresie z PUP w tym czy pobiera zasiłek dla bezrobotnych i w jakiej wysokości, - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia w zakresie rozbieżności dotyczących posiadanych przez skarżącego ruchomości; w formularzu wniosku PPF z dnia 23.04.2013r. skarżący oświadczył, iż nie posiada żadnych przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro, natomiast w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej złożonym w ZUS w dniu 06.03.2013r. wyjaśnił, iż jest właścicielem samochodów "[...]" oraz "[...]", ponadto z zaskarżonej decyzji wynika, iż skarżący jest również właścicielem innych pojazdów ("[...]","[...]", przyczepa ciężarowa "[...]") i współwłaścicielem samochodu "[...]". Skarżącego pouczono jednocześnie, iż jego wniosek, stosownie do art. 239 pkt 1 e p.p.s.a. będzie rozpoznawany jedynie w przedmiocie ustanowienia radcy prawnego. W odpowiedzi na powyższe wezwanie w piśmie z dnia 10 maja 2013r. skarżący oświadczył, iż w nieruchomości w której zamieszkuje posiada jedynie udział, w związku z nabyciem spadku, a kwestia współwłasności nie została jeszcze uregulowana. Wskazał również, iż nie posiada żadnych polis ubezpieczeniowych na życie, nie uzyskuje dodatkowych dochodów z tytułu prac dorywczych czy sezonowych. Ponosi stratę z prowadzonej działalności gospodarczej, jednak nie może w chwili obecnej zakończyć prowadzonej działalności, gdyż wiązałoby się to ze zwolnieniem osób pracujących u wnioskodawcy. Jedynym źródłem utrzymania rodziny jest ewentualny zysk jaki uda się osiągnąć z prowadzonej działalności gospodarczej. Do pisma załączono następujące dokumenty źródłowe: PIT – 36 za 2012r., PIT/B za 2012r, kserokopię podsumowania z księgi przychodów i rozchodów za 2012r. kserokopię Deklaracji VAT -7 za styczeń, luty, marzec 2013r. Rozpoznając niniejszy wniosek wskazać należy, iż na mocy art. 239 pkt 1 lit. e) p.p.s.a., strona skarżąca działanie lub bezczynność organu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, rozstrzygnięcie przedmiotowego wniosku ogranicza się do kwestii ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Zgodnie z art. 262 p.p.s.a., do stron korzystających z ustawowego zwolnienia od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych odpowiednie zastosowanie mają przepisy o przyznaniu prawa pomocy, w zakresie dotyczącym zastępstwa prawnego na zasadach prawa pomocy. Jak wynika z odpowiedniego zastosowania art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 wskazanej ustawy, ustanowienie radcy prawnego (adwokata) na rzecz osoby fizycznej następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść związanego z tym kosztu, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić także należy, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości obowiązującej w procedurach sądowych, w tym w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym. Zatem to na stronie spoczywa obowiązek udowodnienia zaistnienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy w określonym zakresie. Innymi słowy strona winna wykazać, czy też przedstawić w sposób przekonywujący, iż zachodzą wobec niej przesłanki przyznania prawa pomocy. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Oceniając przedstawioną we wniosku sytuację materialną i życiową skarżącego, należy stwierdzić, iż nie zostało wykazane, że skarżący spełnia przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego. Złożone oświadczenia nie zawierają, zdaniem referendarza sądowego, dostatecznych danych koniecznych do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego. We wniosku oraz dodatkowym oświadczeniu, skarżący ograniczył się do przedstawienia jedynie takich danych, które mogłyby świadczyć o jego złym stanie majątkowym. Przyjmuje się, iż na skutek wskazanych przez wnioskodawcę dowodów musi zostać osiągnięty stan pewności co do tego, że strona nie ma dostatecznych środków na pokrycie kosztów sądowych. Przepis art. 255 p.p.s.a., który miał w sprawie zastosowanie, nakłada na wnioskodawcę obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź nieskładnie wyczerpujących oświadczeń musi mieć wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. B. Dauter, S. Babiarz, M. Niezgódka –Medek, Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, wyd. Lexis-Nexis, W-wa 2007, s. 244). Dlatego też wobec braku wyczerpującego wyjaśnienia aktualnej sytuacji finansowej, bytowej, rodzinnej skarżącego nie jest możliwe określenie, że skarżący nie może ponieść kosztów postępowania sądowego. Rzeczywista sytuacja majątkowa strony nie została bowiem ustalona w sposób rzetelny i jednoznaczny. Skarżący w odpowiedzi na wystosowane do niego wezwanie ograniczył się jedynie do wyjaśnienia niektórych okoliczności, inne pozostawiając bez odpowiedzi. Wyjaśniając znaczenie wystosowanych do skarżącego pytań zauważyć należy, iż nie przedłożył on m.in. dodatkowych oświadczeń wyjaśniających jakie ponoszone są miesięczne wydatki związane z utrzymaniem jego i czteroosobowej rodziny, nie przedłożył również jakichkolwiek dokumentów potwierdzających ponoszone wydatki. Wskazać należy, iż Sąd bądź referendarz sądowy rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy analizuje nie tylko dochody wnioskodawcy, ale również wysokość oraz rodzaj jego wydatków. Na ocenę sytuacji finansowej strony ma bowiem wpływ nie tylko wysokość jej dochodów, czy też generalnie uzyskiwanych przez nią pożytków z określonego tytułu, ale również wysokość i rodzaj ponoszonych przez nią wydatków. Wnioskodawca nie przedstawił również wykazów z rachunków bankowych, których analiza umożliwiałaby ustalenie np. sposobu gospodarowania posiadanymi przez skarżącego środkami finansowymi, co jest ważne dla ustalenia czy skarżący ewentualnie miał możliwość zaoszczędzić konieczne środki pieniężne na koszty związane z ustanowieniem pełnomocnika. Nie wyjaśniono również, czy członkowie rodziny skarżącego korzystają z pomocy odpowiednich ośrodków pomocy społecznej. Skarżący czy jego rodzina nie ma co prawda obowiązku korzystania z tego typu pomocy, jednakże w tak trudnej jak wykazuje wnioskodawca sytuacji, gdzie wysokość uzyskiwanych dochodów może nie wystarczać na zaspokojenie elementarnych potrzeb, nie byłoby to nieuzasadnione i mogłoby wpłynąć na polepszenie bytu rodziny. Skarżący nie przedłożył również, dokumentu potwierdzającego, że jego żona zarejestrowana jest jako osoba bezrobotna w odpowiednim urzędzie pracy i nie pobiera z tego tytułu zasiłku dla bezrobotnych. Samo powoływanie się na tę okoliczność w formularzu wniosku PPF, nie jest wystarczające dla uzasadnienia trudnej sytuacji materialnej. Osoby pozostające bez pracy, nie są zobligowane do zarejestrowania się w Urzędzie, jednak w przypadku chęci polepszenia sytuacji rodziny korzystanie z pomocy instytucji specjalizujących się w pomocy osobom bezrobotnymi aktywujących je, jest zdaniem rozpoznającego, wskazane. Nie wyjaśniono także rozbieżności w zakresie posiadanych przez skarżącego ruchomości. W formularzu wniosku PPF z dnia 23.04.2013r. skarżący oświadczył, iż nie posiada żadnych przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro, natomiast w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej złożonym w ZUS w dniu 06.03.2013r. wyjaśnił, iż jest właścicielem samochodów "[...]" oraz "[...]", ponadto z zaskarżonej decyzji wynikało, iż skarżący jest również właścicielem innych pojazdów ("[...]", "[...]", przyczepa ciężarowa "[...]") i współwłaścicielem samochodu "[...]". Wyjaśnienie kwestii posiadanych przez skarżącego składników majątku ruchomego miało istotny wpływ na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej. Nie sposób bowiem przyjąć, że wnioskodawca który jest właścicielem 4 samochodów, przyczepy ciężarowej oraz współwłaścicielem jeszcze jednego pojazdu wymaga pomocy Państwa w zakresie ustanowienia za niego radcy prawnego ze środków pochodzących z funduszy publicznych. Nie przedłożono również ewidencji środków trwałych oraz ewidencji wyposażenia, które ujawniłyby jakie składniki majątkowe posiada skarżący w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Brak wykazania powyższych okoliczności może świadczyć, iż rzeczywista sytuacja materialna strony nie jest na tyle trudna, na co wskazywała wysokość uzyskiwanych dochodów oraz dane przedstawione w formularzu wniosku PPF. Odnosząc się natomiast do okoliczności, które zostały wykazane przez skarżącego, należy stwierdzić, że nawet fakt poniesienia straty przez wnioskodawcę za ubiegły rok podatkowy nie uzasadnia odmiennego wniosku. Zważyć bowiem trzeba, że ponoszenie straty nie oznacza spełnienia przesłanki warunkującej przyznania prawa pomocy w postaci ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Strata jest jedynie nadwyżką sumy kosztów uzyskania przychodów nad osiągniętymi przychodami. W judykaturze stwierdzono, że strata wynikająca z zeznań podatkowych i bilansu jest jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, nie oznacza natomiast braku środków finansowych, a co za tym idzie, sama ta okoliczność nie warunkuje potrzeby udzielenia pomocy w postaci m.in. ustanowienia pełnomocnika. (postanowienie NSA z 24 czerwca 2008 r., I GZ 260/08, LEX nr 479125). Z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika, iż strona jest zobowiązana do przedstawienia w sposób rzetelny i jednoznaczny wszelkich danych niezbędnych do dokonania oceny jej stanu majątkowego oraz udokumentowania tych okoliczności, które wskazują, iż bez otrzymania prawa pomocy wnioskodawca pozbawiony byłby możliwości skorzystania z konstytucyjnego prawa do sądu. W ocenie rozpoznającego wniosek, skarżący nie dołożył starań w celu wyjaśnienia swojej sytuacji materialnej i bytowej. Wskazując na powyższe dodać również należy, że w sytuacji gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jego sytuacji życiowej, albo gdy nie jest ona do końca jasna wobec uchylania się strony od złożenia stosownych wyjaśnień sąd ani referendarz nie są zobowiązani do prowadzenia dochodzeń (por. postan. WSA w Gd. z14 listopada 2005 r. I SA/Gd 140/04), bo to sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy (por. postan. NSA z 31 marca 2005 r. I FZ 63/05). Podkreślić przy tym należy, że Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z dnia 16 października 2012 r. 34216/07 Pieta przeciwko Polsce, skarga nr 3416/07 odnośnie opłat sądowych stwierdził m.in., że "od stron w postępowaniu cywilnym ubiegających się o zwolnienie od kosztów sądowych oczekuje się dołożenia staranności i współpracy z sądem, w szczególności, kiedy prowadzone postępowanie o zwolnienie od kosztów dotyczy przedstawienia sądowi, w zakreślonym terminie, dowodów dotyczących sytuacji finansowej strony, niezłożenie wymaganych dokumentów w zakreślonym terminie oznacza brak podstaw do przyznania zwolnienia od kosztów sądowych". (patrz: M. Koszowski, Granice prounijnej wykładni prawa krajowego, Rejent 2012, nr 10). Orzeczenie to odnosi się także do kwestii przyznania prawa pomocy w postępowaniach przed sądami administracyjnymi. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, iż przedstawione oświadczenia są niewystarczające dla sformułowania obiektywnych ustaleń w kwestii przyznania prawa pomocy. Natomiast oczekiwanie wnioskodawcy, iż poprzestanie na ogólnikowych oświadczeniach, przy orzekaniu w kwestii przyznania prawa pomocy świadczyć może o niezrozumieniu istoty tej instytucji. Samo bowiem oświadczenie o niskich dochodach, braku majątku czy poniesionej stracie podatkowej w 2012r., nie świadczy jeszcze o obowiązku przyznania mu prawa pomocy. W związku z tym skoro nie są spełnione przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji.