I SA/Ol 458/12

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Małgorzata Klimek po rozpoznaniu w dniu 21 września 2012r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. G. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie doradcy podatkowego w sprawie ze skargi J. G. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]", Nr "[...]" w przedmiocie: odmowy umorzenia kosztów egzekucyjnych postanawia: 1) zwolnić skarżącego od kosztów sądowych 2) odmówić ustanowienia doradcy podatkowego Wnioskiem z dnia 24 sierpnia 2012 r. złożonym na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF), skarżący J. G. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego. Z oświadczenia wnioskodawcy wynika, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z uczącą się 17-letnią córką oraz dwójką pełnoletnich synów. Oświadczył, że cała rodzina utrzymuje się ze świadczenia emerytalnego skarżącego w wysokości 1.092,14 zł miesięcznie netto. Wskazał, iż jest współwłaścicielem domu. W uzasadnieniu wniosku stwierdził, że z uzyskiwanego dochodu prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez komornika, nadto z tytułu ugody administracyjnej zawartej z ZUS w "[...]" spłaca kwotę 100 zł miesięcznie. Podkreślił, że ponosi znaczne wydatki związane z utrzymaniem uczącej się córki, nadto pomaga synom. Korzysta z pomocy Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w różnych formach. Wyjaśnił, iż po opłaceniu opłat związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, pozostaje mu kwota ok. 50-80 zł, którą to przeznacza na naukę córki. Do wniosku załączył kserokopię: dokumentów lekarskich (k. 15-17), dotyczących jego stanu zdrowia, decyzję i zaświadczenie wydane przez Urząd Pracy (k. 18, k. 20,k. 21), zaświadczenie z GOPS w "[...]" o przyznanej pomocy w okresie od 01.01.2009 r. do 31.12.2011 r. (k. 19), postanowienie Sądu Rejonowego w Olsztynie Wydział V Gospodarczy z dnia 01.03.2012r. (k. 22), decyzję ZUS o wysokości świadczenia emerytalnego (k. 23-24), decyzji przyznających pomoc skarżącemu przez GOPS (k. 25-29) oraz odpisy dokumentów potwierdzających fakt kontynuowana nauki przez córkę (k. 14, k. 30, k. 31). Oceniając wniosek o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy powinien zbadać sytuację majątkową wnioskodawcy, a w szczególności skonfrontować jego dochody z udokumentowanymi wydatkami. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona stosownie do przepisu art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( t.j. Dz. U. z 2012r., poz. 270, dalej cyt. jako p.p.s.a.), jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Pismem z dnia 06.09.2012 r. skarżący wezwany został do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie następujących dodatkowych oświadczeń: - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia w zakresie przeznaczenia kwoty w wysokości 140.000,00 zł, uzyskanej ze sprzedaży w dniu 10.11.2010r. - działki zabudowanej położonej w "[...]", - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia czy synowie skarżącego uzyskują jakiekolwiek dochody, w tym z prac dorywczych i sezonowych, w przypadku odpowiedzi pozytywnej podania wysokości oraz częstotliwości osiąganych dochodów. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący wyjaśnił, iż syn "[...]" nie osiąga żadnych dochodów, stanowi oddzielne gospodarstwo, a skarżący stara się mu pomagać. Syn "[...]" osiąga dochody z tytułu zatrudnienia w pizzerii w wysokości netto 597 zł, które w całości przeznacza na wynajem stancji i stanowi odrębne gospodarstwo domowe. Odnośnie kwoty uzyskanej ze sprzedaży działki, wyjaśnił, iż została ona rozchodowana w następujący sposób: 40.000 zł na opłacenie składek ZUS "[...]", 50.000 zł na spłatę syna "[...]" w zamian za wymeldowanie oraz wcześniejszych zobowiązań, 15.000 zł wymiana i montaż okien, 2.800 – wpłata do Zakładu Energetycznego za ponowne podłączenie prądu oraz z tytułu zadłużenia, 1.500 zł – remont pieca c.o., 3.000 zł – remont budynku wraz z dachem i pozostałych obiektów, 10.000 zl zwrot pożyczek sąsiedzkich, 8.000 zł – podłączenie wody, 3.000 zł – zakup agregatu prądotwórczego, pozostałą kwotę wydatkował na wymianę podstawowego wyposażenia, w tym mebli, leki oraz bieżące potrzeby, których teraz nie potrafi określić. Podniósł, iż bardzo często przebywa w szpitalach, korzysta z interwencji pogotowia ratunkowego, powinien zażywać leki, ale nie stać go na ich wykupienie – koszt średnio 500 zł. Dodał, iż wraz z córką żyje poniżej egzystencji społecznej. Rozpoznając niniejszy wniosek wskazać należy, iż zgodnie z treścią przepisu art. 246 §1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, w przypadku gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast stosownie do pkt 2 §1 art. 246 ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W myśl art. 245 § 3 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Z powyższej regulacji wynika, iż chcąc ubiegać się o pomoc w zakresie częściowym czy też całkowitym, strona musi wykazać, że nie posiada żadnych środków na obronę swoich interesów przed sądem bądź środków wystarczających. Powołane przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą Budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę przedstawionych we wniosku okoliczności przemawiających, zdaniem strony, za rozstrzygnięciem korzystnym dla niego. Należy zauważyć, że ciężar dowodu spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca powinien zatem wykazać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest w stanie pokryć kosztów procesu we własnym zakresie. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinna do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Jak już wskazano, prawo pomocy może być przyznane tylko wówczas, gdy strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania albo nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Niewątpliwie konieczność zapłaty kosztów sądowych zawsze powoduje uszczerbek i ewentualnie konieczność ograniczenia innych wydatków, jednakże zastosowanie instytucji przyznania prawa pomocy jako wyjątku od zasady ponoszenia kosztów sądowych jest możliwe tylko w sytuacji powstania uszczerbku w koniecznym utrzymaniu, nie zaś w przypadku powstania jakiegokolwiek uszczerbku. Przez pojęcie uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy natomiast rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i finansowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Na wstępie niniejszych rozważań stwierdzić należy, że przedstawiona sytuacja materialna i rodzinna wnioskodawcy nie pozwala na przyjęcie, iż w sprawie zachodzą szczególne okoliczności pozwalające na skuteczne ubieganie się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, w postaci zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. W niniejszej sprawie uznano, że skarżący wykazał przesłanki do zastosowania w jego przypadku prawa pomocy w zakresie częściowym w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Zgodzić należy się ze skarżącym, iż jego obecna sytuacja finansowa nie pozwala na zgromadzenie większych zasobów finansowych, co w konsekwencji powoduje, iż może mieć on trudności z uiszczeniem kosztów sądowych. Uzyskiwane świadczenie emerytalne przeznaczane jest na bieżące koszty utrzymania skarżącego i jego rodziny. Wzięto również pod uwagę, iż skarżący jest osobą schorowaną, która część swoich dochodów musi przeznaczać na leczenie i lekarstwa. Biorąc jednakże pod uwagę całokształt sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy stwierdzić należy, iż nie jest ona na tyle zła, aby uprawniała do przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Oceniając sytuację materialną wzięto pod uwagę, iż wnioskodawca pod koniec 2010r. dysponował znaczącą kwotą uzyskaną ze sprzedaży działki. Całą tę kwotę wydatkował w okresie niespełna dwuletnim, nie czyniąc sobie żadnych oszczędności. Rozdysponował cały spieniężony majątek w taki sposób, że obecnie zmuszony jest do korzystania z pomocy Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej. W ocenie rozpoznającego niniejszy wniosek, skarżący winien poczynić pewne oszczędności z uzyskanych środków pieniężnych, zwłaszcza w sytuacji, gdy jego bieżąca sytuacja materialna nie jest łatwa. Zwrócić należy uwagę, iż skarżący wydatkował środki pieniężne na modernizację domu, zakup mebli, części wydatków nie potrafi określić co do ich rodzaju. Ponadto w znacznej części uzyskaną kwotę przeznaczył na spłatę syna "[...]" (50.000 zł), które to zobowiązanie ma charakter prywatnoprawny i nie korzysta z pierwszeństwa przed kosztami niniejszego postępowania. Nieuzasadnione byłoby zatem ponoszenie ze środków publicznych wydatków na pełnomocnika dla skarżącego. Stwierdzić zatem należy, iż w sytuacji wyżej opisanego rozdysponowania majątkiem, trudno przerzucić obowiązek finansowania całego postępowania sądowoadministracyjnego prowadzonego w indywidualnej sprawie skarżącego na ogół obywateli. Rozpoznając wniosek referendarz sądowy nie bada jedynie aktualnej sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Ocena kondycji finansowej składającego wniosek o przyznanie prawa pomocy opiera się także na obrazie przeszłych zdarzeń (por. postanowienie NSA z dnia 9 lutego 2006 r. sygn. I FZ 9/06, niepubl.). Na marginesie wskazać należy, iż ustanowienie pełnomocnika na etapie postępowania przed Sądem I instancji ma charakter fakultatywny, od którego nie zależy dalszy byt sprawy, w przeciwieństwie do uiszczenia kosztów sądowych związanych z zainicjowaniem postępowania sądowego. Dodatkowo argumentując odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym wskazać należy, iż ustanowienie stronie w toku postępowania przed sądem I instancji pełnomocnika z urzędu powinno mieć charakter zupełnie wyjątkowy. Złożona przez stronę skarga ma dla sądu wyłącznie charakter niewiążącej informacji na temat wadliwości aktu czy działania (zaniechania) organu. Sąd I instancji, nie będąc związany granicami skargi, zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich ewentualnych naruszeń prawa dokonanych przez organ administracji, którego akt lub czynność zostały zaskarżone. Oznacza to, że sąd ma nie tylko prawo ale przede wszystkim obowiązek dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Co ważne przepis art. 6 p.p.s.a. zobowiązuje sąd do udzielania stronie występującej bez profesjonalnego pełnomocnika potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz do pouczania o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, zapewniając tym samym ochronę takiej strony. Należy w tym miejscu wskazać na pogląd prawny wyrażony w postanowieniu NSA z 20.06.2008 r. Sygn. akt II OZ 625/08 LEX nr 493568, w którym Sąd stwierdził, że ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu następuje tylko wówczas gdy brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Takie niebezpieczeństwo nie zachodzi w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na gwarancje procesowe przewidziane w art. 134 § 1 i art. 140 § 1 p.p.s.a. Dlatego też brak udziału zawodowego pełnomocnika nie pozbawia skarżącego możliwości dochodzenia swoich praw przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Olsztynie. Dodatkowo wskazać należy, iż skarżący nie ma obowiązku uczestniczenia w posiedzeniach Sądu oraz może ustanowić swoim pełnomocnikiem osoby bliskie np. rodzeństwo lub zstępnych (art. 35 § 1 p.p.s.a.). Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 246 §1 pkt 2 p.p.s.a. i art. 258§2 pkt 7 p.p.s.a. orzec należało jak w sentencji.