II SA/Ol 109/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alicja Jaszczak-Sikora po rozpoznaniu w dniu 17 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku S. S. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi S. S. na decyzję Wojewody z dnia "[...]" r. Nr "[...]" w przedmiocie wymeldowania postanawia przyznać skarżącemu prawo pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 100 zł od skargi na decyzję w przedmiocie wymeldowania, skarżący wniósł na urzędowym formularzu o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu podniósł, iż jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Pomimo posiadanych kwalifikacji i doświadczenia zawodowego urząd pracy nie dysponuje dla niego żadną ofertą pracy. Dodał, iż jest ojcem samotnie wychowującym dwoje dzieci, z którymi wspólnie mieszka. Powołał się na skomplikowany charakter sprawy i nieznajomość prawa oraz prawo do sądu. Stwierdził, że nie posiada majątku, który mógłby spieniężyć z przeznaczeniem na opłacenie kosztów postępowania. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący w rubryce nr 6 wykazał dzieci – córki: K., I. i L. (wskazując, iż najmłodsza córka aktualnie z nim nie mieszka, ale toczy się przed Sądem sprawa o wydanie dziecka), natomiast w rubryce nr 10 – dochody rodziny z tytułu zasiłków rodzinnych i świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dwoje dzieci w łącznej kwocie 462 zł oraz z tytułu pracy dorywczej w kwocie 1.338 zł. W rubryce nr 8 skarżący wskazał, że złożył również wniosek o zasiłek rodzinny na córkę L. i zasiłek z tytułu wielodzietności, lecz postępowanie w tej sprawie jest aktualnie zawieszone. W rubrykach nr 9 i 11 skarżący dodał, iż mieszka wraz z dziećmi w wynajmowanym mieszkaniu i ponosi wydatki na czynsz (700 zł) oraz prąd, telewizję, Internet, gaz w łącznej kwocie 1.000 zł. Resztę pieniędzy wydaje na żywność, leki i odzież. W przedmiotowym oświadczeniu skarżący nie wykazał żadnych nieruchomości, zasobów pieniężnych oraz przedmiotów wartościowych. W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji materialnej skarżącego i jego rodziny oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez niego oświadczenia, skarżący wezwany został do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących wynajmowanego obecnie lokalu mieszkalnego; statusu skarżącego jako osoby bezrobotnej; dochodów wykazanych w rubryce nr 10 i ewentualnych innych niż wykazane w tej rubryce; ewentualnego korzystania z innych niż wykazane świadczeń socjalnych lub pomocy udzielanej przez jakiekolwiek instytucje, osoby trzecie lub członków rodziny; ponoszonych wydatków, a ponadto wyciągów z rachunków bankowych. W wezwaniu zawarte zostało pouczenie, zgodnie z którym nieprzedłożenie w wyznaczonym terminie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie, skarżący przedłożył pismo procesowe, w którym oświadczył, iż córki nie mają dochodu, on natomiast jest od dnia 3 lutego 2015 r. osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Wskazując powody braku zaufania do pracowników socjalnych, stwierdził, iż nie pobiera żadnych zasiłków z ośrodka pomocy społecznej. Odpowiadając na wezwanie do przedłożenia kopii dokumentów, z których wynikają wysokość brutto/netto i źródła dochodów z tytułu pracy dorywczej za okresy od 1 lipca do 31 grudnia 2014 r. oraz od 1 stycznia do 31 marca 2015 r., skarżący oświadczył: "nie posiadam żadnych dokumentów urzędowych potwierdzających dochód z pracy dorywczej. Dysponuję jedynie zaświadczeniem ze składką zdrowotną (...) w kwocie 176,19 zł. Ponadto prowadzę (...) brudnopis z zapiskami z poszczególnych dni dlatego wiem, że: od 1 stycznia 2015 r. do dnia (...) 23 marca 2015 r. dochód z pracy dorywczej wyniósł: 3.298 zł + 117,46 zł składka zdrowotna (...). (...) od dnia 1 lipca 2014 r. do dnia 31 grudnia 2014 r. uzyskałem dochód w wysokości składka zdrowotna wraz z pracą dorywczą 352,38 + 4.720 zł. Powyższe oświadczam pod groźbą art. 233 k.k." Odnosząc się do kwestii dochodów 3-osobowej rodziny i jej wydatków, skarżący wskazał, iż od stycznia 2015 r. dochód wynosi przeciętnie 1.800 zł miesięcznie. Kwotę pozostałą po opłaceniu czynszu w wysokości 700 zł, przeznacza na żywność, leki, prąd, TV, Internet i odzież. Skarżący stwierdził, iż dba o dom i dzieci. Dodał, iż uzyskuje drobną pomoc rzeczową od dziadków w postaci jajek i warzyw w sezonie. Oświadczył, iż nie ma kredytów i pożyczek, nie ma też rachunków bankowych, poza jednym, który jest zajęty przez komornika i którego nie można zlikwidować, pomimo braku ciążących na nim obecnie zobowiązań. "Nie ma tam żadnych przelewów, wpłat lokat od kilku lat." Do przedmiotowego pisma skarżący załączył zaświadczenie z urzędu pracy, z którego wynika, iż odprowadzono za niego składkę zdrowotną w kwocie 176,19 zł oraz kopie: umowy najmu lokalu mieszkalnego (dodając w oświadczeniu, iż w lokalu tym jest obecnie zameldowany wraz z córkami), decyzji o przyznaniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego (dodając w oświadczeniu, iż postępowanie w sprawie dotyczącej alimentów na rzecz córki L. jest obecnie zawieszone), decyzji o przyznaniu zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami oraz postanowienia o zawieszeniu postępowania w sprawie przyznania świadczeń rodzinnych na córkę L. oraz postanowienia i ugody w sprawie ustaleniu miejsca pobytu dzieci. W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji rodzinnej i materialnej skarżącego oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez niego oświadczenia, skarżący wezwany został przez referendarza sądowego do złożenia dodatkowych oświadczeń dotyczących przewidywanej daty jego zwolnienia z zakładu karnego, mieszkania, zlokalizowanego pod adresem, wskazanym w rubryce nr 2.1 oraz ewentualnej pomocy, na jaką może liczyć ze strony bliskich w sfinansowaniu kosztów postępowania, a także dokumentów źródłowych – zaświadczeń o wysokości środków pieniężnych pozostających do jego dyspozycji w zakładzie karnym oraz o jego zatrudnieniu. Postanowieniem z dnia 31 marca 2015r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu wnioskowanej pomocy, z powodu nieprzedłożenia wszystkich żądanych oświadczeń i dokumentów źródłowych, tj. dokumentów, z których wynika wysokość oraz źródła dochodów z tytułu pracy dorywczej, dokumentów potwierdzających fakt ponoszenia określonych wydatków oraz wyciągów z rachunku bankowego. W związku z tym przyjęto, że nie jest możliwe jednoznaczne stwierdzenie, czy rzeczywiście skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, czy to w całości, czy też w części, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny. W sprzeciwie od powyższego postanowienia, wniesionym w ustawowym terminie, skarżący domagał się przyznania mu wnioskowanego prawa pomocy. Zarzucił, że postanowienie wydane zostało na podstawie błędnie ustalonego stanu faktycznego, pozbawiając go prawa do Sądu. Zapewnił, że przedstawił Sądowi wszystkie dokumenty jakie posiadał. Oświadczył, że nic nie ukrywa. Wskazał, że Sąd dysponował już wymaganymi dokumentami, przyznając mu prawo pomocy w innych sprawach z jego skarg. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), zwanej w dalszej części: "p.p.s.a", w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z tym, iż sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpatrzeniu. Stosownie do art. 199 p.p.s.a. zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego, natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. W myśl art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści przytoczonych wyżej przepisów wynika, że przyznanie prawa pomocy uzależnione jest wyłącznie od trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy i dla rozstrzygnięcia w tym zakresie nie może mieć znaczenia przedmiot zaskarżenia, czy przekonanie strony skarżącej, że tylko profesjonalny pełnomocnik umożliwi jej skuteczną walkę o przysługujące jej prawo. Zauważyć tutaj można, że wojewódzki sąd administracyjny, badając legalność zaskarżonej decyzji, ma obowiązek wziąć pod uwagę każde naruszenie prawa, niezależnie od wniosków i zarzutów podniesionych przez stronę. Ma też obowiązek udzielać stosownych pouczeń dla strony działającej bez profesjonalnego pełnomocnika. Niezależnie od powyższego wyjaśnić należy, że użycie w zacytowanym przepisie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że spełnienie przesłanek określonych w tym unormowaniu obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Jednak obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji w której wnioskodawca uprawdopodobni brak środków na poniesienie jakichkolwiek, czy też pełnych kosztów postępowania. Przekonuje o tym sformułowanie "osoba fizyczna wykaże". Innymi słowy to na stronie postępowania, wnioskującej o udzielenie prawa pomocy, spoczywa inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia jej wniosku. Strona powinna przekonać sąd, że jej sytuacja materialna uprawnia do otrzymania prawa pomocy. Służyć temu ma rzetelnie wypełniony wniosek. Strona obowiązana jest podać w nim precyzyjnie informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Jeżeli zawarte we wniosku oświadczenia nie są w tym zakresie wystarczające lub budzą wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a. strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527). W konsekwencji do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony. Wnioskodawca musi udzielić wyczerpujących informacji, które umożliwią ocenę jego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jego trudną sytuację materialną. Należy tutaj podkreślić, iż przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. (sygn. akt FZ 478/04,) opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły, a udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11). Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej – jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez stronę dochody i posiadany majątek. Według oświadczeń skarżącego, zawartych na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w odpowiedziach na wezwanie, w tym przedłożonych zaświadczeń wynika, że skarżący jest obecnie osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku. Ponadto skarżący jest samotnym ojcem, który wychowuje dwie małoletnie córki. Jego dochód stanowią zaś: alimenty w kwocie 250 zł, zasiłek rodzinny w kwocie 212 zł, praca dorywcza, z której w okresie od 1 stycznia do 23 marca 2015r. uzyskał dochód w kwocie 3.298 zł oraz dodatek mieszkaniowy. Strona ponosi koszty opłat mieszkaniowych w postaci czynszu za mieszkanie w kwocie 700 zł (bez odliczenia dodatku mieszkaniowego), opłat za prąd, TV, internet, żywność i ubrania dla całej rodziny. Wnioskodawca nie posiada żadnych oszczędności, przedmiotów wartościowych ani majątku, który mógłby spieniężyć. W tych okolicznościach Sąd uznał, że skarżący uprawdopodobnił zasadność swojego wniosku, że nie posiada środków majątkowych umożliwiających poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Takie wnioski można wysnuć na podstawie dokumentów i oświadczeń zgromadzonych w sprawie, mimo, że skarżący nie przedstawił wszystkich wymaganych przez referendarza dokumentów. W szczególności skarżący wykazał, że przyznawane są mu środki publiczne z tytułu zabezpieczenia społecznego, stąd wniosek, że jest osobą ubogą. W ocenie Sądu dochody uzyskiwane przez S. S. są obiektywnie niskie, a przy tym nie mają charakteru trwałego, umożliwiając de facto zaspokojenie potrzeb trzyosobowej rodziny w minimalnym zakresie, co w konsekwencji nie pozwala na czynienie jakichkolwiek oszczędności, czy też ograniczenie wydatków, w celu uiszczenia kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Powyższe uzasadnia przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Z tych też względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 260 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, jak w sentencji.