I SA/Ol 384/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Włodzimierz Kędzierski, Sędziowie sędzia WSA Zofia Skrzynecka, sędzia WSA Wojciech Czajkowski (spr.), Protokolant Specjalista Paweł Guziur, po rozpoznaniu w Olsztynie na rozprawie w dniu 7 lipca 2011r. sprawy ze skargi M. N. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie odmowy umorzenia kosztów egzekucyjnych I. uchyla zaskarżone postanowienie II. zasądza od Skarbu Państwa - Kasy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie na rzecz ustanowionego z urzędu pełnomocnika adwokata tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną świadczoną z urzędu kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz należny od tej kwoty podatek od towarów i usług Pismem z dnia 13 grudnia 2010 r. M.N. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu kosztów egzekucyjnych, powstałych w związku z egzekucją nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne za okres od 2000 r. do 13 września 2007 r.. W uzasadnieniu wskazał, iż jest osobą niepełnosprawną, a ponadto sprawuje opiekę nad przewlekle chorą żoną. Pozostaje bez pracy. Rodzina utrzymuje się z renty żony oraz stałego zasiłku z pomocy społecznej. Wnioskodawca podniósł ponadto, że prowadzone wobec niego egzekucje sądowe zostały umorzone z powodu braku majątku. Dyrektor Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, postanowieniem z dnia "[...]" odmówił M. N. umorzenia kosztów egzekucyjnych powstałych w postępowaniu prowadzonym na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych w dniach 22 czerwca 2007 r., 13 października 2010 r. i 17 listopada 2010r.. W uzasadnieniu stwierdził, iż trudna sytuacja materialna oraz brak środków na pokrycie zadłużenia, na które powołała się strona, nie przesądza o pozytywnym rozpatrzeniu jej wniosku. Ponadto w opinii organu egzekucyjnego, orzeczenie lekarskie o przyznaniu zobowiązanemu umiarkowanego stopnia niepełnosprawności nie oznacza, iż jest on niezdolny do podjęcia pracy. Utrzymując w mocy powyższe rozstrzygnięcie, w uzasadnieniu postanowienia z dnia "[...]" Dyrektor Izby Skarbowej zwrócił uwagę, iż organ I instancji prowadzi postępowanie egzekucyjne wobec majątku zobowiązanego na podstawie 90 tytułów wykonawczych obejmujących zaległości z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy, za okres od października 2001 r. do sierpnia 2007 r.. Łączna kwota dochodzonych na dzień 3 stycznia 2011 r. składek wynosiła 15.051,05 zł. Wszczęcie egzekucji administracyjnej na podstawie w/w tytułów wykonawczych nastąpiło poprzez doręczenie stronie odpisów tytułów wykonawczych z "[...]","[...]" i "[...]", wraz z zawiadomieniami o zajęciu rachunku bankowego o nr: "[...]", od "[...]" do "[...]", od "[...]" do "[...]" oraz od "[...]" do "[...]". W związku z powyższymi czynnościami egzekucyjnymi powstały koszty egzekucyjne w kwocie 1.469,60 zł, na które złożyły się: opłata manipulacyjna w wysokości 255,20 zł oraz opłata za dokonane czynności egzekucyjne w wysokości 1.214,40 zł. Powołując treść art. 64e § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2005 r. Nr 229, poz. 1954 ze zm.), dalej jako u.p.e.a., Dyrektor Izby Skarbowej podkreślił, że organ egzekucyjny może w całości lub w części umorzyć przypadające na jego rzecz koszty egzekucyjne, o ile zachodzą przesłanki zastosowania tej instytucji wymienione w art. 64e § 2 u.p.e.a.. Zgodnie zaś z tym przepisem, koszty egzekucyjne mogą być umorzone: 1) w razie ich nieściągalności od zobowiązanego lub gdy zobowiązany wykaże, że nie jest w stanie ich ponieść bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej, 2) gdy za umorzeniem przemawia ważny interes publiczny, 3) gdy ściągnięcie tylko kosztów egzekucyjnych spowodowałoby niewspółmierne wydatki egzekucyjne. Podkreślając, że omawiana instytucja oparta jest na konstrukcji uznania administracyjnego, Dyrektor Izby Skarbowej stwierdził, iż w niniejszej sprawie organ egzekucyjny zasadnie stwierdził, że nie zaistniały podstawy do umorzenia kosztów egzekucyjnych. W ocenie organu, obciążenie strony samymi kosztami egzekucyjnymi nie spowoduje znacznego uszczerbku w jej sytuacji finansowej, a ponadto za umorzeniem kosztów nie przemawia ważny interes publiczny. Podnosząc powyższe organ zwrócił uwagę, że w okresie od września 2000 r. do lutego 2002 r. zobowiązany w sposób dobrowolny dokonał wpłat na poczet należności z tytułu składek w łącznej wysokości 1.623,07 zł. Tym samym stwierdzenie nieściągalności dochodzonego obowiązku na obecnym etapie postępowania jest przedwczesne. Odnosząc się do argumentacji strony, iż jest ona osobą niepełnosprawną, która opiekuje się przewlekle chorą żoną, organ odwoławczy wskazał, że potwierdzony dokumentami stan zdrowia jest niewątpliwie znacznym utrudnieniem ograniczającym możliwość podjęcia zatrudnienia. Jednak stan zdrowia zobowiązanego nie wyklucza możliwości podjęcia pracy w ogóle. Mając to na uwadze, zdaniem Dyrektora Izby Skarbowej nie zachodziły w sprawie przesłanki z art. 64e § 2 pkt 1 i 3 u.p.e.a.. Analizując natomiast przesłankę wymienioną w punkcie 2, § 2 tego artykułu, tj. "ważnego interesu publicznego", Dyrektor Izby Skarbowej podniósł, iż uwzględniono aspekt możliwości finansowych samego zobowiązanego, a także stan finansów ZUS, który w odniesieniu do tej przesłanki ma równoważne znaczenie. Organ odwoławczy wskazał, że w świetle przedłożonych przez stronę dokumentów dotyczących wysokości wydatków na zaspokojenie bieżących potrzeb życiowych oraz wysokości zobowiązań wobec innych wierzycieli, nie neguje wiarygodności jej twierdzenia o trudnej sytuacji finansowej. Podkreślił jednak, iż z podobnymi kłopotami finansowymi oraz problemami życiowymi i zdrowotnymi boryka się w obecnych czasach gospodarki rynkowej oraz zwiększających się kosztów utrzymania, znaczna część społeczeństwa. Dodatkowo organ zaznaczył, iż zaległości są wynikiem prowadzonej uprzednio przez zobowiązanego działalności gospodarczej. Związanego z nią ryzyka nie można przerzucać bezpośrednio na Skarb Państwa, a pośrednio także całe społeczeństwo. Pismem z dnia 22 kwietnia 2011 r. zatytułowanym "Zażalenie" strona wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skargę na wymienione wyżej postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej. W uzasadnieniu ponowiła argumentację przedstawioną w zażaleniu, wskazując na swoją trudną sytuację materialną, osobistą oraz obecny stan zdrowia. Skarżący podniósł, że oprócz kosztów egzekucyjnych obciążają go również zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy w łącznej kwocie 24.107.05 zł. Ponownie podkreślił, że jest osobą niepełnosprawną. Opiekuje się chorą żoną, która otrzymuje świadczenie rentowe. Jak podał, nie wystarcza im środków na zakup leków, którego koszt wynosi 600 zł miesięcznie. Studiująca córka utrzymuje się natomiast ze stypendium naukowego oraz dorywczych prac weekendowych. Skarżący zarzucił, że ZUS pozbawił go prawa do minimalnej egzystencji poprzez zajęcie rachunku bankowego służącego m.in. do wpływu zasiłków na zapewnienie podstawowych warunków socjalno – bytowych. Wskazał, że organ egzekucyjny zajął na rachunkach bankowych kwotę 28.720 zł, podczas, gdy jego zadłużenie wobec ZUS wynosi 25.411,18 zł. Skarżący zakwestionował przyjęte przez organy rozumienie wyrażenia "interes społeczny". Jak stwierdził, w pojęciu tym może mieścić się również interes rodziny, która jest podstawową grupą społeczną. W jego ocenie, odmowa umorzenia należności pieniężnych jakiejkolwiek grupie społecznej szkodzi pozostałym grupom. Ponadto strona zarzuciła, że Zakład w kolejnych rozstrzygnięciach odmawiających umorzenia dochodzonych należności, nie podjął żadnej inicjatywy w celu dokładniejszego zbadania sprawy. W odpowiedzi Dyrektor Izby Skarbowej, wnosząc o oddalenie skargi, podtrzymał argumentację zawartą w uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle powołanego przepisu ustawy wojewódzki sąd administracyjny w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżone akty administracyjne z punktu widzenia ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tych aktów. Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie doszło do naruszenia przepisów prawa procesowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Dlatego też, zaskarżone postanowienie należało wyeliminować z obrotu prawnego. Umorzenie kosztów egzekucyjnych, o których mowa w art. 64e ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że do organu należy wybór jednego z możliwych sposobów rozstrzygnięcia sprawy, a sądowa kontrola tego rodzaju rozstrzygnięcia obejmuje jedynie samo postępowanie poprzedzające jego wydanie. Głównym powodem odmowy skarżącemu umorzenia kosztów egzekucyjnych było uznanie przez organy, iż w sprawie nie zaszła żadna z przesłanek określonych w art. 64 e § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Zauważyć zaś należy, że rozstrzygniecie w przedmiocie umorzenia kosztów egzekucyjnych ma charakter uznaniowy. Sądowa kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego obejmuje zatem zbadanie, czy wydanie postanowienia poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tzn. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy i rozważył wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia wnioskowanej ulgi. W orzecznictwie podkreśla się, że kontrola sądowa takich decyzji zmierza do ustalenia, czy na podstawie przepisów prawa dopuszczalne było wydanie decyzji, czy organ przy jej wydaniu nie przekroczył granic uznania i czy uzasadnił rozstrzygnięcie dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami (p. wyrok NSA z dnia 28 kwietnia 2003r., sygn. akt II SA2486/2001). Przesłanki umorzenia kosztów egzekucyjnych zostały wymienione w art. 64e § 2 u.p.e.a. stanowiącym, że koszty egzekucyjne mogą być umorzone, jeżeli: 1) stwierdzono nieściągalność od zobowiązanego dochodzonego obowiązku lub gdy zobowiązany wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej; 2) za umorzeniem przemawia ważny interes publiczny; 3) ściągnięcie tylko kosztów egzekucyjnych spowodowałoby niewspółmierne wydatki egzekucyjne. Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie wskazując na uznaniowy charakter rozstrzygnięcia, organ nie dokonał dokładnego i wnikliwego przeanalizowania tych przesłanek z punktu widzenia wszystkich argumentów podnoszonych przez skarżącego w toku postępowania administracyjnego. Dotyczy to zarówno jego sytuacji materialnej, jak i zdrowotnej. Wobec ujawnionych okoliczności faktycznych organ nie może zaś pozostać obojętny na podnoszoną przez skarżącego argumentację odnośnie zagrożenia podstaw jego egzystencji, w związku z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym. Ten aspekt zobiektywizowanych przyczyn i skutków zadłużenia wnioskodawcy powinien być w pełni dostrzeżony w związku ze stosowaniem przepisów obowiązującego prawa, w tym zasad ogólnych postępowania egzekucyjnego. Uzasadniając rozstrzygnięcie organy pominęły fakt korzystania przez wnioskującego o umorzenie z pomocy społecznej i to, że otrzymywane z tego tytuły środki stanowią w zasadzie stałe źródło utrzymania (k.13 i 21 akt adm.). Ta istotna okoliczność w związku z wnioskiem udzieleniem ulgi okoliczność, nie została poddana przez organ bliższej analizie. Tymczasem organ powinien uczynić przedmiotem swych rozważań kwestię, czy możliwa jest realizacja dochodzonych należności w sytuacji, gdy źródłem utrzymania strony są środki pieniężne z pomocy społecznej, które zapewniają Jej minimum egzystencji. Pomoc społeczna jest bowiem instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Jej celem jest zaś wsparcie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienie im życia w warunkach niezagrażających ich egzystencji. Jak trafnie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 19 lutego 2010 r., sygn. akt II GSK 393/09 , jeżeli sytuacja ekonomiczna skarżącego zmusza go do korzystania z pomocy społecznej, to odmawiając umorzenia należności organ powinien wykazać, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowania jej w sposób szczególny. Korzystanie przez daną osobę z pomocy finansowej państwa świadczyć może o trudnej sytuacji finansowej tej osoby i stanowi istotną okoliczność mogącą przemawiać za uwzględnieniem jej żądania o umorzenie zadłużenia. Tymczasem w sytuacji, gdy ustawodawca przewidział możliwość zastosowania umorzenia należności "w uzasadnionych przypadkach" organ odmawiając zastosowania tej instytucji zobowiązany był należycie wykazać, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowania jej w sposób szczególny. W ocenie Sądu, przyjęcie przez Dyrektora Izby Skarbowej, że powołane przez wnioskodawcę argumenty nie dają podstawy do umorzenia kosztów egzekucyjnych, w sytuacji, gdy organy obu instancji w istocie nie rozważały jakie są niezbędne potrzeby życiowe skarżącego i czy faktycznie istnieją możliwości zaspokojenia tych potrzeb, należy uznać za nieuprawnione. Podobnie, negatywnie ocenić należało dowolne, bo niepotwierdzone żadnymi dowodami stwierdzenie organu, że pomimo legitymowania się orzeczeniem o trwałej niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym, skarżący może podjąć pracę. Na tle przedstawionych wyżej uwag dotyczących sytuacji materialnej i stanu zdrowia skarżącego, nie poparte dowodami i przekonywującą argumentacją są wywody uzasadnienia odnośnie braku ważnego interesu publicznego dla umorzenia wnioskowanej należności, gdyż według organu, obciążenie strony samymi kosztami egzekucyjnymi nie spowoduje znacznego uszczerbku w jej sytuacji finansowej. Wysnuty pomimo niewątpliwie trudnej sytuacji materialnej zobowiązanego związanej z jego stanem zdrowia i uniemożliwiającej zarobkowanie oraz powodującej istotne trudności w rozwiązywaniu problemów życia codziennego, wniosek organu, że istnieje bądź w przyszłości może istnieć możliwość opłacenia należności z tytułu zaległych składek, jest zbyt daleko idący. Ramy uznania administracyjnego przekracza też, zdaniem Sądu, odwołanie się w uzasadnieniu postanowienia odmawiającego umorzenia, do dokonywania przez zobowiązanego w latach 2000 – 2002, (czyli ponad osiem lat przed zwróceniem się do organu o umorzenie należności), dobrowolnych wpłat na poczet składek, w łącznej kwocie 1.623,07 zł. Dokonana w niniejszej sprawie ocena ustaleń faktycznych pozostaje tym samym w sprzeczności z zebranym materiałem dowodowym. Zaniechania organu w zakresie analizy całokształtu istotnych okoliczności doprowadziły do sytuacji, iż zaszła konieczność usunięcia zaskarżonego postanowienia z obrotu prawnego. Jego uzasadnienie nie wyjaśnia w sposób przekonywujący, dlaczego w odniesieniu do sytuacji niepełnosprawnego i korzystającego z pomocy społecznej zobowiązanego, nie występują przesłanki umorzenia należności. Tak więc uzasadnienie to nie spełnia wymogu, o którym mowa w art. 107 § 3 K.p.a. Uchybiono również obowiązkom wynikającym z art. 7 i 11 K.p.a. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie stwierdził, że dla prawidłowego rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy konieczne jest przeprowadzenie przez organ administracji szczegółowej analizy i pełnej oceny tego, czy w sprawie wystąpiły przesłanki umorzenia należności z tytułu kosztów egzekucyjnych powstałych w związku z egzekucją nieopłaconych składek. Przedstawioną wyżej ocenę faktyczną i prawną organ powinien mieć na uwadze w związku z ponownym rozpoznaniem sprawy. Uzasadniając rozstrzygnięcie powinien zaś odnieść się do wszystkich dowodów występujących w sprawie. Uzasadnienie to powinno zawierać dokładna analizę występujących w sprawie faktów, nawet wtedy, gdyby fakty te nie znalazły uznania u organu rozstrzygającego sprawę. Powinno ono również zawierać przekonywującą i zgodną z regułami swobodnej oceny dowodów, ocenę stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa oraz wskazywać jaki związek zachodzi między tą oceną, a treścią rozstrzygnięcia. W związku z powyższym, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 152 p.p.s.a., należało orzec jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie z art. 200 i art. 205 § 1 p.p.s.a..