I SA/Ol 532/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Błesiński ( spr. ) Sędziowie Sędzia NSA Włodzimierz Kędzierski Sędzia WSA Ryszard Maliszewski Protokolant Katarzyna Niewiadomska po rozpoznaniu w Olsztynie na rozprawie w dniu 29 stycznia 2009 r. sprawy ze skargi Burmistrza M. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie zwrotu tytułów wykonawczych oddala skargę. Postanowieniem z dnia "[...]", nr "[...]" Naczelnik Urzędu Skarbowego orzekł o zwrocie tytułów wykonawczych wierzycielowi, z uwagi na wystawienie ich na osobę małoletnią. W odpowiedzi na powyższe wierzyciel złożył do organu egzekucyjnego zażalenie wskazując, iż zgodnie z art. 7 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. Ordynacja podatkowa (tj. Dz. U. z 2005r. Nr 8, poz. 60 ze zm., dalej cyt. jako Ord. pod.) oraz art. 8 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964r. Kodeks cywilny (Dz. U. nr 16, poz. 93 dalej cyt. jako k.c.) osoba małoletnia może być podmiotem praw i obowiązków także w dziedzinie opodatkowania i dlatego organ podatkowy – jako wierzyciel – może skierować roszczenie podatkowe do tego podmiotu. Dlatego wystawione zostały tytuły wykonawcze na małoletniego (urodzonego w 2003r.), w których wskazana została matka jako pełnomocnik. Postanowieniem z dnia "[...]", nr "[...]", Dyrektor Izby Skarbowej utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 29 § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tj. Dz. U. z 2005r. nr 229, poz. 1954 ze zm., dalej cyt. jako u.p.e.a.), jeżeli obowiązek , którego dotyczy tytuł wykonawczy nie podlega egzekucji administracyjnej lub tytuł wykonawczy nie spełnia wymogów określonych w art. 27 § 1 i 2 u.p.e.a., organ egzekucyjny nie przystępuje do egzekucji, zwracając tytuł wykonawczy wierzycielowi. W przedmiotowej sprawie organ egzekucyjny dokonując wstępnej analizy tytułów wykonawczych stwierdził, iż zostały one wystawione na osobę małoletnią, zaś przy danych osobowych zobowiązanego pismem ręcznym podane zostały dane osobowe pełnomocnika w osobie matki małoletniego. Tym samym organ egzekucyjny prawidłowo uznał, że tytuły wykonawcze wystawione zostały nieprawidłowo i dokonał ich zwrotu na podstawie art. 29 § 2 u.p.e.a. Organ odwoławczy podzielił poglądy wierzyciela odnośnie zdolności prawnej oraz zdolności podatkowej, jednakże zauważył, że zgodnie z art. 12 k.c. osoby, które nie ukończyły lat trzynastu nie mają zdolności do czynności prawnych. Tym samym osoby takie mogą uczestniczyć w obrocie prawnych poprzez przedstawiciela ustawowego, a w razie braku takiego przedstawiciela przez opiekuna ustanowionego przez sąd. Według art. 98 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr 9, poz. 59 ze zm., dalej cyt. jako k.r.i.o.) rodzice są przedstawicielami ustawowymi dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską. Z kolei art. 95 § 1 i § 3 k.r.i.o. stanowi, że władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka. Wobec powyższego to właśnie rodzice są z mocy prawa osobami upoważnionymi do działania w imieniu osoby małoletniej jako przedstawiciele ustawowi. W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że zobowiązanym do zapłaty łącznego zobowiązania pieniężnego jest małoletni. Jednak jako małoletni nie może on występować w obrocie prawnym inaczej niż poprzez przedstawiciela ustawowego, którym jest jego matka. Dlatego też w tytułach wykonawczych, w polach dotyczących danych identyfikacyjnych zobowiązanego należało wpisać przedstawiciela ustawowego osoby małoletniej, jako osoby upoważnionej z mocy prawa do działania w imieniu małoletniego. Przedstawiciel ustawowy jest upoważniony do odbioru korespondencji małoletniego, wobec czego tytuły wykonawcze należało doręczyć jemu, a nie małoletniemu, który nie jest uprawniony do odbioru korespondencji. Powyższe postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej zaskarżył Burmistrz wnosząc o jego uchylenie oraz o obciążenie Dyrektora kosztami postępowania w sprawie. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie przepisów art. 7 § 1 Ord. pod. w zw. z art. 1 a pkt 20 u.p.e.a. przez uznanie, że w tytułach wykonawczych w danych określających osobę zobowiązaną nie należy wpisywać małoletniego, lecz jego przedstawiciela ustawowego. W uzasadnieniu wskazał, że wykładnia art. 7 § 1 Ord. pod. w zw z art. 1 a pkt 20 u.p.e.a. nie pozostawia wątpliwości, że jeżeli podatnikiem jest osoba małoletnia, to zobowiązanym w postępowaniu egzekucyjnym nadal jest ta osoba małoletnia. W konsekwencji zaś w tytule wykonawczym w rubrykach określających dane osoby zobowiązanej należy wpisać dane osoby małoletniej. Równocześnie z uwagi na fakt, iż osoba małoletnia w postępowaniu egzekucyjnym ( podobnie jak i w każdym innym) musi być reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego, wierzyciel w sposób prawidłowy przy danych osoby zobowiązanej dopisał dane matki zobowiązanego, wskazując ją jako pełnomocnika. Stanowisko Dyrektora jest zatem wewnętrznie sprzeczne i nie rozróżnia kwestii istnienia zobowiązania od kwestii reprezentacji danej osoby w postępowaniu egzekucyjnym. Dodatkowo określenie jako osoby zobowiązanej przedstawiciela ustawowego małoletniego wiązałoby się z tym, że nie byłoby możliwości prowadzenia egzekucji z majątku, stanowiącego własność podatnika, w tym z nieruchomości. Pojawia się również pytanie, którego z przedstawicieli ustawowych należy wpisać zdaniem organu odwoławczego : matkę czy ojca, a może obydwoje. Pytanie jest o tyle istotne, że wpisanie danych tych osób w rubryce – dane osoby zobowiązanej oznacza skierowanie w stosunku do tych osób postępowania egzekucyjnego. Wpisanie tych osób daje także podstawę do złożenia w trybie art. 33 pkt 4 u.p.e.a. zarzutu w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej z uwagi na błąd co do osoby zobowiązanego. Bezspornie bowiem zobowiązanym do zapłaty łącznego zobowiązania pieniężnego jest małoletni a nie jego przedstawiciele ustawowi co przyznaje również sam Dyrektor Izby Skarbowej w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej podtrzymał argumentację zawartą w zaskarżonym postanowieniu i wniósł o oddalenie skargi jako nieuzasadnionej. Dodatkowo podniósł, że pojęcia "przedstawiciel ustawowy" i " pełnomocnik" nie są pojęciami tożsamymi. Wpisanie matki małoletniego nie spowoduje, iż małoletni przestanie być zobowiązanym majątkowo do zapłaty zobowiązania podatkowego. Matka małoletniego nie przejmuje bowiem obowiązku zapłaty zaległości ze swojego majątku, lecz ma to uczynić z majątku małoletniego, którym z mocy prawa zarządza. Zgodnie zaś z art. 98 § 1 k.r.i.o. jeżeli dziecko pozostaje pod władzą rodzicielską obojga rodziców, każde z nich może działać samodzielnie jako przedstawiciel ustawowy dziecka. W niniejszej sprawie taka sytuacja jednak nie zachodzi, bowiem ja wynika ze stanu sprawy, małoletni posiada tylko jednego przedstawiciela ustawowego tj. matkę. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył , co następuje : Zgodnie z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 §1 ustawy z 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm., cyt. dalej jako p.p.s.a.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, stosując środki przewidziane w ustawie. Natomiast zgodnie z art. 134 §1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą skargi. Istota sporu w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do kwestii ustalenia czy w tytułach wykonawczych w danych określających osobę zobowiązaną należy wpisać małoletniego – jak twierdzi strona skarżąca, czy też osobę przedstawiciela małoletniego – jak twierdzi organ odwoławczy. Na wstępnie wskazać należy, iż dla prawidłowego przeprowadzenia postępowania egzekucyjnego kwestią niezwykle istotną jest prawidłowe oznaczenie osoby zobowiązanej, tak aby organ egzekucyjny mógł skierować swe czynności do właściwej osoby i aby osoba ta była w tym postępowaniu reprezentowana właściwie, by w pełni zapewnić jej możliwość ochrony przysługujących jej praw. To bowiem na osobę zobowiązaną nałożony został obowiązek określonego zachowania się (działania lub zaniechania) i to od tej osoby zależy wyłącznie w jakim trybie obowiązek zostanie wykonany (dobrowolnie czy pod przymusem). Zgodnie z art. 1 a pkt 20 u.p.e.a. pod pojęciem osoby zobowiązanej należy rozumieć m.in. osobę prawną albo jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej albo osobę fizyczną, która nie wykonała w terminie obowiązku o charakterze pieniężnym lub obowiązku o charakterze niepieniężnym. Zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych w/w podmiotów należy oceniać według przepisów prawa cywilnego, chyba że przepisy prawa administracyjnego zawierają szczególne postanowienia w tym zakresie (art. 30 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego, tj. Dz. U z 2000r. nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej cyt. jako k.p.a.). Pod pojęciem osoby fizycznej kodeks cywilny rozumie każdego człowieka, który od chwili swojego urodzenia ma zdolność prawną, pozwalającą mu być podmiotem praw i obowiązków, aż do chwili śmierci (art. 8 k.c.). Zdolność prawną należy odróżnić od zdolności do czynności prawnych, którą należy rozumieć jako zdolność do wywoływania swoim zachowaniem skutków prawnych przez nabywanie praw i zaciąganie obowiązków. Co do zasadny pełną zdolność do czynności prawnych osoba fizyczna nabywa z chwilą uzyskania pełnoletniości, ukończenia osiemnastu lat (art. 10 k.c.). Nie mają w ogóle zdolności do czynności prawnej osoby, które nie ukończyły lat trzynastu, oraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie (art. 11 k.c.). W niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości, że osobą zobowiązaną jest małoletni (urodzony w 2003r.), który nie ukończył lat trzynastu, a co za tym idzie nie mający zdolności do czynności prawnych i nie mogący uczestniczyć samodzielnie w obrocie prawnym. Jak prawidłowo wskazał organ odwoławczy takie osoby mogą uczestniczyć w obrocie prawnym jedynie działając poprzez swojego przedstawiciela ustawowego, a w razie jego braku poprzez opiekuna ustanowionego przez sąd. Według treści art. 98 § 1 k.r.i.o. rodzice są przedstawicielami ustawowym dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską. Każdy z rodziców może działać samodzielnie jako przedstawiciel ustawowy dziecka. Tym samym stwierdzić należy, iż przepisy prawa rozwiewają wszelkie wątpliwości jakie strona skarżąca wyraziła we wniesionej skardze dotyczące tego, który z rodziców uprawniony jest do działania jako przedstawiciel ustawowy dziecka. Dodatkowo jak słusznie wskazał organ odwoławczy, owe wątpliwości w niniejszej sprawie mają wyłącznie charakter teoretyczny, bowiem małoletni posiada tylko jednego przedstawiciela ustawowego tj. matkę. Pod pojęciem władzy rodzicielskiej należy rozumieć w szczególności ogół obowiązków spoczywających na rodzicach i praw im przysługujących względem dziecka, w celu należytego wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka. Jedynym ograniczeniem w wykonywaniu władzy rodzicielskiej spoczywającej na rodzicach jest wykonywanie jej dla dobra dziecka i interesu społecznego. (art. 95 § 1 i 3 k.r.i.o.). Rodzice obowiązani są sprawować z należytą starannością zarząd majątkiem dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską (art. 101 § 1 k.r.i.o.). Podstawową postacią ochrony interesów majątkowych dziecka jest zarząd jego majątkiem. Przez pojęcie zarządu należy rozumieć dbałość o ten majątek. W ramach tego zarządu rodzice dokonują: a/ czynności faktycznych, np. remontu budynku; b/ czynności prawnych, np. zaciągają kredyt na remont budynku; c/ czynności polegających na reprezentowaniu dziecka przed sądami (vide red. K. Piasecki, Kodeks rodzinny i opiekuńczy z komentarzem, wyd. 2 LexisNexis, s. 639-640). Biorąc powyższe pod uwagę wskazać należy, iż w sytuacji gdy osobą zobowiązaną jest małoletni nie mający w ogóle zdolności do czynności prawnych, podmiotem uprawnionym do działania z mocy prawa w jego imieniu są rodzice jako przedstawiciele ustawowi (w niniejszej sprawie - matka). W tym miejscu podnieść należy, iż strona skarżąca myli pojęcia "przedstawiciel ustawowy" i "pełnomocnik" używając je zamiennie. Wskazuje bowiem, że osobą uprawnioną do reprezentacji małoletniego jest jego matka działająca jako pełnomocnik małoletniego. Tymczasem oba te pojęcia nie są pojęciami tożsamymi. Zgodnie z art. 96 k.c. umocowanie do działania w cudzym imieniu może opierać się na ustawie (przedstawicielstwo ustawowe) albo na oświadczeniu reprezentowanego (pełnomocnictwo). Przedstawicielstwo ustawowe charakteryzuje się tym, że źródłem umocowania dla przedstawiciela jest zawsze ustawa. To przepis ustawy przyznaje osobie o określonym statusie prawo do dokonywania czynności prawnych w imieniu reprezentowanego z bezpośrednim skutkiem prawnym dla niego. Ma ono szerszy od pełnomocnictwa zakres umocowania. Uprawnienie przedstawiciela ustawowego do dokonywania czynności prawnych w imieniu reprezentowanego nie jest bowiem ograniczone do czynności zwykłego zarządu, jak ma to miejsce w przypadku pełnomocnictwa ogólnego. Ponadto przedstawiciel ustawowy najczęściej jest również uprawniony do dokonywania czynności z zakresu zarządzania czy prowadzenia spraw podmiotu, którego reprezentuje. Pełnomocnictwo, w odróżnieniu od przedstawicielstwa ustawowego, jest zawsze oświadczeniem woli reprezentowanego (mocodawcy). Udzielenie pełnomocnictwa stanowi jednostronną czynność prawną reprezentowanego, na podstawie której następuje przyznanie pełnomocnikowi prawa do reprezentowania mocodawcy, a więc do kreowania jego stosunków prawnych. Ponieważ udzielenie pełnomocnictwa jest czynnością prawną wymaga, by mocodawca posiadał zdolność do czynności prawnych, która winna być co najmniej taką zdolnością jaka jest wymagana dla dokonania czynności, której dotyczy umocowanie. W rozpatrywanym przypadku, biorąc pod uwagę, iż osobą zobowiązaną jest małoletni, który nie ukończył trzynastu lat i tym samym nie mający w ogóle zdolności do czynności prawnej, jedynym stosunkiem prawnym jaki może łączyć go z matką może być stosunek wynikający z przedstawicielstwa ustawowego. W związku z powyższym organy egzekucyjne prawidłowo uznały, że osoba małoletnia może występować w obrocie prawnym jedynie poprzez swojego przedstawiciela ustawowego, którym jest matka i to jej dane winny zostać wpisane w tytułach wykonawczych w polach dotyczących danych identyfikujących zobowiązanego, z jednoczesnym zaznaczeniem, że działa ona jako przedstawiciel ustawowy zobowiązanej osoby małoletniej. Taki sposób oznaczenia podmiotu zobowiązanego, wbrew zarzutom skargi, nie oznacza automatycznego skierowania egzekucji do majątku pełnomocnika ustawowego. Zobowiązanym majątkowo do zapłaty zobowiązania podatkowego nadal pozostaje małoletni, zaś wszystkie czynności egzekucyjne będą skierowane wyłącznie do jego majątku. Małoletni zobowiązany jest w takim przypadku osobą fizyczną działającą przez ustawowego przedstawiciela (por. art. 120 § 2 u.p.e.a.). Na prawidłowość powyższego stanowiska wskazuje także, jak słusznie wskazał organ odwoławczy, tryb doręczania korespondencji zawarty w art. 40 i 43 k.p.a., mający odpowiednie zastosowanie zgodnie z art. 18 u.p.e.a. w postępowaniu egzekucyjnym, który przewiduje, że pisma doręcza się stronie, a gdy strona działa przez przedstawiciela - temu przedstawicielowi. W przypadku nieobecności adresata pismo doręcza się, za pokwitowaniem, wyłącznie dorosłemu domownikowi, sąsiadowi lub dozorcy domu, jeżeli osoby te podjęły się oddania pisma adresatowi. Zatem osobie małoletniej nigdy skutecznie nie można doręczyć bezpośrednio pism. Dodatkowo na prawidłowość umieszczenia danych osobowych matki w polach określających osobę zobowiązaną, z zaznaczeniem iż działa ona jako przedstawiciel ustawowym, wskazuje także treść art. 120 § 2 u.p.e.a. Zgodnie z tym przepisem, w niektórych przypadkach, środki przymusu stosuje się nie wobec zobowiązanego, lecz w stosunku do innych podmiotów – w tym przypadku do przedstawiciela ustawowego. To bowiem w gestii przedstawiciela ustawowego znajduje się praktyczne zapewnienie wykonania obowiązku, w sytuacji gdy małoletni nie mając zdolności do czynności prawnych nie będzie mógł podjąć czynności wykonawczych, polegających na dokonaniu czynności prawnej. Czynności takie będzie mógł natomiast dokonać jego przedstawiciel ustawowy, który powinien, być przymuszony przez nałożenie na niego grzywny w celu przymuszenia (vide: P. Przybysz, Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz, LexisNexis wyd. 4, s. 403-405). W konsekwencji uznać więc należy, że organ egzekucyjny prawidłowo uznał, że wystawione tytuły wykonawcze nie spełniają wymogów określonych w art. 27 § 1 i 2 u.p.e.a., w skutek błędnego określenia osoby zobowiązanej. W takiej sytuacji, na podstawie art. 29 § 2 u.p.e.a., organ egzekucyjny prawidłowo nie przystąpił do egzekucji, zwracając tytuły wykonawcze wierzycielowi. W orzecznictwie podkreśla się bowiem, że nie jest dopuszczalne uzupełnienie braków tytułu wykonawczego w piśmie skierowanym do organu egzekucyjnego lub modyfikacja przez wierzyciela tytułu wykonawczego w toku badania przez organ egzekucyjny dopuszczalności egzekucji. Zatem tytuł wykonawczy niespełniający wymagań formalnych musi zostać zwrócony wierzycielowi (vide: wyrok NSA z 29 kwietnia 1999r., sygn. akt I SA/Wr 716/97, baza Lex nr 37826). Nic nie stoi jednakże na przeszkodzie, aby wierzyciel w miejsce zwróconego tytułu wykonawczego wystawił tytuł wykonawczy spełniający wymagania formalne i ponownie złożył wniosek o wszczęcie egzekucji. Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia i wnioski, ponieważ nie stwierdzono aby zaskarżone postanowienie naruszało prawo, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a orzekł jak w sentencji.