II SA/Ol 1196/12

Dnia 27 listopada 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Hanna Raszkowska Sędziowie Sędzia WSA Beata Jezielska Sędzia WSA Adam Matuszak (spr.) Protokolant referent-stażysta Anna Zofia Głażewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 listopada 2012 roku sprawy ze skargi K. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie umorzenia świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. Działający z upoważnienia Burmistrza, Kierownik Miejsko - Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w "[...]", decyzją z dnia "[...]", wydaną na podstawie art. 30 ust. 2 w związku z art. 27 ust. 1 , ust. 1 a, ust. 2, art. 8b i art. 25 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071, ze zmianami, dalej określanej jako: k.p.a.), odmówił K. C. umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz małoletnich: A. C., K. C. i M. C., reprezentowanych przez przedstawicielkę ustawową – matkę M. C., w okresie zasiłkowym "[...]", to jest od dnia "[...]" do dnia "[...]", w kwocie "[...]" wraz z ustawowymi odsetkami. Odwołanie od powyższej decyzji organu pierwszej instancji wniósł K. C. Wskazał, że aktualnie odbywa karę czterech lat pozbawienia wolności i zabiega o uzyskanie odpłatnego zatrudnienia w zakładzie karnym, aby chociaż częściowo spłacić zadłużenie alimentacyjne. Zadeklarował, że gdy stan zdrowia mu pozwoli, to po odbyciu kary podejmie pracę. Nadto zakwestionował wyliczoną w zaskarżonej decyzji wysokość jego dochodu i zwrócił się do Kolegium o ocenę jego aktualnej życiowej sytuacji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia "[...]", na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ odwoławczy wskazał, iż niniejsza sprawa była już trzykrotnie przedmiotem postępowania przed Kolegium, zatem organ pierwszej instancji zgromadził obszerny materiał dowodowy, wielokrotnie przeprowadzając wywiady środowiskowe u skarżącego oraz u jego matki M. C., nadto odbierał oświadczenia od byłej żony skarżącego - M. C. Zatem z ustalonego w toku postępowania stanu faktyczny wynika, że K. C. zwrócił się w dniu "[...]" do organu pierwszej instancji z wnioskiem o umorzenie w całości zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych: K., A. oraz M. C., to jest małoletnich dzieci wnioskodawcy. Odwołujący wniosek ten umotywował faktem przebywania w Zakładzie Karnym i, co za tym idzie, brakiem dochodu. Organ wskazał, że K. C. jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, stopień niepełnosprawności został przyznany na stałe, jednakże brak jest adnotacji wskazującej na zakaz wykonywania pracy a zatem stan zdrowia nie eliminuje odwołującego z aktywności zawodowej na rynku pracy, gdyż może podjąć zatrudnienie na stanowisku przystosowanym. Przed osadzeniem w zakładzie karnym K. C. otrzymywał rentę w kwocie "[...]", która zmniejszona była o kwotę podatku, składki na ubezpieczenie zdrowotne oraz kwotę "[...]" zajętą w wyniku egzekucji sądowej. Wysokość świadczenia do wypłaty wynosiła więc "[...]". Nadto odwołujący otrzymywał zasiłek pielęgnacyjny w wysokości "[...]", oraz jak sam wskazał zarabiał miesięcznie około "[...]" z prac dorywczych. Z wywiadów przeprowadzonych z K. C. wynika, iż posiada on prawo jazdy kat. B, C + E, oraz uprawnienia do kierowania wózkami widłowymi. W piśmie z dnia "[...]" skarżący podał, że posiadana niepełnosprawność nie była przeszkodą w uzyskaniu tego typu uprawnień. Wskazał, że wykonywał on również prace zarobkowe (nie rejestrowane przez pracodawców) jako kierowca busa, pomoc przy budowie czy w lesie. Jak wynika z przeprowadzanych wywiadów środowiskowych, K. C. zamieszkiwał od "[...]" do czasu osadzenia w zakładzie karnym z swoją matką M. C. Wymieniona podała, że prowadziła z synem wspólne gospodarstwo domowe, ponosząc w całości koszty związane z utrzymaniem mieszkania oraz zakupem żywności. Nie potrafiła jednak określić jakie w tym czasie syn ponosił wydatki na leczenie związane z chorobą. Natomiast była żona K. C. twierdziła, że mąż w czasie gdy mieszkał z nią i dziećmi nie przyjmował żadnych leków ani też nie wydatkował pieniędzy na leki. Również z informacji nadesłanej przez Areszt Śledczy, gdzie przebywał czasowo K. C., wynikało, iż nie leczył się on tam ani też nie przyjmował żadnych leków. Kolegium wskazało, że organ pierwszej instancji ustalał wskazane powyżej fakty ze względu na zarzut K. C., iż organ nie zbadał dokładnie jego sytuacji finansowej, w szczególności wydatków na leki, mieszkanie czy też zaciągnięte przez niego kredyty. Organ odwoławczy stwierdził, że z zaświadczenia z Zakładu Karnego wynika, iż K. C. odbywa karę pozbawienia wolności od dnia "[...]", a koniec kary przypada na dzień "[...]". Obecnie nie jest on zatrudniony odpłatnie w Zakładzie Karnym, a jak wynika z akt sprawy, był on odpłatnie zatrudniony w Areszcie Śledczym. Stosownie do art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Powołany powyżej przepis wskazuje na przesłanki sytuacji "dochodowej" oraz "rodzinnej". Skarżący w swoich odwołaniach oraz pismach kierowanych do organu pierwszej instancji wskazywał głównie na okoliczności dotyczące jego sytuacji dochodowej, braku możliwości zatrudnienia w zakładzie karnym a co za tym idzie, braku możliwości pozyskania środków na spłacenie stale rosnącego zadłużenia. Z powyższych ustaleń, w ocenie Kolegium, nie wynika, żeby sytuacja rodzinna odwołującego odznaczała się szczególnymi okolicznościami, które miałby ocenić organ właściwy wierzyciela, to jest takimi jak pozostawanie na utrzymaniu skarżącego innych osób, zwłaszcza dzieci, ich stanu zdrowia, warunków bytowania i tym podobnych. Kolegium stwierdziło, że nie należy do przesłanek wymienionych w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ocena niewywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego wobec własnych dzieci, choć nie ma żadnej wątpliwości, że obowiązek ten ciąży na skarżącym i nadal będzie go obciążał. Wskazało, że organ właściwy wierzyciela ocenił natomiast sytuację dochodową, w kontekście pobytu K. C. w zakładzie karnym. Obecnie "[...]"-letni skarżący odbywa karę pozbawienia wolności, której przewidywany termin zakończenia przypada w miesiącu "[...]". Aktualnie nie pracuje odpłatnie w Zakładzie Karnym i trudno przewidzieć czy stan ten będzie utrzymywać się do końca odbywania kary pozbawienia wolności. Po odbyciu kary K. C. będzie jeszcze młodym mężczyzną, w wieku produkcyjnym, zdolnym do podjęcia pracy zarobkowej na stanowisku przystosowanym (ze względu na orzeczony stopień niepełnosprawności), ponadto posiadającym, w przypadku braku zatrudnienia, stały dochód w postaci renty socjalnej, zawieszonej na czas odbywania kary pozbawienia wolności. Jak wynika z oświadczenia K. C., przed osadzeniem go w zakładzie karnym pracował on również dorywczo, osiągając z tego tytułu wynagrodzenie w wysokości około "[...]" miesięcznie. Dodatkowym atutem umożliwiającym skarżącemu uzyskanie zatrudnienia jest z pewnością posiadanie przez niego prawa jazdy kat. B oraz C + E, oraz uprawnienia do kierowania wózkami widłowymi. Ważnym jest także, co podaje w niemal każdym swoim piśmie, świadomość K. C. o ciążącym na nim obowiązku alimentacyjnym w stosunku do własnych dzieci i chęć wywiązywania się z tego obowiązku. Organ odwoławczy wskazał, że sytuacja, w której aktualnie znajduje się K. C. jest przemijająca, bo po odbyciu kary pozbawienia wolności nie będzie przeszkód (przynajmniej formalnych i potencjalnych) do podjęcia zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej. Będzie to zresztą zupełnie inna sytuacja faktyczna, podlegająca odrębnej ocenie, jeżeli dłużnik alimentacyjny złoży wniosek o zastosowanie ulgi w spłacaniu należności wypłaconych tytułem świadczeń alimentacyjnych na rzecz dzieci skarżącego. Uprawnienie dla organu właściwego wierzyciela do umorzenia należności powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter uznaniowy i jest uzależnione od ustalenia, a następnie oceny przez ten organ przesłanki występowania szczególnych okoliczności opartych na terytorium dochodowym i rodzinnym. Umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego, nawet w części, nie jest obligatoryjne również wówczas, gdy zostaną spełnione wszelkie przesłanki warunkujące udzielenie tej pomocy. W ocenie Kolegium organ pierwszej instancji odmawiając skarżącemu umorzenia należności działał w ramach przysługującego mu uznania administracyjnego. Stanowisko Kolegium jest zbliżone do zajętego przez organ właściwy wierzyciela. Odbywanie kary pozbawienia wolności przez dłużnika alimentacyjnego nie jest okolicznością szczególną i wyjątkową, a nadto przemijającą. Kolegium stwierdziło, iż respektując suwerenność organów właściwych wierzyciela do orzekania w ramach uznania administracyjnego, stoi na stanowisku, że umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego powinno być stosowane raczej w sytuacjach wyjątkowych, szczególnych, zwłaszcza gdy okoliczności te nie są przemijające (np. stwierdzony orzeczeniem właściwego organu stan zdrowia nie rokuje żadnych możliwości podjęcia pracy zarobkowej przy całkowitym braku dochodów i korzystaniu z pomocy społecznej). W przedmiotowej sprawie Kolegium, ponownie oceniając zebrany materiał dowodowy doszło do przekonania, że organ pierwszej instancji działał w granicach uznania administracyjnego i granic tych nie przekroczył. Skargę na powyższe rozstrzygnięcie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie wniósł K. C. Wskazał, podobnie jak w odwołaniu, że jego obecny pobyt w zakładzie karnym i brak możliwości podjęcia pracy uniemożliwia mu spłatę zaległości alimentacyjnych. Podniósł, że nie zgadza się z argumentami zawartymi w zaskarżonej decyzji, w której organ nie uwzględnił jego aktualnej sytuacji, a zajmował się faktami z jego przeszłości i tym co może zaistnieć w przyszłości. Stwierdził, że odroczenie terminu spłaty zaległości nie rozwiąże jego problemu. Z tych powodów uważa, że jego skarga jest zasadna i powinna być uwzględniona. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie i potwierdziło argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Wskazać należy, iż w myśl art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują kontrolę wykonywania administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Rozpoznając zatem skargę na decyzję Sąd dokonuje jedynie oceny, czy przy jej wydaniu nie zostały naruszone przepisy prawa materialnego bądź też procesowego, nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz podstawą prawną. Oznacza to, że skarga powinna zostać uwzględniona, jeśli tylko Sąd, niezależnie od zarzutów w niej podniesionych i wniosków w niej sformułowanych stwierdzi istnienie naruszenia prawa, skutkujące koniecznością wzruszenia zaskarżonego aktu - art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako: p.p.s.a.). Na wstępie niniejszych rozważań stwierdzić należy , że zgodnie z przepisem art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Powołany przepis stanowi podstawą prawną decyzji podjętych przez organy administracji obu instancji i z tego powodu wymaga bliższej analizy. Z brzmienia tego unormowania wynika, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń. Oznacza to, że organ ten podejmuje rozstrzygnięcie w warunkach uznania administracyjnego, przy czym ustawodawca w przepisie tym nie zamieścił żadnych przesłanek, które wyznaczałyby ramy podejmowania rozstrzygnięcia w tym zakresie. Z przepisu tego można jedynie wywnioskować, iż ustawodawca przewidział trzy rozwiązania dla dłużnika alimentacyjnego, które winny przyczyniać się do poprawy jego sytuacji. Dłużnik ten może więc, wystąpić o odroczenie spłaty występującego zadłużenia, o rozłożenie na raty a w ostateczności o umorzenie występującego zadłużenia. Zamieszczenie w przywołanym przepisie wymienionych możliwości poprawy sytuacji dłużnika alimentacyjnego równoznaczne jest z tym, że stosowane one winny być w określony sposób, a mianowicie od najmniej dającego po wywołujący najdalej idący skutek. Z tego też powodu dłużnik alimentacyjny winien w pierwszej kolejności wykorzystać przysługującą mu możliwość odroczenia terminu spłaty występującego zadłużenia lub rozłożyć tę spłatę na raty a dopiero w ostateczności występować o umorzenie występującej należności. Wbrew twierdzeniom K. C., wskazać należy, że organ odwoławczy w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia, wszechstronnie zbadał i dokonał prawidłowej oceny okoliczności związanych z sytuacją osobistą i majątkową skarżącego. W rozpatrywanej sprawie skarżący wnioskiem z dnia "[...]" wystąpił do organu pierwszej instancji o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych: K., A. oraz M. C., to jest małoletnich dzieci wnioskodawcy. Odwołujący wniosek ten umotywował faktem przebywania w Zakładzie Karnym i brakiem dochodu. Oznacza to, że skarżący wystąpił o przyznanie mu najdalej idącego rozwiązania przewidzianego w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgłoszone żądanie stanowiło wyznacznik dla organów administracji co do zakresu prowadzonego postępowania. Z tego też powodu organy orzekające nie były uprawnione do rozpatrywania innych przysługujących stronie możliwości poprawy własnej sytuacji. Natomiast zasadnie organy te poinformowały K. C. o przysługującej mu takiej możliwości, a więc, że ma prawo wnioskować o zastosowanie innych ulg wymienionych w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, jak również - na to, że rozstrzygnięcia wydane na podstawie wyżej wskazanego przepisu nie posiadają przymiotu powagi rzeczy osądzonej. To oznacza, że przy zmianie sytuacji faktycznej wniosek o umorzenie należności może być składany wielokrotnie; dopóki należność istnieje. Skarżący może również, o czym został poinformowany także przez organy orzekające, złożyć wniosek o odroczenie płatności. Należy ponownie wskazać, iż decyzje w przedmiotowej sprawie podejmowane były w warunkach uznania administracyjnego, zatem do rozważenia pozostaje kwestia, czy organy obu instancji nie przekroczyły granic tego uznania. Analiza obu rozstrzygnięć podjętych w ramach kontrolowanego postępowania pozwala stwierdzić, że organy administracji w tym zakresie nie dopuściły się naruszeń prawa. Organ pierwszej instancji w motywach swojego rozstrzygnięcia wskazał, że skarżący jest osobą młodą i zdolną podjąć zatrudnienie. Zatem organ ten odwołał się do określonego argumentu, który w jego ocenie uzasadniał podjęcie decyzji odmawiającej umorzenia zaległości alimentacyjnych. Z kolei organ odwoławczy w bardzo szczegółowy sposób odniósł się do tej problematyki. Spowodowane to zostało treścią odwołania, w którym skarżący akcentował swoją aktualnie złą sytuację materialną, która uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej oraz zarzutem, iż organ nie zbadał dokładnie jego sytuacji finansowej, w szczególności wydatków na leki, mieszkanie czy też zaciągnięte przez niego kredyty. Nadto, Kolegium podniosło, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń musi być traktowane jako coś wyjątkowego i dla podjęcia takiego rozstrzygnięcia muszą zachodzić szczególne okoliczności. Organ wskazał na stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zaprezentowane w orzeczeniu z dnia 20 listopada 2011 r., sygn. akt I OSK 881/11. W powołanym wyroku NSA orzekł, iż umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie uzasadnia pobyt w zakładzie karnym, chęć podjęcia po jego opuszczeniu nowego życia bez obciążenia długami powstałymi przed i podczas pobytu w zakładzie karnym, zamiar podjęcia nowego życia po opuszczeniu zakładu karnego, nie będąc obarczonym długami, czy też zgłaszane zastrzeżenia co do prawidłowości systemu udzielania świadczeń osobom uprawnionym do alimentów. Nadto, Sąd wskazał, że odbywanie kary pozbawienia wolności nie jest okolicznością obiektywną lecz stanowi efekt, zabronionych z punktu widzenia prawa, działań skarżącego i nie może stanowić okoliczności uzasadniających umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nie uzasadnia też umorzenia sama tylko hipotetyczna możliwość nie znalezienia pracy po opuszczeniu zakładu karnego. Należy zatem wskazać, iż skarżący w pierwszej kolejności może wystąpić z wnioskiem o odroczenie terminu płatności. Okoliczność, że skarżący aktualnie nie pracuje, ponieważ przebywa w zakładzie karnym, nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia przez skarżącego jeszcze w zakładzie karnym, a przede wszystkim po odbyciu kary, a tym samym nie wyklucza zmiany jego sytuacji majątkowej w przyszłości. Skarżący nie przedłożył dokumentu potwierdzającego jego niezdolność do wykonywania pracy i uzyskiwania z tego tytułu środków finansowych, a wręcz deklaruje chęć podjęcia pracy. Reasumując, należy ponownie wskazać, że w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia Kolegium bardzo szczegółowo przedstawiło przebieg postępowania, a następnie przybliżyło unormowania prawne w zakresie żądania zwrotu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego jak również zasady umarzania zwrotu tych należności. W następstwie przeprowadzonej analizy organ odwoławczy doszedł do właściwego przekonania, że organ pierwszej instancji podejmując swoją decyzję nie dopuścił się naruszeń przepisów prawa materialnego i procesowego, jak również nie przekroczył granic uznania administracyjnego w ramach którego podejmował decyzję. Nadto podkreślono, że wniosek o umorzenie należności wypłaconych z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego może być uwzględniony tylko w wyjątkowych przypadkach. Natomiast skarżący co prawda legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, ale z tego dokumentu oraz jego relacji nie wynika jego niezdolność do podjęcia zatrudnienia. Zdaniem Sądu, argumentacja zaprezentowana w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji jest prawidłowa i zasadnie akcentuje wyjątkowość umorzenia oraz to, że w sytuacji osoby występującej o podjęcie takiej decyzji muszą wystąpić szczególne okoliczności. Skarżący w pismach kierowanych do organów administracji, jak również w skardze do tutejszego Sądu akcentuje w pierwszej kolejności to, że aktualnie przebywa w zakładzie karnym. Argumentacja skarżącego jak również podnoszone przez niego okoliczności nie uzasadniają uwzględnienia zgłoszonego wniosku. Oznacza to, że rozstrzygnięcia organów obu instancji nie są samowolne, lecz podjęte w granicach uznania administracyjnego, a tym samym nie można zarzucić im naruszenia przepisów prawa. Wobec braku podstaw prawnych do uwzględnienia skargi, Sąd stosownie do postanowień art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił