I SA/Ol 50/13

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Anna Ambroziak po rozpoznaniu w dniu 13 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku L. B. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika (radcy prawnego lub adwokata) w sprawie ze skargi L. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie: odmowy umorzenia należności z tytułu składek postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy obejmującego ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika Pismem z dnia 12 marca 2013 r. skarżący L. B. zwrócił się o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Następnie w wykonaniu wezwania tut. Sądu z dnia 15 marca 2013 r. skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu wniosku PPF, w którym wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego lub adwokata. Ze złożonego przez skarżącego formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, iż prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną T. B.. Małżonkowie B. uzyskują dochody z tytułu emerytur, przy czym skarżący określił, że po uwzględnieniu ponoszonych kosztów dochód wynosi 0 zł. Ponadto ze złożonego formularza wniosku wynika, iż skarżący nie posiada majątku. Posiada zadłużenie w kwocie ok. "[...]". Wyjaśnił, że zamieszkuje w domu przy ul. "[...]", na zakup którego zaciągnął kredyt, który zobowiązany jest spłacać do 2027 r., z tego też tytułu na nieruchomości tej Bank ma ustanowione zabezpieczenie. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że z uwagi na zajęcie części emerytury został skazany na życie w ubóstwie. Podniósł, że jest osobą ciężko chorą. Na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, referendarz sądowy może zażądać od strony złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W niniejszej sprawie z możliwości tej skorzystano i wystosowano do strony wezwanie z dnia 3 kwietnia 2013 r. W wezwaniu tym zwrócono się w terminie siedmiu dni o przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych takich jak: - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia w zakresie szczegółowego zestawienia stałych miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem własnym skarżącego i jego rodziny (np. rachunki za gaz, energię elektryczną, wodę, telefon, TV, Internet, ogrzewanie domu, wywóz odpadów, koszty wyżywienia, ubrania, środków czystości, koszty ewentualnej eksploatacji samochodu, koszty leczenia, rat pożyczek, kredytów, ubezpieczeń, itp.), przedłożenia odpisów dokumentów potwierdzających ponoszone wydatki za okres od 12.2012 r. do 03.2013 r., oświadczenia czy korzysta z czyjejś pomocy finansowej (ewentualnie rzeczowej) w związku z ponoszonymi wydatkami związanymi z utrzymaniem gospodarstwa domowego, w przypadku zaś odpowiedzi pozytywnej należało podać jej zakres oraz uprawdopodobnić, iż osoba ta posiada zdolność finansową na udzielanie skarżącemu pomocy, - wyciągów i wykazów z wszystkich posiadanych przez wnioskodawcę i współmałżonkę rachunków bankowych w tym obsługujących kartę kredytową, z okresu ostatnich czterech miesięcy (grudzień 2012r. – marzec 2013 r.), - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia w zakresie wysokości uzyskiwanych dochodów, w związku z pełnioną funkcją Prezesa "[...]". Przedłożenie zeznania podatkowego o osiągniętych dochodach, poniesionych stratach za rok podatkowy 2012 przez ten podmiot, ewentualnie przedłożenie zaświadczeń o wysokości zapłaconych zaliczek na podatek dochodowy za rok 2012, - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia w zakresie wysokości uzyskiwanego dochodu z tytułu umowy najmu za 2012 r. oraz za okres od 01.01.2013 r. do 31.03.2013 r., - innych oświadczeń i dokumentów istotnych zdaniem wnioskodawcy, określających jego sytuację majątkową i życiową . W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący, pismem z dnia 12 kwietnia 2013 r. wniósł o zwolnienie z obowiązku wykonania wezwania. Odnosząc się do wezwania w trybie art. 255 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zarzucił rozpoznającemu wniosek Referendarzowi sądowemu rażące naruszenie prawa. Podkreślił, że pismem procesowym z dnia 11.03.2013 r. sygn. akt I SA/Ol 50/13 wniósł o ujawnienie akt sprawy sygn. akt I SA/Ol 310/12. Nadto stwierdził, że ze sprawozdania finansowego "[...]", znajdującego się w Sądzie Gospodarczym wynika, że żadnych wynagrodzeń członkom Zarządu nie wypłacono. Wyjaśnił, że nałożenie na stronę obowiązku dostarczenia oświadczenia jak i dokumentów potwierdzających wysokość stałych miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem własnym skarżącego i jego rodziny jest ponad siły i możliwości skarżącego. Dodatkowo wnioskodawca wskazał, że na podstawie art. 106 § 3 ww. ustawy Sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów , jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości. Mając na uwadze powyższe zważono, co następuje: Rozpoznając niniejszy wniosek wskazać należy, iż na mocy art. 239 pkt 1 lit. e) p.p.s.a., strona skarżąca działanie lub bezczynność organu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, rozstrzygnięcie przedmiotowego wniosku ogranicza się do kwestii ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Zgodnie z art. 262 p.p.s.a., do stron korzystających z ustawowego zwolnienia od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych odpowiednie zastosowanie mają przepisy o przyznaniu prawa pomocy, w zakresie dotyczącym zastępstwa prawnego na zasadach prawa pomocy. Jak wynika z odpowiedniego zastosowania art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 wskazanej ustawy, ustanowienie radcy prawnego (adwokata) na rzecz osoby fizycznej następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść związanego z tym kosztu, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Powołane przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą Budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę przedstawionych we wniosku okoliczności przemawiających, zdaniem strony, za rozstrzygnięciem korzystnym dla niego. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej i finansowej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, sąd administracyjny (referendarz sądowy) może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów. Sąd ma bowiem dopiero wówczas możliwość przyznania prawa pomocy, gdy strona wykaże obiektywny i rzeczywisty brak możliwości poniesienia wymaganych kosztów. Zatem wezwanie na podstawie art. 255 p.p.s.a. ma na celu jedynie umożliwienie Sądowi (referendarzowi sądowemu) obiektywne i nie pozostawiające wątpliwości rozstrzygnięcie w kwestii oceny jej stanu finansowego i możliwości płatniczych w ramach przesłanek określonych w art. 246 § 1 p.p.s.a. uprawniających do przyznania prawa pomocy. Trzeba podkreślić bowiem, iż zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. To strona ma zatem przekonać sąd (referendarza sądowego) o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W gestii sądu administracyjnego pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności (postanowienie NSA 28.01.2009 r. sygn. akt I FZ 525/08, publ. LEX nr 551932). Nadto odnosząc się do powołanego przez stronę art. 106 § 3 p.p.s.a. należy stwierdzić, że powołana norma prawna reguluje kwestię przebiegu rozprawy przez sądem administracyjnym. Tym samym nie ma zastosowania do postępowania w zakresie rozpoznania wniosku strony o przyznanie prawa pomocy. Ciężar dowodu w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która winna przedstawić wszelkie istotne informacje jak i ewentualnie dokumenty potwierdzające spełnienie przesłanek do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Referendarz sądowy jak i Sąd nie mają możliwości prawnych do samodzielnego występowania do innych organów czy też sądów w celu zebrania uzupełniającego materiału dowodowego dla rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Biorąc pod uwagę ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy, zauważyć należy, iż złożone przez wnioskodawcę oświadczenia zarówno w formularzu wniosku PPF, jak i w piśmie z dnia 12 kwietnia 2012 r. oraz ustalone na podstawie akt sądowych o sygn. akt I SA/Ol 310/12 nie mogły zostać uznane za pełne, dające podstawę do ustalenia zaistnienia przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Podkreślić bowiem należy, że zarówno na podstawie oświadczenia złożonego na formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy jak i na podstawie pisma z dnia 12.04.2013 r. a także na podstawie akt sądowych do spawy o sygn. akt I SA/Ol 310/12 nie sposób było ustalić wysokości ponoszonych miesięcznych wydatków przez wnioskodawcę oraz prowadzącą z nim wspólne gospodarstwo domowe żonę. Wnioskodawca nie ustosunkował się także do kwestii uzyskiwania ewentualnych dochodów z najmu. Na podstawie bowiem akt administracyjnych przedłożonych przez organ administracyjny wraz ze skargą strony ustalono, że za rok 2011 strona wykazała dochód z najmu w kwocie "[...]". Tym samym, bez oświadczenia wnioskodawcy w tym zakresie, nie sposób było stwierdzić, czy w kolejnych latach tj. 2012 i ewentualnie w roku 2013 skarżący również nie uzyskiwał takich dochodów. Nadto wnioskodawca w sposób lakoniczny odniósł się także do kwestii uzyskiwania dochodów w związku z pełnieniem funkcji Prezesa w "[...]" stwierdzając, że ze sprawozdania finansowego znajdującego się w Sądzie Gospodarczym wynikało, że członkowie Zarządu nie pobierali wynagrodzenia. Podkreślić przy tym należy, że w oparciu o akta administracyjne przedłożone przez organ administracyjny do skargi ustalono, że skarżący posiada 97% udziałów o wartości "[...]" w Spółce "[...]". W oświadczeniu z dnia 12.03.2013 r. oraz z dnia 25.03.2013 r. nie ujawnił tej informacji. W tak ustalonym stanie faktycznym, pozostałe okoliczności podnoszone przez wnioskodawcę, a dotyczące jego trudnej sytuacji zdrowotnej w przypadku nie wyjaśnienia ww. okoliczności nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do przyznania prawa pomocy w postaci ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z urzędu. Rozpoznając wniosek skarżącego w kontekście przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy bada się całokształt sytuacji życiowej w jakiej znajduje się strona. Na całokształt sytuacji materialnej skarżącego składa się poza stanem zdrowia wnioskodawcy także wysokość i źródło uzyskiwanych dochodów, jak i również sposób gospodarowania posiadanymi zasobami pieniężnymi tj. rodzaj i wysokość ponoszonych stałych wydatków. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy powinna wyjaśnić jakie aktualnie uzyskuje dochody oraz określić ich wysokość, ponadto określić wysokość jak i rodzaj ponoszonych stałych kosztów utrzymania. Zaznaczyć trzeba, że istotne dla oceny sytuacji finansowej wnioskodawcy jest także żeby dane były jak najbardziej aktualne dla momentu rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podkreślić przy tym należy, że Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z dnia 16 października 2012 r. 34216/07 Pieta przeciwko Polsce, skarga nr 3416/07 odnośnie opłat sądowych stwierdził m.in., że "od stron w postępowaniu cywilnym ubiegających się o zwolnienie od kosztów sądowych oczekuje się dołożenia staranności i współpracy z sądem, w szczególności, kiedy prowadzone postępowanie o zwolnienie od kosztów dotyczy przedstawienia sądowi, w zakreślonym terminie, dowodów dotyczących sytuacji finansowej strony, niezłożenie wymaganych dokumentów w zakreślonym terminie oznacza brak podstaw do przyznania zwolnienia od kosztów sądowych". (patrz: M. Koszowski, Granice prounijnej wykładni prawa krajowego, Rejent 2012, nr 10). Orzeczenie to odnosi się także do kwestii przyznania prawa pomocy w postępowaniach przed sądami administracyjnymi. Wskazać należy, że dokumenty te jak i oświadczenia żądane w wystosowanym do strony wezwaniu na podstawie art. 255 p.p.s.a. były niezbędne i konieczne do oceny rzeczywistej sytuacji materialnej wnioskodawcy. W związku z powyższym, w sytuacji nie wywiązania się z ciążącego na skarżącym obowiązku przestawienia pełnych i wiarygodnych wyjaśnień odnośnie aktualnej sytuacji materialnej i życiowej, brak jest podstaw prawnych do stwierdzenia czy skarżący spełnia ustawowe warunki do przyznania prawa pomocy w zakresie przyznania prawa pomocy obejmującego ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Mając na uwadze powyższe na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 p.p.s.a. postanowiono jak w sentencji.