I SA/Ol 426/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Kantecka, Sędziowie Sędzia WSA Andrzej Błesiński, Sędzia WSA Wiesława Pierechod (spr.), Protokolant Marika Brzozowiec, po rozpoznaniu w Olsztynie na rozprawie w dniu 23 lipca 2009 r., sprawy ze skargi A.R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję Zaskarżoną decyzją z dnia "[...]" Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w związku z wnioskiem z dnia 13 marca 2009 r. A. R. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję z dnia "[...]" Nr "[...]" w sprawie odmowy umorzenia należności z tytułu składek. W motywach decyzji Prezes ZUS stwierdził, że : J. R. prowadząc działalność gospodarczą w okresie od 01.09.1991r. do31.07.1992r. oraz od 01.05.1994r. do 31.12.1998r., nie dopełnił ustawowego obowiązku opłacania należnych składek ubezpieczeniowych i na dzień zgonu tj. 30.03.2004r. posiadał zadłużenie wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Według postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 23.02.2003r. spadek po J. R. nabył zstępny A.R. w całości. Decyzją z dnia "[...]" Zakład Ubezpieczeń Społecznych orzekł o odpowiedzialności spadkobiercy za długi spadkowe powstałe z tytułu nieopłacenia składek na ubezpieczenie społeczne za okres 01/1997- 12/1998. Na skutek odwołania od powyżej decyzji Sąd Okręgowy - Sąd Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 26.04.2007 r. zmienił zaskarżoną decyzję i ustalił, ze A. R. nie ponosi odpowiedzialności za długi spadkowe powstałe w okresie 01/1997 - 12/1997, gdyż należności te uległy przedawnieniu. Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 11.04.2008r. oddalił apelację zobowiązanego od części wyroku stwierdzającego, że ponosi on odpowiedzialność za zaległości za 1998r, Dnia 02.10.2008r. odpisane zostały należności z tytułu składek za okres 01/1997 - 11/1997 z tytułu przedawnienia. Do uregulowania pozostała należność główna w kwocie 3.951 zł i odsetki – 7.194 zł – łącznie 11.145 zł. W dniu 30.11.2008r. A. R. wniósł o umorzenie należności z tytułu składek. Decyzją z dnia "[...]" przedmiotowy wniosek rozpatrzono negatywnie. W dniu 13.03.2009r. zobowiązany złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie należności, motywując go brakiem możliwości spłacenia zadłużenia. Wskazał, iż utrzymuje się wraz z rodziną jedynie z prac dorywczych, pieniądze w ten sposób zarobione pozwalają utrzymać mieszkanie i trzyosobową rodzinę. Nie zalega z opłatami za mieszkanie, którego jest właścicielem, ponieważ roczny koszt stanowi kwotę około 100 zł (miesięcznie około 20 zł). Natomiast samochód jest zobowiązanemu niezbędny ze względu na chorobę dziecka i związane z tym częste wizyty u lekarza, czy w szpitalu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie znalazł podstaw do zmiany decyzji odmawiającej umorzenia należności. Odnosząc się do argumentacji wnioskodawcy wyjaśnił, że może umorzyć należności z tytułu składek w całości lub części tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, zaś przesłanki wskazanej nieściągalności zawiera art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Dodatkowo powołując się na art. 28 ust. 3a i 3b oraz § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003r., Nr 141, poz. 1365) stwierdził, iż istotne znaczenie przy ocenie istnienia przesłanek przemawiających za umorzeniem na podstawie ww. rozporządzenia mają ustalenia, czy trudności płatnicze zostały spowodowane działaniem czynników, na które płatnik nie może mieć wpływu, np.: w wyniku klęsk żywiołowych lub też z powodu przewlekłych chorób zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorymi członkami rodziny, bądź innych nadzwyczajnych zdarzeń losowych. Ciężar udowodnienia, iż w sprawie wystąpiły okoliczności przemawiające za umorzeniem należności spoczywa na zobowiązanym. Mając na uwadze te przesłanki Zakład stwierdził, że z analizy akt sprawy wynikało, iż brak jest okoliczności przemawiających za pozytywnym rozpatrzeniem wniosku. Zobowiązany posiada majątek w postaci nieruchomości oznaczonej KW 64891 (tj. mieszkanie) co do której Zakład podjął czynności zmierzające do wpisu hipoteki. Wraz z żoną są osobami bezrobotnymi bez prawa do zasiłku. Z prac dorywczych otrzymuje zapłatę w wysokości około 1.000 - 1.500 zł miesięcznie, z czego utrzymuje mieszkanie i trzyosobową rodzinę. Zdaniem Organu podniesiona przez zobowiązanego okoliczność, że posiadane mieszkanie nie jest wiele warte, "znajduje się we wspólnocie mieszkaniowej, jest zawilgocone, w łazience spada tynk ze ścian, dach przecieka" nie daje podstaw – w świetle z art. 6 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jednolity Dz. U. z 2005r. nr 229, poz. 1954 ze zm.) do zaniechania podjęcia czynności zmierzających do zastosowania środków egzekucyjnych. Organ zaznaczył, iż rozumiejąc trudną sytuację finansową zobowiązanych, Zakład może na wniosek dłużnika rozłożyć należności na raty, uwzględniając możliwości płatnicze dłużnika oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Jest to kompromisowa forma regulowania zadłużenia, gdyż ewentualne wszczęcie postępowania egzekucyjnego, np. z nieruchomości ulega zawieszeniu w razie zawarcia ugody. Mając powyższe na uwadze organ po ponownej analizie sprawy, nie znalazł przesłanek umożliwiających umorzenie wnioskowanych należności. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego A. R. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy i umorzenie w całości należności. Podniósł, iż spadek po zmarłym ojcu otrzymał w postaci samych długów w Urzędzie Skarbowym oraz ZUS. Przyjmując spadek nie miał świadomości, iż jest on obciążony długami. Wskazał, że jest jedynakiem, zaś oboje rodzice nie żyją. Koszty pogrzebu ojca zostały opłacone z ubezpieczenia skarżącego. Stwierdził, iż jego sytuacja materialna jest ciężka. Nie ma stałej pracy, pomimo wielu prób znalezienia jej. Trzyosobową rodzinę utrzymuje z prac dorywczych, z których otrzymuje wynagrodzenie w kwocie od 1.000 zł do 1.500 zł miesięcznie. Podniósł, iż nawet spłata długu w ratach jest dużym obciążeniem dla jego rodziny. Nie posiada żadnych możliwości uzyskania pomocy ze strony rodziny. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie i potrzymał stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: W związku z żądaniem skargi należy wyjaśnić, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Zasady i tryb tej kontroli reguluje ustawa z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz.1270 ze zm.), zwana dalej w skrócie p.p.s.a. Zgodnie z przepisami powołanej ustawy sąd administracyjny nie rozstrzyga sprawy merytorycznie tj. nie orzeka bezpośrednio o prawach bądź obowiązkach strony postępowania, o których zadecydował na podstawie obowiązujących przepisów prawa organ administracji. Natomiast rozpoznając skargę na działanie organu administracji publicznej Sąd uchyla decyzję gdy stwierdzi, że przy jej wydaniu doszło do naruszenia prawa materialnego lub przepisów postępowania w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Podkreślić przy tym należy, że stosownie do art. 133 i 134 p.p.s.a. sąd orzeka na podstawie akt i w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi. W związku z przedstawionymi wyżej regułami orzekania Sąd nie mógł umorzyć długu a jedynie ocenić, czy decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, od której skarżący wniósł "odwołanie" odpowiada prawu. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (j.t. Dz.U. z 2007r. nr 11, poz. 74 ze zm.) zwanej dalej w skrócie "ustawą", określające zdarzenia, których zaistnienie daje Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych prawo umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Artykuł 28 ust. 1 - 3 ustawy dopuszcza możliwość umarzania należności z tytułu składek w całości lub w części tylko w przypadkach ich całkowitej nieściągalności, wyczerpująco określonych w jego ust. 3 pkt 1 - 6 . Przewidziane w art. 28 ust. 2 i 3 uzależnienie umorzenia należności z tytułu składek od całkowitej ich nieściągalności nie dotyczy ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikiem składek na ubezpieczenie społeczne. Art. 28 ust. 3a ustawy stanowi bowiem, że należności z tytułu składek przypadające od tych osób mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Na podstawie normy kompetencyjnej z art. 28 ust. 3b Minister Gospodarki, pracy i Polityki Społecznej w rozporządzeniu z dnia 31 lipca 2003r. określił szczegółowe wytyczne, którymi powinien się kierować Zakład podejmując decyzję w przedmiocie umorzenia składek. Przepis § 3 ust. 1 rozporządzenia stanowi, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. W punktach 1, 2, 3 tego przepisu wskazano przypadki uzasadniające umorzenie tj : – pozbawienie, na skutek opłacenia należności z tytułu składek możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych zobowiązanego i jego rodziny; – poniesienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących brak możliwości dalszego prowadzenia działalności; – przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Zdaniem Sądu powyższe wskazania nie wykluczają przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie należności rozważenia także innych okoliczności. Z treści § 3 ust. 3 rozporządzenia wynika bowiem, że przesłanki umorzenia zostały wskazane przykładowo, o czym świadczy użycie sformułowania "w szczególności". Podkreślić należy, że w wyroku z dnia 21.01.2009r. sygn. akt II GSK 650/08 (publ. Lex 484039) Naczelny Sąd Administracyjny wskazał na konieczność dostrzegania rozdzielności unormowań w zakresie możliwości umorzenia należności z tytułu składek w zależności od tego czy te należności ciążą na płatniku składek z tytułu cudzego ubezpieczenia (np. osób zatrudnionych) czy też z tytułu własnego ubezpieczenia. Zwrócił uwagę, że w tym drugim wypadku ocenie Organu nie powinna podlegać kwestia całkowitej nieściągalności lecz niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny. W niniejszej sprawie uzasadnienie odmowy umorzenia należności oparto jedynie na ustaleniu, że wnioskujący o ich umorzenie spadkobierca płatnika składek posiada mieszkanie tj. nieruchomość na której można ustanowić hipotekę oraz w stosunku do której można wdrożyć egzekucję a zatem nie wystąpiła sytuacja całkowitej nieściągalności. Poza zakresem rozważań Zakładu Ubezpieczeń Społecznych pozostały pozostałe okoliczności sprawy, podnoszone w trakcie postępowania. Zdaniem Sądu powołanie w art. 31 ustawy, że do należności z tytułu składek stosuje się odpowiednio m.in. art. 97 § 1, art. 98 § 1 pkt 1, 2, 5, 7 Ordynacji podatkowej, na mocy których to przepisów odpowiedzialność za dług J.R. przeniesiono na skarżącego nie oznacza, że organ nie powinien rozważać wniosku o umorzenie należności również w kontekście systemowym, wykraczającym poza literalne brzmienie przepisów. Zauważyć należy, że sytuacje przykładowo wskazane w rozporządzeniu jako uprawniające ZUS do podjęcia pozytywnej decyzji dotyczą co do zasady tej osoby, która nie dopełniła obowiązku zapłaty składek, a nie następcy prawnego. Natomiast sam obowiązek opłacania składek związany jest z ubezpieczeniem na wypadek utraty możliwości zarobkowania na skutek wieku czy choroby. Można by w związku z tym w ogóle rozważać, czy obowiązek opłacania składek na własne ubezpieczenie spadkodawcy ma charakter majątkowy w rozumieniu art. 922 § 1 k.c. Skarżący podnosił, że jego ojciec w chwili śmierci nie podlegał ubezpieczeniu. Należy stąd wnosić, że nie otrzymywał żadnych świadczeń z ZUS co stanowiło m.innymi konsekwencję nieopłacenia składek i wynikało z obowiązujących w tym zakresie przepisów. Bezsporne jest, że skarżący na skutek nie złożenia w odpowiednim terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku lub przyjęciu go z dobrodziejstwem inwentarza, nabył z mocy prawa spadek, w skład którego wchodziły wyłącznie długi publicznoprawne. Utrzymuje trzyosobową rodzinę z dochodów nieznacznie tylko przekraczających, w przeliczeniu na członka rodziny, minimum dochodowe, uprawniające do korzystania ze świadczeń pomocy społecznej. Pominięcie tych okoliczności przy ocenie przesłanek umożliwiających umorzenie stanowi naruszenie reguł postępowania administracyjnego jak też powołanych przepisów prawa materialnego. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.