I SA/Ol 335/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Andrzej Błesiński, Sędziowie sędzia WSA Wiesława Pierechod, sędzia WSA Ryszard Maliszewski (sprawozdawca), Protokolant referent stażysta Milena Małyszko, po rozpoznaniu w Olsztynie na rozprawie w dniu 24 lipca 2014r. sprawy ze skargi A. G. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek I) oddala skargę, II) przyznaje od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie na rzecz radcy prawnego A. W. kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) powiększoną o należny podatek VAT tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną z urzędu. Zaskarżoną decyzją z dnia "[...]" Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 17 stycznia 2014r. nr "[...]" o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy. Z motywów decyzji i akt administracyjnych wynika następujący stan sprawy: W dniu 20.11.2013r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. wpłynął wniosek A. G. o umorzenie ciążących na nim zobowiązań z tytułu nieopłaconych ww. składek. Wskazał, że odbywa karę "[...]" od "[...]" (do "[...]"), a po jej odbyciu nie będzie miał środków na spłacenie należności. Dodał, że posiada zobowiązania w urzędzie skarbowym i z tytułu zaciągniętych kredytów. Przedłożył oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym, o nieotrzymaniu pomocy publicznej de minimis, oraz wydruk z CEIDG z którego wynika, że jego działalność gospodarcza jest zawieszona. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. decyzją z dnia 17 stycznia 2014r. odmówił umorzenia ww. należności za okres od sierpnia 2009r. do stycznia 2012r. (ubezpieczenia społeczne i zdrowotne), oraz od lipca 2009r. do stycznia 2012r. (Fundusz Pracy). Jako podstawę prawną ZUS wskazał art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 1, 2, 3 i 3a, art. 24 ust. 2 oraz art. 32 ustawy z dnia 13.10.1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (j.t. Dz.U. z 2013r., poz. 1442 ze zm.), dalej: u.s.u.s.. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że rozpatrując wniosek przeprowadził postępowanie wyjaśniające, mające na celu określenie sytuacji materialnej strony i ewentualne ustalenie istotnych okoliczności, mających wpływ na rozstrzygnięcie. Naczelnik Urzędu Skarbowego poinformował, że wnioskodawca figuruje w ewidencji podatników prowadzących działalność gospodarczą od 23.04.1997r. o nazwie "A" oraz, że według deklaracji PIT-36 za 2011r. wykazał przychód z działalności gospodarczej w kwocie 22.699,19 zł. Z informacji uzyskanej z Centralnej Informacji o Zastawach Rejestrowych, Krajowego Rejestru Sądowego oraz Ksiąg Wieczystych wynika, że strona nie figuruje w elektronicznym rejestrze Ksiąg Wieczystych jako właściciel nieruchomości. Z kolei Centralna Ewidencja Pojazdów i Kierowców podała, że według stanu na dzień 04.12.2013r. jest on właścicielem samochodu ciężarowego "[...]" oraz właścicielem samochodu osobowego "[...]". Odnosząc się do powyższego, w dniu 13.01.2014r. strona wyjaśniła, że wskazane powyżej pojazdy zostały zezłomowane tj. "[...]". Zakład podał, że wydając decyzję oparł się na materiale zgromadzonym z urzędu, oraz na dokumentach i wyjaśnieniach przedłożonych przez stronę do wniosku o umorzenie należności z tytułu składek. Powołując się na wyjątkowy charakter umorzenia należności ZUS stwierdził, że w przypadku dłużnika nie wystąpiły przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 2 i 3 pkt 3 i 5, ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1, 2 i 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31.07.2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365), dalej: rozporządzenie z 31.07.2003r. Ocenił, że zobowiązany posiada status przedsiębiorcy (mimo, że zawiesił działalność to jednak nie zaprzestał jej prowadzenia), oraz organ egzekucyjny nie stwierdził nieściągalności należności z tytułu składek, co powoduje, że nie wystąpiły przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 2 i 3 pkt 3 i 5 u.s.u.s.. Ubiegający się o udzielenie ulgi nie udowodnił wystarczająco trudnej sytuacji majątkowej uzasadniającej umorzenie zaległości z uwagi na ubóstwo i zagrożenie egzystencji, a w szczególności nie wykazał, że trudności mają charakter stały i pogłębiający się. Zobowiązany odbywający karę pozbawienia wolności nie ponosi obecnie kosztów zakupu żywności, odzieży, środków czystości itp., co potwierdził w oświadczeniu z dnia 03.01.2014r.. Po odbyciu kary istnieje też możliwość wznowienia zawieszonej obecnie działalności, co umożliwi osiąganie ewentualnych przychodów. W obecnej sytuacji organ uznał umorzenie należności za przedwczesne. Zdaniem Zakładu dłużnik nie wykazał zaistnienia przesłanki zawartej w § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia z 31.07.2003r.. Z kolei wobec zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej Organ nie stwierdził wystąpienia przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia. Wnioskodawca nie wykazał też istnienia problemów zdrowotnych, które uniemożliwiałby pozyskiwanie dochodów i opłacanie składek. ZUS poinformował także o możliwości spłaty zadłużenia w układzie ratalnym. W wyniku złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych w decyzji z dnia "[...]" utrzymał w mocy decyzję z dnia 17 stycznia 2014r.. W uzasadnieniu decyzji przedstawił sytuację materialną i rodzinną wnioskodawcy z uwzględnieniem nowych informacji ujawnionych przez stronę. Wskazał, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy podniesiono, iż rodzina nie jest w stanie pomóc stronie, ponieważ żona pracuje "[...]" i ma na utrzymaniu studiującą córkę z dzieckiem. Zakład ustalił, że B. G. figuruje jako osoba zgłoszona do ubezpieczeń społecznych z tytułu zatrudnienia przez "[...]" z podstawą wymiaru składek w wysokości 3.911,65 zł (wg ZUS RCA za 01.2014r.). ZUS podał, że rozumie sytuację materialną w jakiej strona się obecnie znajduje, jednakże na podstawie aktualnie zgromadzonego materiału dowodowego z urzędu oraz dostarczonych przez stronę dokumentów i oświadczeń, nie można jednoznacznie stwierdzić, iż spłata zadłużenia mogłaby zagrażać egzystencji rodziny strony. Zakład wyjaśniał, że nie kwestionuje trudności z jakimi wnioskodawca się obecnie boryka. Jednak jego sytuacja finansowa nie ma charakteru stałego, pogłębiającego i może ulec poprawie np. poprzez wznowienie działalności gospodarczej po odbyciu kary. Biorąc pod uwagę określone umiejętności i doświadczenie życiowe zobowiązanego organ stwierdził, że nie można w jego przypadku wykluczyć możliwości spłaty zadłużenia w przyszłości, stąd też umorzenie należności z tytułu składek byłoby przedwczesne i działałoby na niekorzyść finansów ubezpieczeń społecznych. W zakresie sytuacji zdrowotnej ZUS nie doszukał się wystąpienia przesłanki § 3 ust. 1 pkt 3 ww. rozporządzenia. Wskazał, że dłużnik nie przedstawił orzeczeń wydanych przez organy do tego uprawnione, z których wynikałoby, że został uznany za osobę niepełnosprawną, bądź niezdolną do pracy. Nie można więc stwierdzić, że stan zdrowia pozbawia go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, pomimo przebytego leczenia szpitalnego w okresie od 11.10.2012r. do 09.11.2012r. z rozpoznaniem "[...]", a także "[...]" i leczenia "[...]" od około 6 miesięcy. Podawane jako uzasadnienie problemów finansowych strony i powstania zaległości w opłacaniu składek do ZUS: wpływ światowego kryzysu finansowego i gospodarczego oraz załamanie się zleceń wykonywanych dla instytucji państwowych oraz znaczne zmniejszenie liczby przetargów, Zakład ocenił jako wynik prowadzonej działalności gospodarczej, której zadaniem co do zasady było osiągnięcie zysku finansowego i konkretnego zarobku. Organ wskazał, że powstałe w wyniku tej działalności negatywne konsekwencje finansowe nie zwalniają jednak przedsiębiorcy z odpowiedzialności za powstałe zobowiązania. Negatywne skutki działalności gospodarczej choć mają niewątpliwie charakter okoliczności obiektywnie istniejących, nie są okolicznościami, na które nie miał on wpływu. Mieszczą się one bowiem w sferze działań objętych ryzykiem gospodarczym. Skutków z tym związanych, których konsekwencją jest możliwość wystąpienia trudności finansowych, zobowiązani nie mogą przerzucać bezpośrednio na Skarb Państwa, a pośrednio także na całe społeczeństwo. W związku z powyższym zarówno kryzys gospodarczy jak i obecna koniunktura na rynku nie stanowią podstawy do uznania, że w sytuacji strony zachodzą przesłanki do umorzenia należności wobec ZUS. Zakład wyjaśnił, że podejmując rozstrzygnięcie uwzględnił także zasadę interesu społecznego oraz słusznego interesu obywatela. Uznał, iż w przeciwieństwie do wierzyciela prywatnego występującego w stosunkach zobowiązaniowych o charakterze cywilnoprawnym, nie ma swobody w dysponowaniu wierzytelnością publicznoprawną. Interes społeczny, jakim jest zapewnienie środków na wypłaty rent i emerytur będących źródłem utrzymania dużej grupy społeczeństwa przemawia za odmową umorzenia zaległych składek, mimo sytuacji w jakiej strona się znajduje. Ponadto umorzenie należności z tytułu składek stanowiłoby wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Organ ponownie poinformował o możliwości spłaty zadłużenia w układzie ratalnym. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie A. G. wniósł o uchylenie decyzji z dnia "[...]" i umorzenie wszystkich należności z tytułu ww. składek. W jego ocenie spełnia wymogi do umorzenia należności w niniejszej sprawie. Wskazał, że wyrejestrował działalność gospodarczą w dniu 10.03.2014r., nie posiada żadnego majątku, z żoną zawarł w dniu "[...]"2007r. umowę o rozdzielności majątkowej, ponadto choruje na "[...]", i inne choroby wymienione w aktach sprawy. W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 24 lipca 2014r. ustanowiony pełnomocnik skarżącego podtrzymał skargę i wniósł o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu. Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych; Dz. U. Nr 153, poz. 1269). W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c i pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2012r. poz. 270, powoływanej dalej jako "p.p.s.a."). Rozpoznając niniejszą sprawę w ramach powyższych przepisów i w oparciu o akta sprawy Sąd nie dopatrzył się naruszenia przepisów skutkujących taką wadliwością zaskarżonej decyzji, która wymagała jej wyeliminowania z obrotu prawnego. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Granice niniejszej sprawy nakreślone zostały we wniosku skarżącego z dnia 20 listopada 2013r., którym wszczęte zostało postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek. Mając powyższe na względzie, Sąd uznał, że w ustalonym stanie faktycznym skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Przedmiotem rozpoznawanej sprawy jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiająca skarżącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Zgodnie z treścią art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek, pod którym to pojęciem należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach enumeratywnie wymienionych w ust. 3 tego przepisu. Wyliczenie zawarte w powołanym przepisie ma charakter wyczerpujący, a tym samym stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tej normie, daje potencjalną możliwość umorzenia powstałego wobec ZUS zadłużenia. Jednak nawet wówczas oznacza to dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. Przepis art. 28 ust. 2 u.s.u.s. jest oparty na konstrukcji tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi, który w razie stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 tej ustawy, może, ale nie musi umorzyć zaległości. Jednocześnie w przypadku stwierdzenia braku całkowitej nieściągalności, ustalanej według kryteriów wskazanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., organ podejmujący decyzję na podstawie art. 28 ust. 2 tej ustawy, pozbawiony jest w ogóle prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek. Uznanie administracyjne nie oznacza oczywiście zupełnej dowolności sposobu rozstrzygnięcia wniosku o umorzenie zaległości, jednak kontrola legalności tego rozstrzygnięcia przez sąd administracyjny jest w tym wypadku ograniczona. Sprowadza się ona w istocie do badania legalności przeprowadzonego w sprawie postępowania dowodowo-wyjaśniającego i poprawności oceny dokonanej na podstawie stanu faktycznego sprawy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 kwietnia 2001 roku, I SA/Ka 498/00, PP z 2001 r. Nr 45, s. 14; tak też R. Mastalski [w:] B. Adamiak et. al., Ordynacja podatkowa. Komentarz 2005, Wrocław 2005, s. 308). Sądowa kontrola decyzji o charakterze uznaniowym obejmuje więc samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, ale nie rozstrzygnięcie, będące wynikiem dokonania wyboru, o którym była wyżej mowa. Zgodnie bowiem z art. 1 § 1 i 2 p.p.s.a., sąd administracyjny sprawuje, w zakresie swej właściwości kontrolę pod względem zgodności z prawem. Skoro zatem Sąd dokonuje wyłącznie kontroli legalności zaskarżonej decyzji, nie jest władny wkraczać w sferę uznania organów administracyjnych. W świetle wskazanego wyżej przepisu Sąd nie jest bowiem uprawniony, ani do oceny słuszności, ani celowości zaskarżonej decyzji. Jeżeli więc organ, dokonując koniecznych ustaleń w sprawie, nie dopuścił się naruszenia prawa procesowego i ustalenia te są wystarczające do merytorycznego załatwienia wniosku o umorzenie zaległości oraz jeżeli dokonanej ocenie tego stanu faktycznego nie można zarzucić dowolności, to wyprowadzenie z takiej oceny wniosku czy należy umorzyć zaległości, jest zagadnieniem natury słusznościowej, które uchyla się spod kontroli Sądu administracyjnego sprawującego tylko kontrolę zgodności decyzji organów administracyjnych z prawem. Mając na względzie okoliczności rozpatrywanej sprawy Sąd podziela stanowisko Zakładu Ubezpieczeń Społecznych co do braku wystąpienia przesłanek całkowitej nieściągalności i - w konsekwencji - braku prawnej możliwości umorzenia należności w oparciu o to kryterium. Zakład przyjął bowiem, że wnioskodawca posiada w dalszym ciągu status przedsiębiorcy. Z kolei w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Dotyczy to jednakże wyłącznie należności ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek (definicję ustawową płatnika składek zawiera art. 4 pkt 2 u.s.u.s.). Zakład przyjął, że nie wystąpiła również przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Zakład przeanalizował sytuację osobistą, majątkową i rodzinną skarżącego. Z jej analizy wynika, że obecnej Zakład nie ma żadnej możliwości wyegzekwowania zaległych składek, gdyż skarżący nie posiada majątku i nie osiąga żadnych dochodów. W związku z tym odmowa ich umorzenia ma charakter neutralny, gdyż nie wywołuje żadnych skutków dla niego i jego rodziny. Z drugiej strony ta sytuacja może zmienić się w przyszłości. W rozpoznawanej sprawie ZUS ustalił, że skarżący odbywa karę "[...]". Jego sytuacja nie ma charakteru stałego, pogłębiającego się i może ulec poprawie (np. poprzez wznowienie działalności gospodarczej po odbyciu kary "[...]"). Zatem zasadnie Zakład uznał, że w przyszłości istnieje potencjalna możliwość spłaty zaległych składek. Nie podważają tej oceny dowody przedstawione w skardze – potwierdzenie przyjecie wniosku złożonego na podstawie art. 26 ust.3 ustawy z dnia 2 lipca 2004r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz. U. z 2010r., Nr 220, poz. 1447 ze zm. ) potwierdzającego przyjecie wniosku o wpis do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej. Wniosek został zarejestrowany w biurze obsługi klienta 10 marca 2014r, czyli po wydaniu zaskarżonej decyzji. Natomiast przedłożone umowy kupna – sprzedaży maja potwierdzić twierdzenia skarżącego, które były podnoszone w postępowaniu administracyjnym. Natomiast Zakład w zaskarżonej decyzji przytoczył wyjaśnienia skarżącego, że pojazdy zostały zezłomowane. Odnosząc się do tych wyjaśnień Organ wskazał, że skarżący jako właściciel pojazdu nie dopełnił obowiązku wyrejestrowania pojazdów. W związku z tym w dalszym ciągu wykazywane są w rejestrze. Końcowo wyjaśnić należy, iż odmowa umorzenia należności nie stwarza stanu res iudicata. Oznacza to, iż zobowiązany do uiszczenia należności wobec ZUS może wystąpić do ZUS ponownie o ich umorzenie, musi jednak wykazać, iż nastąpiły nowe, istotne dla sprawy okoliczności nieznane w poprzednim postępowaniu. Wobec powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w pkt I sentencji wyroku. Wynagrodzenie pełnomocnika zostało ustalone na podstawie §15 i § 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych... (Dz. U z 2013 r., poz. 490) – ( pkt II sentencji wyroku).