I SA/Ol 512/10

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Małgorzata Klimek po rozpoznaniu w dniu 19 października 2010r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. S. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]", Nr "[...]" w przedmiocie: podatku dochodowego od osób fizycznych za 2006r. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych Wnioskiem z dnia 18 sierpnia 2010r. skarżąca M. S., reprezentowana przez doradcę podatkowego R. M., zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych, w tym wpisu od skargi w wysokości 2.000 zł. Ze złożonego przez skarżącą formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, iż wnioskodawczyni nie pracuje i nie uzyskuje żadnego dochodu. Nie posiada żadnego majątku (nieruchomości, zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 3000 euro). Prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Argumentując trudną sytuację materialną wnioskodawczyni wskazała, iż nie uzyskuje żadnych dochodów, nie posiada żadnego majątku w związku z czym nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych. Wskazała, iż środki niezbędne do egzystencji oraz ponoszenia codziennych wydatków otrzymuje od swoich córek. Pomoc córek stanowi źródło utrzymania skarżącej, dlatego w jej ocenie uzasadnione jest przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości. Wnioskodawczyni wskazała także, iż wyrokiem Sądu Rejonowego w Olsztynie została uznana za dłużnika niewypłacalnego. Oceniając wniosek o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy powinien zbadać sytuację majątkową wnioskodawcy, a w szczególności skonfrontować jego dochody z udokumentowanymi wydatkami. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona stosownie do przepisu art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153 , poz. 1270 ze zm., dalej cyt. jako p.p.s.a.), jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Pismem z dnia 02.09.2010r., skarżąca wezwana została do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie następujących dodatkowych oświadczeń: – wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia w zakresie wykazania podstawy prawnej ( ewentualnie faktycznej) do lokalu, w którym skarżąca zamieszkuje, – wyjaśnień w formie pisemnego oświadczenia w zakresie określenia charakteru lokalu mieszkalnego w którym skarżąca zamieszkuje ( mieszkanie, dom) oraz czy skarżąca zamieszkuje w nim sama czy z kimś, a także czy sama prowadzi gospodarstwo domowe, – wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia czy skarżąca posiada rachunki bankowe, w przypadku odpowiedzi twierdzącej przedstawienia wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich sześciu miesięcy (marzec- sierpień 2010r), - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia w zakresie zestawienia miesięcznych kosztów utrzymania własnego ( np. rachunki za telefon, koszty wyżywienia, ubrania, środków czystości, ewentualne koszty leczenia, raty pożyczek, kredytów, itp.), – wyjaśnień w formie pisemnego oświadczenia o wysokości miesięcznych dochodów netto (na rękę ) córek skarżącej (na których utrzymaniu pozostaje skarżąca) ze wskazaniem źródeł, z których dochody te są uzyskiwane, – wyjaśnień w formie pisemnego oświadczenia o stanie majątkowym córek skarżącej (nieruchomości – mieszkanie, dom, nieruchomości rolne, inne nieruchomości, podania ich powierzchni i położenia, ruchomości, przedmiotów wartościowych o wartości większej niż 3000 euro, zasobów pieniężnych, oszczędności, papierów wartościowych), – wyjaśnień w formie pisemnego oświadczenia o wysokości i zakresie pomocy uzyskiwanej od córek, - przedłożenia odpisu wyroku Sądu Rejonowego w Olsztynie w przedmiocie uznania skarżącej za dłużnika niewypłacalnego, – wyjaśnień w formie pisemnego oświadczenia o posiadanych ruchomościach i nieruchomościach w okresie od 01.01.2008r. do 10.08.2010r., - przedłożenia odpisu zeznania podatkowego za rok 2009, - przedłożenia umowy zawartej z pełnomocnikiem, w przypadku braku umowy pisemnej określenia wysokości i sposobu zapłaty za usługę prawną, - oświadczenia czy skarżąca posiada polisy ubezpieczeniowe, jeżeli tak to kiedy zostały(a) zawarte(a), jaka jest wysokość i częstotliwość rat oraz jakie środki zostały na nich zgromadzone, - przedłożenia innych dokumentów, oświadczeń mogących potwierdzić w ocenie skarżącej trudną sytuację materialną i życiową. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżąca w piśmie z dnia 13 września 2010 r. złożyła oświadczenie, że zamieszkuje w części domu należącego do jej córki E. S.. Samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, w ramach którego uzyskuje produkty żywnościowe na własne potrzeby. Wskazała, iż posiada rachunek bankowy prowadzony przez Bank Ochrony Środowiska, który obecnie został zajęty w ramach postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez Urząd Skarbowy . Dodała, iż nie posiada żadnych oszczędności. Wnioskodawczyni wyjaśniła, iż nie jest w stanie podać dokładnych danych w zakresie miesięcznych dochodów swoich córek, nie dysponuje również szczegółową wiedzą w zakresie źródeł z jakich te dochody są uzyskiwane ponieważ córki usamodzielniły się i nie zamieszkują ze skarżącą. Podała, iż pomoc córek ma charakter doraźnego dostarczania produktów żywnościowych, leków, drobnych kwot pieniężnych oraz zapewnienia możliwości korzystania z domu należącego do jednej z córek z jednoczesnym pokrywaniem kosztów jego utrzymania. Wskazała również, iż z pełnomocnikiem nie wiąże jej pisemna umowa, natomiast wynagrodzenie za usługi zostało uiszczone jeszcze na etapie postępowania przed Urzędem Kontroli Skarbowej. Do złożonych wyjaśnień skarżąca załączyła postanowienie Sądu Rejonowego w Olsztynie z dnia 11.05.2010r. w przedmiocie wpisu dłużnika (M. S.) do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych oraz odpis zaświadczenia o dokonaniu wpisu. W dniu 24.09.2010r. wystosowano ponowne wezwanie w trybie art. 255 p.p.s.a. w celu wyjaśnienia posiadanych przez skarżącą nieruchomości, ich położenia i powierzchni w okresie od 01.01.2001r do 10.08.2010r. Wezwano również do wyjaśnień - w przypadku zbycia ewentualnego majątku, określenia formy zbycia, daty, w przypadku sprzedaży podania kwoty uzyskanej z tego tytułu oraz jej przeznaczenia. Doręczenie tego wezwania nastąpiło w dniu 27.09.2010r. M. S. w zakreślonym terminie nie przedłożyła żądanych dokumentów. Rozpoznając niniejszy wniosek wskazać należy, iż prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Powołane przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą Budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę przedstawionych we wniosku okoliczności przemawiających, zdaniem strony, za rozstrzygnięciem korzystnym dla niej. Należy zauważyć, że ciężar dowodu spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca powinien zatem wykazać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest w stanie pokryć kosztów procesu we własnym zakresie. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinna do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Oceniając przedstawioną we wniosku sytuację materialną i życiową skarżącej, stwierdzić należy, iż nie uzasadnia ona przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie tj. zwolnienia od kosztów sądowych. Wskazać bowiem należy, iż skarżąca pomimo wezwania nie wyjaśniła wszystkich kwestii, do których wyjaśnienia została wezwana pismem z dnia 03.09.20010r, nie odpowiedziała również na wezwanie z dnia 24.09.2010r. Wnioskodawczyni nie przedłożyła dodatkowych oświadczeń wyjaśniających jakie ponosi miesięczne wydatki związane z własnym utrzymaniem, jakie kwoty otrzymuje od córek na pokrycie własnych potrzeb. Nie wyjaśniła jakiej wysokości dochody i z jakiego tytułu uzyskują jej córki, nie wyjaśniła jaki posiadają majątek, nie odpowiedziała na wezwanie w zakresie posiadanych nieruchomościach w okresie 01.01.2001r do 10.08.2010r, nie wyjaśniła także czy posiada polisy ubezpieczeniowe. W przypadku gdy wnioskodawca uchyla się od przedstawienia dodatkowych oświadczeń, powinien liczyć się z tym, że spowoduje to niemożność określenia rzeczywistej sytuacji materialnej i życiowej wnioskodawcy. Wskazać bowiem należy, iż na skutek wskazanych przez wnioskodawcę oświadczeń musi zostać osiągnięty stan pewności co do tego, że strona nie ma dostatecznych środków na pokrycie kosztów sądowych. Przepis art. 255 p.p.s.a., który miał w sprawie zastosowanie, nakłada na wnioskodawcę obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź nieskładnie wyczerpujących oświadczeń musi mieć wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. B. Dauter, S. Babiarz, M. Niezgódka –Medek, Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, wyd. Lexis-Nexis, W-wa 2007, s. 244). Dlatego też wobec braku wyjaśnienia kwestii majątku oraz wysokości dochodów córek, na których całkowitym utrzymaniu pozostaje skarżąca, nie wykazania stanu majątkowego skarżącej w okresie zakreślonym w wezwaniu, jak również przy braku określenia miesięcznych wydatków skarżącego trudno jest ocenić jaka jest jej aktualna sytuacja majątkowa. Na ocenę sytuacji finansowej strony ma bowiem również wpływ wysokość i rodzaj ponoszonych przez nią wydatków. Skarżąca ograniczyła się bowiem jedynie do określenia, iż pomoc córek w przeważającym zakresie ma charakter doraźnego dostarczania produktów żywnościowych, lekarstw, drobnych kwot pieniężnych. Nie wyjaśniła jednak jakie są to kwoty oraz jakie są koszty utrzymania domu, w którym skarżąca zamieszkuje, a które ponosi jedna z córek. Ponadto skarżąca nie wyjaśniła kwestii dochodów córek. Nie uwiarygodniła tym samym, że osoby te są w stanie rzeczywiście utrzymywać skarżącą. Złożone oświadczenia nie są tym samym pełne i wystarczające, z jednej strony brak jest wykazania rodzaju i wysokości wszystkich kosztów i wydatków utrzymania skarżącej oraz domu, w którym zamieszkuje z drugiej strony brak wykazania wysokości dochodów jej córek oraz ich stanu majątkowego. Uzyskanie powyższych danych w ocenie orzekającego było istotne dla oceny rzeczywistych możliwości finansowych wnioskodawczyni. Oświadczenie strony, które budzi wątpliwości, nie może stanowić natomiast podstawy przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez nią zakresie. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania. Sąd czy też referendarz sądowy z urzędu nie może bowiem prowadzić dochodzenia zmierzającego do ustalenia rzeczywistej sytuacji materialnej i życiowej strony. Mając na uwadze powyższe należało stwierdzić, że nie dostarczenie dokumentów i oświadczeń, do których złożenia skarżąca została wezwana spowodowało, iż niewyjaśnione zostały wszystkie okoliczności dotyczące sytuacji majątkowej, a tym samym brak było podstaw do uznania, iż skarżąca spełnia przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy czy to w zakresie całkowitym, czy nawet częściowym. Dodatkowo zauważyć należy, iż skarżąca ograniczyła się z jednej strony do bardzo lakonicznych wyjaśnień i ogólnych oświadczeń, z drugiej strony pewne kwestie, jak np. posiadany wcześniej majątek, pominęła zupełnie. W tej sytuacji dane dotyczące posiadanego wcześniej majątku uzyskano z akt administracyjnych. Analiza tych danych doprowadziła do wniosku, że skarżąca nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku własnego utrzymania koniecznego. Zaznaczyć na wstępie należy, że obecny stan majątkowy skarżącej z pewnością nie pozwalałby na pokrycie należnych w sprawie kosztów postępowania sprowadzających się obecnie do wpisu od skargi w kwocie 2.000,00 zł, jednak zwrócić należy uwagę również na inne okoliczności sprawy, mające wpływ na ocenę możliwości płatniczych skarżącego. Na podstawie akt administracyjnych ustalono, iż skarżąca była współwłaścicielką znacznego majątku nieruchomego składającego się z gruntów rolnych o powierzchni około 78 ha. W okresie od 01.01.2001r. do marca 2009 skarżąca wraz z byłym mężem dokonali sprzedaży części gruntów – około 22 ha położonych w gminie G., obręb S. Nadmienić należy, iż nieruchomość rolna po przekształceniu jej, na wniosek skarżącej i jej męża, z funkcji rolnej na zabudowę mieszkaniową jednorodzinną - została podzielona na 80 działek w tym m.in. na 63 działki pod zabudowę mieszkalno – usługową oraz pozostałe jak np. pod wewnętrzne drogi i dojścia piesze, czy pod budowę przepompowni ścieków. Nie bez znaczenia jest fakt, iż sprzedane z wydzielonej nieruchomości działki położone były w atrakcyjnej odległości od O.. Jak ustalono na podstawie akt administracyjnych skarżąca i jej były mąż tylko w 2006r. dokonali sprzedaży 32 działek za kwotę 1.319.531,00 zł, natomiast w 2007r. ze sprzedaży 6 działek uzyskali kwotę w wysokości 683.595,00 zł. Skarżąca wprawdzie nie posiada obecnie żadnego majątku, jednakże jak wykazano wyżej w latach 2001 – 2009 sprzedała 80 działek w tym 63 działek budowlanych, uzyskując ze sprzedaży - tylko za lata których dotyczą zaskarżone decyzje (2006 i 2007) kwotę około 2 mln złotych tj, kwotę wielokrotnie przewyższającą kwotę wpisu od skargi w niniejszej sprawie, jak również w pozostałych dwóch sprawach zawisłych przed tutejszym sądem ( sygn. akt I SA/Ol 510/10, I SA/Ol 512/10). Zdaniem rozpoznającego niniejszy wniosek, wyżej wskazana kwota umożliwiała skarżącej zabezpieczenie środków pieniężnych na ewentualne kwestionowanie decyzji organów podatkowych, w tym również na koszty sądowe. W okolicznościach niniejszej sprawy zasadne jest stwierdzenie, iż pomocy w zakresie uiszczenia kosztów sądowych czy ich części, skarżąca może również oczekiwać ze strony swoich dzieci, co nie pozostawałoby w sprzeczności z art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym "rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie". Powyższe uzasadnia bowiem fakt pozostawania skarżącej na całkowitym utrzymaniu córek oraz znana referendarzowi sądowemu z urzędu, z uwagi na rozpoznawanie wniosków o przyznanie prawa pomocy byłego męża skarżącej J. S., okoliczność darowania córkom pozostałej części znacznego majątku nieruchomego jak i środków pieniężnych. Stwierdzić zatem należy, iż w sytuacji wyżej opisanego rozdysponowania majątkiem, a właściwie wyzbyciem się jego składników, trudno przerzucić obowiązek finansowania postępowania sądowoadministracyjnego prowadzonego w indywidualnej sprawie skarżącej na ogół obywateli. Reasumując, w ocenie orzekającego skarżąca nie wykazała - w sposób bezsprzeczny i nie budzący wątpliwości - że stan majątkowy uniemożliwia jej poniesienie kosztów postępowania, a tym samym, iż uzasadnionym jest udzielenie jej swoistej dotacji ze Skarbu Państwa . Skarżąca nie może oczekiwać, że przy orzekaniu o przyznaniu prawa pomocy, referendarz sądowy poprzestanie na jej oświadczeniach, iż nie posiada jakichkolwiek środków i nie posiada majątku, oceniając je z pominięciem treści innych dokumentów zgromadzonych w sprawie. Referendarz sądowy musi bowiem ustalić ponad wszelką wątpliwość, czy zostały spełnione okoliczności wymienione w art. 246 § 1 p.p.s.a. W przedmiotowej sprawie w sytuacji sprzedaży części majątku, wysokości kwot uzyskanych z transakcji, a także przekazania pozostałego majątku dzieciom, w świetle powstałych wątpliwości co do bieżącej sytuacji materialnej skarżącej tj. nie wyjaśnienia wszystkich faktów - niemożliwe było wydanie korzystnego dla wnioskodawczyni rozstrzygnięcia. W związku z tym skoro nie są spełnione przesłanki określone w art. 246 § 1 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji.