I SA/Ol 354/12

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Małgorzata Klimek po rozpoznaniu w dniu 26 października 2012r. na posiedzeniu niejawnym wniosku T. W. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi T. W. na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie: solidarnej odpowiedzialności wspólników i byłych wspólników spółki jawnej za zaległości podatkowe spółki postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata Skarżący T. W. zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych, w tym wpisu sądowego w wysokości 500 zł oraz ustanowienia adwokata. Ze złożonego przez skarżącego formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynikało jedynie, iż wnioskodawca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, jest zatrudniony na ¼ etatu, otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 375 zł brutto oraz nie posiada jakiegokolwiek majątku. Oceniając wniosek o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy powinien zbadać sytuację majątkową wnioskodawcy, a w szczególności skonfrontować jego dochody z udokumentowanymi wydatkami. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona stosownie do przepisu art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012r., poz. 270 dalej cyt. jako p.p.s.a.), jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Pismem z dnia 06.09.2012r., skarżący wezwany został do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie następujących dodatkowych oświadczeń: wyjaśnień, w zakresie szczegółowego zestawienia stałych miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem własnym, przedłożenia odpisu dokumentu potwierdzającego tytuł prawny do lokalu, w którym skarżący zamieszkuje, bądź oświadczenia w tym zakresie (tj. czy lokal ten wynajmuje, zamieszkuje nieodpłatnie itp.), wyjaśnień czy korzysta z odpowiednich ośrodków pomocy społecznej i w jakim zakresie, oświadczenia o posiadanym majątku w okresie od 01.01.2010r. do 24.08.2012, wyjaśnień czy uzyskuje ewentualne dochody z prac dorywczych. W odpowiedzi na wezwanie skarżący podał, iż uzyskiwane przez niego wynagrodzenie w wysokości 375 zł brutto z trudem wystarcza na skromne wyżywienie. Wyjaśnił, iż nie posiada ruchomości i nieruchomości. Wszelkie opłaty związane z utrzymaniem tj. czynsz za mieszkanie, rachunki za gaz energię elektryczną, wodę telefon ponosi jego żona T. W. Wskazał, iż czasem wspierany jest przez swoje dzieci i najbliższą rodzinę. Podniósł, iż z żoną posiada rozdzielność małżeńską majątkową od dnia 20.01.2006r. Nie korzysta z pomocy społecznej oferowanej przez MOPS. Nie wykonuje żadnych prac dorywczych, sezonowych i okresowych. W związku z uzyskaniem informacji, iż wnioskodawca pozostaje w związku małżeńskim, a wszelkie opłaty związane z utrzymaniem mieszkania, w którym zamieszkuje wnioskodawca, ponosi jego żona oraz że czasami wspierają go dzieci i rodzina, ponownie wezwano skarżącego do złożenia wyjaśnień dotyczących jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Pismem z dnia 24.09.2012r. wezwano skarżącego do złożenia następujących wyjaśnień: - wyjaśnień w formie pisemnego oświadczenia o wysokości miesięcznych dochodów netto (na rękę ) żony skarżącego T. W. (z pouczeniem, iż pozostawanie w rozdzielności majątkowej nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnej pomocy względem siebie), oraz dzieci skarżącego, z których to pomocy wnioskodawca korzysta, ze wskazaniem źródeł, z których dochody te są uzyskiwane, - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia w zakresie szczegółowego zestawienia stałych miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem mieszkania przez małżonkę skarżącego (np. rachunki za gaz, energię elektryczną, wodę, telefon, TV, Internet, czynsz za mieszkanie, koszty wyżywienia, ubrania, środków czystości, ewentualne koszty eksploatacji samochodu, ewentualne koszty leczenia, raty pożyczek, kredytów, ubezpieczeń, podatków itp.), oświadczenia czy małżonkowie zamieszkują razem, - wyciągów i wykazów z wszystkich posiadanych rachunków bankowych przez wnioskodawcę i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (żona), z okresu ostatnich trzech miesięcy (czerwiec – sierpień 2012 r.), – wyjaśnień w formie pisemnego oświadczenia o stanie majątkowym małżonki ( nieruchomości – mieszkanie, dom, nieruchomości rolne, inne nieruchomości, podania ich powierzchni i położenia, ruchomości, przedmiotów wartościowych o wartości większej niż 3000 euro, zasobów pieniężnych, oszczędności, papierów wartościowych) – w okresie 01.01.2010 – 31.08.2012r., – wyjaśnień w formie pisemnego oświadczenia o wysokości, częstotliwości oraz formie - pomocy uzyskiwanej od rodziny, z określeniem stopnia pokrewieństwa. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący wyjaśnił, iż nie posiada wiedzy na temat comiesięcznych dochodów małżonki oraz dzieci. Sporadyczna pomoc ze strony dzieci ogranicza się do zakupu podstawowych produktów spożywczych takich jak chleb, masło, mleko itp.. Wskazał, że nie jest w stanie podać wysokości stałych miesięcznych wydatków związanych z utrzymywaniem mieszkania, jakie ponosi jego żona. Dodał, ze nie posiada rachunków bankowych oraz nie zna stanu majątkowego małżonki. Rozpoznając niniejszy wniosek wskazać należy, iż zgodnie z treścią przepisu art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części, albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków, lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego, lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Powołane przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą Budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę przedstawionych we wniosku okoliczności przemawiających, zdaniem strony, za rozstrzygnięciem korzystnym dla niego. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej i finansowej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, sąd administracyjny (referendarz sądowy) może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów. Sąd ma bowiem dopiero wówczas możliwość przyznania prawa pomocy, gdy strona wykaże obiektywny i rzeczywisty brak możliwości poniesienia wymaganych kosztów. Zatem wezwanie na podstawie art. 255 p.p.s.a. ma na celu umożliwienie Sądowi (referendarzowi sądowemu) obiektywne i nie pozostawiające wątpliwości rozstrzygnięcie w kwestii oceny jej stanu finansowego i możliwości płatniczych w ramach przesłanek określonych w art. 246 § 1 p.p.s.a. uprawniających do przyznania prawa pomocy. Trzeba podkreślić bowiem, iż zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. Ciężar dowodu w tym postępowaniu spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. To strona ma zatem przekonać sąd (referendarza sądowego) o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W gestii sądu administracyjnego pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności ( postanowienie NSA 28.01.2009r. sygn. akt I FZ 525/08, publ. LEX nr 551932). Odnosząc powyższe uwagi do rozpatrywanej sprawy, zdaniem rozpoznającego wniosek, przedłożone oświadczenia budzą wątpliwości i nie wyjaśniają czy rzeczywiście skarżący nie jest w stanie ponieść ciężaru opłat i wydatków sądowych. Pomimo bowiem poinformowania skarżącego w wezwaniu z dnia 24.09.2012r, iż rozdzielność majątkowa małżonków nie zwalnia ich z wzajemnej pomocy względem siebie, w dalszym ciągu informacje w zakresie stanu majątkowego małżonki wnioskodawcy nie zostały udostępnione. Okoliczności te nie pozostają bez znaczenia dla oceny złożonego wniosku i ustalenia rzeczywistej sytuacji finansowej wnioskodawcy. Małżonkowie są bowiem zobowiązani, zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia nawet pozostawanie w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004r sygn. GZ 71/04, ONSAiWSA z. 1(4) 2005). W przypadku małżonków, niezależnie od istniejącego między nimi ustroju majątkowego, Sąd (referendarz sądowy) może wezwać wnioskodawcę do złożenia oświadczenia obrazującego sytuację majątkową małżonka wnioskodawcy, gdyż tylko na tej podstawie możliwe jest dokonanie rzetelnej analizy rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Użyte w wskazanym wyżej przepisie pojęcie "możliwości płatniczych" należy rozumieć szeroko; mieści się w tym pojęciu także możliwość uzyskania pomocy finansowej od małżonka, który zobligowany jest do udzielania takiej pomocy na skutek zawartego związku małżeńskiego (por. postanowienia NSA z dnia 23 marca 2011r. sygn. akt. II FZ 112/11, orzeczenie dostępne w Internecie pod adresem: http://orzeczenia.nsa. gov.pl). W kwestii obowiązku alimentacyjnego należy wskazać, że Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie podkreślał, że nie jest on uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego. Podkreślenia wymaga w tej sytuacji, że rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami. Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód lub w wyniku orzeczenia separacji. Z tych też względów, gdy o prawo pomocy ubiega się osoba fizyczna, pozostająca w związku małżeńskim, konieczne jest zbadanie także sytuacji majątkowej jej współmałżonka. Skarżący zatem błędnie przyjmuje, że rozdzielność majątkowa małżeńska zwalnia go z konieczności ujawnienia informacji o statusie materialnym małżonka. Dlatego też skoro strona twierdzi, że potrzebuje pomocy w realizacji jej praw (w tym przypadku w postaci poniesienia kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika), to istnieje konieczność oceny, czy pomoc udzielana przez rodzinę skarżącego jest wystarczająca do zaspokojenia tej potrzeby oraz czy ewentualnie zobowiązani do pomocy najbliżsi członkowie rodziny są w stanie opłacić również koszty postępowania sądowego (tutaj referendarz zauważa, że z oświadczenia skarżącego wynika, że żona finansuje jego bieżące koszty utrzymania). Skarżący poprzestał natomiast na wyjaśnieniach, iż nie posiada wiedzy na temat dochodów żony i dzieci, stanu majątkowego małżonki oraz wydatków jakie ponosi ona w związku z utrzymywaniem mieszkania. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny podatnik nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. Dodatkowo niewyjaśniona pozostała kwestia stanu majątkowego skarżącego w okresie od 01.01.2010 do 24.08.2012r. Skarżący wyjaśnił jedynie, że "nie posiada ruchomości i nieruchomości". Powyższe oznacza, iż obecnie, aktualnie, nie posiada żadnego majątku co wynika już z formularza wniosku PPF. Skarżący wezwany był natomiast do wyjaśnienia jakie ewentualnie składniki majątkowe posiadał wcześniej tj., w okresie dwóch lat przed złożeniem wniosku o przyznanie prawa pomocy. Kwestia ta ma bowiem znaczenie dla oceny sytuacji materialnej skarżącego, istotne jest bowiem, jaki stan majątkowy posiadał skarżący uprzednio oraz w jaki sposób ewentualnie rozporządził swoim majątkiem. Nieprzedstawienie przez wnioskodawcę w sposób przejrzysty swojej sytuacji rodzinnej i majątkowej, w szczególności niewykazanie braku możliwości wypełnienia obowiązku pokrycia kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika z pomocą małżonki, uniemożliwia przerzucenie obowiązku finansowania w tym zakresie postępowania na budżet państwa. Oświadczenie strony, które budzi wątpliwości, nie może stanowić podstawy przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez nią zakresie. Orzekanie na podstawie niekompletnych danych nie jest natomiast możliwe ani dopuszczalne. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania. W związku z tym skoro nie są spełnione przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji.