I SA/Ol 898/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Zofia Skrzynecka po rozpoznaniu w Olsztynie dniu 16 marca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", Nr "[...]", w przedmiocie odmowy uchylenia ostatecznej decyzji ustalającej wysokość zobowiązania podatkowego w podatku od nieruchomości na 2007 r. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. WSA/post.1 - sentencja postanowienia Z.W., reprezentowany przez radcę prawnego J.K., wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" w przedmiocie odmowy uchylenia ostatecznej decyzji ustalającej wysokość zobowiązania podatkowego w podatku od nieruchomości na 2007r. Wnosząc o przyznanie prawa pomocy, skarżący wskazał, że nie ma możliwości finansowych opłacenia kosztów sądowych. Posiada zadłużenie w wysokości ponad 500.000 zł. Obciąża go również obowiązek alimentacyjny wobec dwojga dzieci. Ze złożonego przez skarżącego formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, iż prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Utrzymuje się z prac dorywczych, z których osiąga dochód w kwocie ok. 1.000 zł miesięcznie. Nieruchomości zostały zajęte przez komornika sądowego. W odpowiedzi na skierowane w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako "p.p.s.a.") wezwanie z dnia 5 stycznia 2015 r., pełnomocnik wyjaśnił, że skarżący zamieszkuje u rodziców. Utrzymuje się z prac dorywczych i z pomocy rodziców. Nie posiada lokat ani rachunków bankowych. Nie składał zeznania podatkowego za 2013 r. Nie posiada polis ubezpieczeniowych na życie. Pełnomocnik wyjaśnił, że adresem do korespondencji jest adres zamieszkania byłej żony wnioskodawcy B.W. Skarżący nie płaci alimentów, wobec czego prowadzona jest z tego tytułu egzekucja. Obciąża go również zadłużenie z tytułu zaciągniętego kredytu bankowego i wobec Agencji A. Pełnomocnik zaś świadczy na rzecz skarżącego pomoc prawną pro bono z uwagi na umowę prawną wiążącą go z B.W. Do ww. wyjaśnień pełnomocnik dołączył oświadczenie wnioskodawcy, z którego dodatkowo wynika, że dochody z prac dorywczych i sezonowych w okolicznych gospodarstwach przeznacza na zakup żywności, papierosów i ubrań. Zamieszkuje u rodziców, gdzie zajmuje jeden pokój i "czasem" kupuje jedzenie. Mieszanie jest własnością rodziców, którzy utrzymują się z emerytur. Skarżący nie posiada majątku ruchomego podlegającego zajęciu. Nie spłaca długów, gdyż nie posiada środków pieniężnych na ten cel. Nieruchomość została zajęta na poczet zaległości z tytułu alimentów w wysokości 130.000 zł oraz długów wobec Banku, ZUS, Urzędu Skarbowego, Urzędu Gminy. Do wyjaśnień dołączono obwieszczenie Komornika Sądowego o pierwszej licytacji nieruchomości, pismo Banku z dnia 15 lutego 2012 r., wyrok Sądu Rejonowego z dnia "[...]", sygn. akt "[...]", w sprawie ustanowienia rozdzielności majątkowej, wezwanie z dnia 15 października 2013 r. do zapłaty należności. Postanowieniem z dnia 27 stycznia 2015 r. Referendarz Sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił stronie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych, oceniając, że skarżący dysponuje dochodem w wysokości 1.000 zł, przy czym ponosi wyłącznie koszty zakupu ubrań, żywności i papierosów, a zatem posiada też zdolność opłacenia kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. W sprzeciwie pełnomocnik skarżącego zarzucił powyższemu postanowieniu błąd w ustaleniach faktycznych oraz dowolność rozstrzygnięcia. Wskazał, że nie wzięto pod uwagę, że skarżący utrzymuje się z prac dorywczych, które są nasilone latem. Dochód w wysokości ok. 1.000 zł miesięcznie nie ma zatem stałego charakteru i nie może być wyznacznikiem statusu majątkowego skarżącego. Pełnomocnik dodał również, że skarżący zakupuje żywność nie tylko dla siebie, ale również dla rodziców. Ponosi typowe koszty utrzymania, np. zakup odzieży i obuwia (w tym roboczego), które wynoszą 1/3 osiąganego dochodu, jak również wydatki na środki higieny i kosmetyki (krem do golenia, szampon, mydło) oraz okresowo na leki (profilaktycznie witamina C). Wskazano, że skarżący jako osoba, w stosunku do której prowadzona jest egzekucja, zmuszony jest egzystować w szarej strefie, a co za tym idzie, godzić się na niewielkie uposażenie, a przez to nie może zaplanować wydatków czy też poczynić oszczędności. Odwołując się do art. 45 Konstytucji RP, podniesiono, że niezwolnienie – chociażby częściowe – z kosztów sądowych uniemożliwi rozpoznanie skargi i naruszy prawo do sądu, które ma nadrzędny charakter w szczególności, gdy spór idzie o zasadność danin publicznoprawnych. Podkreślono również, że skarżący wniósł 7 skarg do sądu, a łączna kwota obciążających go wpisów od skargi wynosi 1.400 zł. Poniósł przy tym w związku z tymi postępowaniami koszty korespondencji w wysokości 3 – 6 % jego dochodów. W wykonaniu zarządzenia Sędziego z dnia 16 lutego 2015 r. skierowano do pełnomocnika strony kolejne wezwanie w trybie art. 255 p.p.s.a do złożenia dodatkowych wyjaśnień i potwierdzających je dokumentów. W odpowiedzi na to wezwanie pełnomocnik wyjaśnił, że skarżący urodził się w dniu 28 marca 1972 r. Posiada wykształcenie zawodowe – technik budownictwa (bez matury). Zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu rodziców. Nie posiada rachunków potwierdzających ponoszenie wydatków. W miesiącach letnich, gdy osiąga dochód, dokłada się do wspólnego gospodarstwa w miarę swych możliwości, tj. na kwotę ok. 200 zł miesięcznie. Prace dorywcze, jakie świadczy, obejmują pracę w polu oraz prace budowlane u okolicznych rolników. Obecnie w okresie zimy nie osiąga żadnych dochodów. Jest zameldowany w domu byłej żony, bo nie dopełnił obowiązku meldunkowego m.in. z uwagi na koszt wymiany dowodu osobistego. Nieruchomości zostały zajęte przez komornika sądowego i nie są użytkowane. Pełnomocnik przedłożył ponadto zaświadczenie potwierdzające, że skarżący nie korzysta z pomocy społecznej oraz zaświadczenia o nieosiąganiu dochodów podlegających opodatkowaniu na zasadach ogólnych za lata 2013 i 2014. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Stosownie do art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie zaś z art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, następuje jeśli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Stosując prawo pomocy nie można jednak chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Skoro zatem udzielenie stronie prawa pomocy jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Ma ono zatem charakter wyjątkowy i może zostać przyznane wyłącznie w szczególnie uzasadnionych przypadkach (p. postanowienie NSA z 26 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 201/14, opubl.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Uwarunkowanie dostępu do sądu od ponoszenia opłat sądowych nie stanowi przy tym pozbawienia tego prawa, o ile opłaty te nie są nadmierne, a strona ma możliwość uzyskania zwolnienia z nich z uwagi na swoją sytuację finansową i sytuacja ta zostanie dogłębnie oceniona w postępowaniu dotyczącym zwolnienia od opłat (p. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 grudnia 2003 r., 47375/99 w sprawie Pogorzelec przeciwko Polsce, opubl.: Lex nr 101042). Wskazany wyżej przepis art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. nakłada na stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy obowiązek przedstawienia argumentacji i dowodów potwierdzających istnienie przesłanek wskazanych w powołanym przepisie (p. postanowienie NSA z 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04, z 3 marca 2008 r., sygn. akt I FZ 74/08, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Jest ona zatem zobligowana do przedstawienia w sposób czytelny swojego stanu finansowego, prezentując w sposób niebudzący wątpliwości źródła swego utrzymania, jak również ponoszone przez siebie wydatki. W tym celu winna ona złożyć na urzędowym formularzu oświadczenie o jej stanie majątkowym, dochodach i stanie rodzinnym (art. 252 § 1 i § 2 p.p.s.a.). Uwzględniając powyższe uwagi, Sąd uznał, że w niniejszej sprawie skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów powstałych w związku z toczącym się postępowaniem sądowym, tj. wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł, bez uszczerbku utrzymania koniecznego, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W ocenie Sądu, w świetle przedstawionych (zarówno we wniosku, jak i w kolejnych pismach oraz nadesłanych kopiach dokumentów) okoliczności należy stwierdzić, że powstały wątpliwości co do źródeł i wysokości środków, z których skarżący finansuje swe wydatki, które – pomimo wezwania w trybie art. 255 p.p.s.a. – nie zostały usunięte. Wezwaniem tym wyraźnie zobligowano skarżącego do wskazania, w jakiej wysokości osiąga dochód z tytułu prac dorywczych poprzez podanie dokładnej wysokości tego dochodu za okres ostatnich 6 m-cy. Konieczność ustalenia wskazanej wyżej okoliczności wynikała z wyjaśnień, że uzyskiwany przez niego dochód w wysokości 1.000 zł miesięcznie nie ma stałego charakteru. W sytuacji, jaka została przedstawiona we wniosku o przyznanie prawa pomocy, tj. gdy skarżący osiąga nieregularne dochody i jego utrzymanie w części finansowane jest dzięki pomocy świadczonej przez członków najbliższej rodziny (rodziców), przekonanie Sądu, że strona spełnia wymogi przyznania jej prawa pomocy, wymaga przedstawienia szczegółów dotyczących wysokości dochodów oraz zakresu udzielanej mu pomocy. W ocenie Sądu, enigmatyczne wskazanie na pomoc członków rodziny, przy jednoczesnym zasygnalizowaniu, że w sezonie zimowym skarżący nie osiąga żadnego dochodu, nie pozwala na dokonanie bezsprzecznej oceny, z jakich w istocie środków zaspokajane są jego potrzeby życiowe. Okoliczności te, w ocenie Sądu, świadczyły, że skarżący w istocie nie wyjaśnił zasadniczej okoliczności dla możliwości uznania, że spełnia on przesłankę przyznania mu prawa pomocy z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., co uwzględniając dodatkowo niekorzystanie przez niego z systemu pomocy społecznej, pomimo niedeklarowania w latach 2013 i 2014 żadnych dochodów, budziło znaczne wątpliwości co do tego, że podane przez niego informacje co do stanu majątkowego były pełne. Przy czym, w ocenie Sądu, wnioskodawca nie wskazał uzasadnienia dla sytuacji, w której pozostaje w dłuższym okresie bez pracy, choć jest osobą w wieku produkcyjnym i posiada wykształcenie w zakresie budownictwa. Wprawdzie zasygnalizował on, że powodem, dla którego funkcjonuje w tzw. szarej strefie jest prowadzona wobec niego egzekucja sądowa, jednak uzasadnienie to nie mogło stanowić o istnieniu wyjątkowych względów przemawiających za potrzebą uwzględnienia jego wniosku. Nie wskazywało bowiem, by zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było obiektywnie niemożliwe. Na gruncie niniejszej sprawy istotne było również, że skarżący nie wyjaśnił w sposób przekonywujący, pod jakim adresem zamieszkuje i z kim w istocie prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Z jego wyjaśnień wynika, że podany w skardze adres jest adresem jego byłej żony, a ponadto pełnomocnik świadczy w tej sprawie pomoc prawną pro bono z uwagi na umowę zawartą z byłą żoną skarżącego. Analiza akt administracyjnych wskazuje przy tym, że była żona skarżącego odbierała wysyłaną do niego w związku z toczącym się postępowaniem wznowieniowym korespondencję. Okoliczności te budziły wątpliwości co do tego, czy skarżący rzeczywiście, jak podał we wniosku, zamieszkuje u rodziców i wspólnie z nimi zaspokaja swe potrzeby bytowe. Wnioskodawca wyjaśnił w tym zakresie jedynie, że jest zameldowany w domu byłej żony z uwagi na niedopełnienie obowiązku meldunkowego ze względu m.in. na koszt wymiany dowodu osobistego. Zauważyć jednak należy, że stosownie do art. 46 § 2 p.p.s.a. strona jest obowiązana do wskazania w skardze swego adresu zamieszkania, a nie adresu zameldowania. Skarżący nie przedstawił przy tym żadnych dowodów potwierdzających ponoszenie wydatków związanych z utrzymaniem (np. rachunki za gaz, energię elektryczną, wodę, telefon, zakup leków), do których przedłożenia został zobowiązany wezwaniem z dnia 18 lutego 2015 r. również w sytuacji, gdy wydatki te ponoszą inne osoby. Dowody te mogłyby zaś posłużyć wyjaśnieniu budzącej wątpliwości kwestii, z kim w istocie prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe. Zaakcentowania wymagała również okoliczność, że część wydatków powstałych w związku z postępowaniem sądowym (koszty ustanowienia pełnomocnika) ponosi de facto była żona wnioskodawcy w ramach zawartej przez nią umowy o pomoc prawną, co dostarcza dodatkowych wątpliwości co do źródeł finansowania wydatków wnioskodawcy. Wątpliwości te są tym bardziej zasadne, jeśli weźmie się pod uwagę, że była żona wnioskodawcy, jako przedstawiciel ustawowy dzieci, jednocześnie wstąpiła przeciwko skarżącemu na drogę postępowania egzekucyjnego należności z tytułu alimentów, które należą do pierwszej kategorii należności podlegających zaspokojeniu. Opisane tu czynności byłej żony skarżącego wskazują zatem nie tylko na w pełni uzasadnioną próbę ochrony majątku jej dzieci, ale również pozwalają wnioskować o podjęciu przez nią pewnej inicjatywy w zakresie ochrony majątku skarżącego i współdziałanie byłych małżonków w tym zakresie. To zaś w kontekście wskazanego w skardze adresu zamieszkania skarżącego rodzi wątpliwości co do tego, jak w rzeczywistości układają się stosunki majątkowe między byłymi małżonkami. Zauważyć ponadto należy, że postępowanie o wznowienie postępowania podatkowego zostało przeprowadzone na wniosek skarżącego z dnia 9 września 2013 r. Okoliczność ta jest istotna zwłaszcza w świetle akcentowanej przez stronę zasady prawa do sądu. Zaskarżona w niniejszej sprawie decyzja nie została bowiem wydana na skutek czynności organów podatkowych podjętych z urzędu, które mogłyby mieć dla strony charakter okoliczności niemożliwej do przewidzenia. Skoro to strona swym działaniem doprowadziła do wydania decyzji, przy czym postępowanie wznowieniowe toczyło się przez okres ponad roku, miała ona stosowny czas, by poczynić oszczędności na poczet kosztów postępowania sądowego z dochodów osiągniętych w okresie letnim, gdy jak sama zadeklarowała, wykonywała prace dorywcze, ponosząc przy tym wydatki na wspólne gospodarstwo domowe jedynie w wysokości 200 zł (według oświadczenia w piśmie z dnia 26 lutego 2015 r.) oraz dodatkowo na zakup odzieży i obuwia, kosmetyków i leków (według oświadczenia zawartego w sprzeciwie). Rozpoznając zgłoszony w niniejszej sprawie wniosek, Sąd uwzględnił, że łączna kwota wpisów od skarg wniesionych we wszystkich sprawach skarżącego o sygn. akt I SA/Ol 894/14 – I SA/Ol 900/14 wynosi 1.400 zł. Z uwagi jednak na wykazane powyżej wątpliwości co do tego, czy strona swą sytuację majątkową przedstawiła w sposób rzetelny, jak również ocenę, co do tego, że strona dysponowała odpowiednim czasem na zgromadzenie tych środków choćby z dochodów osiągniętych z prac dorywczych, na uwzględnienie nie mogła zasługiwać argumentacja wskazująca na łączną kwotę powstałych dotychczas kosztów sądowych. Reasumując, opisane wątpliwości co do źródeł finansowania wydatków skarżącego, które wskazywały, że wbrew obowiązkowi nie wskazał on wszystkich okoliczności dotyczących jego sytuacji finansowej, z oczywistych względów nie dały podstaw do uznania, że Skarb Państwa winien kredytować wydatki związane z prowadzeniem zainicjowanego przez niego procesu sądowego. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. W niniejszej sprawie skarżący nie wykazał zaś, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie kosztów sądowych, co skutkuje odmową przyznania prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe, na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 i art. 245 § 3 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.