II SA/Ol 1297/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alicja Jaszczak-Sikora Sędziowie Sędzia WSA Ewa Osipuk (spr.) Sędzia WSA Adam Matuszak Protokolant specjalista Karolina Hrymowicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 stycznia 2017 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę. Decyzją z dnia 13 listopada 2014 r., Wójt Gminy "[...]" przyznał "[...]" świadczenia w formie zasiłku rodzinnego na "[...]" , na okres od dnia 1 listopada 2014 r. do dnia 31 października 2015 r. w kwocie po 77 zł miesięcznie na każde dziecko, dodatki rodzinne z tytułu urodzenia dzieci jednorazowo po 1.000 zł na każde dziecko oraz dodatki do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dzieci w kwocie 170 zł na każde dziecko na ww. okres. Następnie, decyzją z dnia 12 października 2015 r. organ uchylił własną decyzję z dnia 13 listopada 2014 r. przyznającą zasiłek rodzinny z dodatkami na "[...]" z powodu przekroczenia kryterium dochodowego po doliczeniu dochodu uzyskanego na podstawie art. 3 pkt 24 lit. c ustawy o świadczeniach rodzinnych. W dalszej kolejności, decyzją z dnia 28 października 2015 r., Wójt Gminy "[...]" uznał kwotę 7.434 zł wypłaconą w okresie od 1 listopada 2014 r. do 31 października 2015 r. na podstawie decyzji z dnia 13 listopada 2014 r., za nienależnie pobrane świadczenie i zobowiązał "[...]" do zwrotu tego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami. Decyzja stała się ostateczna. Strona w dniu 4 listopada 2015 r. złożyła wniosek o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego w formie zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami z tytułu urodzenia i samotnego wychowywania dzieci wraz z ustawowymi odsetkami. Decyzją z dnia 24 listopada 2015 r., organ odmówił umorzenia nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 7.434 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Strona uregulowała większą część należności i w dniu 30 grudnia 2015 r. złożyła kolejny wniosek o umorzenie pozostałej do spłaty kwoty wraz z odsetkami. Decyzją z dnia 20 stycznia 2016 r., organ odmówił umorzenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego w formie dodatku z tytułu urodzenia w wysokości 1.000 zł wraz z odsetkami ustawowymi. Decyzją z dnia 7 marca 2016 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w "[...]"uchyliło decyzję organu pierwszej instancji. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia 4 kwietnia 2016 r., Wójt Gminy "[...]"odmówił umorzenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego w formie dodatku z tytułu urodzenia w wysokości 847,39 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Decyzja ta została uchylona przez Kolegium decyzją z dnia 30 maja 2016 r., a sprawa została przekazana organowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia. Kolejną decyzją z dnia 8 lipca 2016 r., Wójt Gminy "[...]"odmówił "[...]"umorzenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego w formie dodatku z tytułu urodzenia w wysokości 837,39 zł z ustawowymi odsetkami. Organ podniósł, że wnioskodawczyni jest zarejestrowana w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna z prawem do zasiłku, który w miesiącu maju wyniósł 468,11 zł netto. Ponadto, otrzymywała stypendium w kwocie 1.500 zł – ostatnie w miesiącu czerwcu 2016 r. Dochód rodziny stanowi również pensja ojca dzieci w kwocie 1.700-1.800 zł miesięcznie. Wnioskodawczyni mieszka z rodzicami i bratem we wspólnym mieszkaniu. Matka pracuje, otrzymując wynagrodzenie w kwocie 1.600 zł miesięcznie i otrzymuje emeryturę 1.120 zł. Ojciec otrzymuje specjalny zasiłek z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką w wysokości 520 zł miesięcznie. Zajmują 3 pokoje, mieszkanie jest zadbane i czyste, w rodzinie nie występuje niepełnosprawność ani choroby. Rodzina prawidłowo funkcjonuje w środowisku. Organ ustalił, ze sytuacja mieszkaniowa, finansowa, zdrowotna strony i jej rodziny jest dobra. Dzieci mają na bieżąco zaspokojone wszelkie niezbędne potrzeby życiowe. W ocenie organu, rodzina ma możliwość zwrotu nienależnie pobranego świadczenia bez zbytniego uszczerbku dla jej prawidłowego funkcjonowania. Na sytuację rodziny wpłynął pozytywnie również fakt, że ojciec dzieci wrócił z zakładu karnego, podjął pracę i łoży na utrzymanie. Poza tym, strona otrzymuje świadczenie wychowawcze na synów. O poprawie sytuacji świadczy również fakt, że od lipca 2016 r. wnioskodawczyni nie pobiera zasiłku rodzinnego. Organ nie dał wiary co do odrębnie prowadzonego gospodarstwa domowego. Wskazał, że kwota pozostała do zapłaty będzie potrącana z bieżących wypłat do momentu całkowitej spłaty. Po rozpatrzeniu odwołania strony od decyzji Wójta, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w "[...]", decyzją z dnia 30 sierpnia 2016 r., utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy podniósł, że zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 114 z późn. zm.), zwanej dalej u.ś.r. - organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Rozstrzygnięcie w tym przedmiocie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ocena "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny", dających organowi możliwość umorzenia winna być dokonywana w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej,(materialnej, dochodowej, zdrowotnej) wnioskodawcy. Mając to na względzie, Kolegium stwierdziło, że organ pierwszej instancji zgromadził materiał dowodowy, który pozwolił na ustalenie okoliczności istotnych dla sprawy, przede wszystkim, na ustalenie aktualnej sytuacji rodziny "[...]". Kolegium uznało, że organ pierwszej instancji prawidłowo ocenił, że w sytuacji rodziny wnioskodawczyni nie wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r., które mogłyby stanowić podstawę do zastosowania wnioskowanej ulgi. Kolegium wskazało, że pojęcie "szczególny" należy rozumieć jako charakteryzujący się czymś osobliwym, niezwykły, wyjątkowy, specjalny. Instytucja umorzenia z art. 30 ust. 9 u.ś.r. powinna być stosowana wyjątkowo – w razie wystąpienia szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Należy brać pod uwagę fakt, że co do zasady do świadczeń rodzinnych uprawnione są osoby o niewysokich dochodach, spełniające tzw. kryterium dochodowe. Nawet sama trudna sytuacja rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja ta będzie "szczególna" i to na tle rodzin, uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich. Biorąc powyższe pod uwagę, Kolegium, analizując sytuację "[...]"doszło do przekonania, iż w jej sytuacji nie mają miejsca szczególne okoliczności. Sam fakt dysponowania niskim dochodem nie może stanowić podstawy umorzenia. Jakkolwiek sytuacja 4-osobowej rodziny w dwójką małych dzieci nie jest dobra, łączny miesięczny dochód to 3.200 zł, to jednak rodzina posiada stały dochód z zatrudnienia i wsparcie w postaci świadczenia wychowawczego. Ważącą dla rozstrzygnięcia sprawy nie jest okoliczność zamieszkiwania "[...]"z dziećmi u rodziców i bratem bez prowadzenia odrębnego gospodarstwa domowego, okoliczność ta nie jest bowiem sytuacją nadzwyczajną, odosobnioną i nie ma znaczącego wpływu na sytuację wnioskodawczyni. Fakt wspólnego zamieszkiwania jest korzystny, bowiem w razie potrzeby rodzice służą wsparciem i pomocą, choćby w doraźnej opiece nad dziećmi. Stąd też Kolegium dało wiarę twierdzeniom strony, że prowadzi ona odrębne gospodarstwo domowe i nie otrzymuje od rodziców wsparcia materialnego. W rodzinie nie występują problemy zdrowotne. Zarówno wnioskodawczyni, jak i ojciec dzieci, są osobami młodymi, które mogą zarobkować i wpłynąć na poprawę sytuacji rodziny. Argumentacja "[...]"dotycząca skromnego życia i konieczności ponoszenia kosztów związanych z wychowywaniem dzieci nie mogła, w ocenie Kolegium, odnieść zamierzonego skutku, bowiem nie jest to sytuacja nadzwyczajna i odosobniona, mogąca stanowić podstawę zastosowania ulgi. Kolegium nie uwzględniło też argumentacji strony dotyczącej braku jej winy i wskazało, że kwestia ta została przesądzona decyzją organu pierwszej instancji z dnia 28 października 2015 r. "[...]"złożyła do tut. Sądu skargę na decyzję Kolegium z dnia 30 sierpnia 2016 r., w której wskazała na swoje dochody, składające się z zasiłku dla bezrobotnych (468,11 zł), świadczenia wychowawczego (1.000 zł) i wynagrodzenia ojca dzieci (1.700-1.800 zł). Wskazała, że mieszka z rodzicami i bratem, jednak w październiku przeprowadza się do ojca dzieci, który kończy remont mieszkania. Spłacane są też raty za sprzęt AGD (396,56 zł miesięcznie), koszty mieszkania to 40-50 zł miesięcznie oraz udział w czynszu – 150 zł i opłatach za prąd – 100 zł. Nadal używa pampersów, których koszt to 60 zł tygodniowo. Dzieci chorowały i przebywały w szpitalu. Skarżąca wskazała, że świadczenie wychowawcze chciałaby przeznaczyć na dzieci i odkładać pewną kwotę na ich przyszłość. Żyje skromnie. Kwota, którą ma do oddania jest wysoka przy bieżących kosztach utrzymania. Skarżąca podniosła też, że nieświadomie nie dostarczyła umowy o pracę w 2014 r., kiedy po raz pierwszy ubiegała się o zasiłek rodzinny. Wyjaśniła, że kierownik organu pierwszej instancji zadeklarowała możliwość umorzenia części zaległości po dokonaniu przez nią określonej spłaty. Podała ponadto, że nie otrzymuje zasiłku rodzinnego i złożyła wniosek o przyznanie tego świadczenia. Dodała, że ze środków pożyczonych od rodziny spłaciła 5.687,70 zł zaległości i pożyczkę tę będzie musiała zwrócić. W odpowiedzi na skargę, Kolegium wniosło o jej oddalenie jako nieuzasadnionej i podtrzymało argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016, poz. 1066), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle § 2 powołanego wyżej artykułu, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie zaś do art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, z późn. zm.), sąd administracyjny, dokonując kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia może nastąpić między innymi w sytuacji, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Oznacza to, że sąd administracyjny nie ocenia decyzji organu pod kątem jej słuszności, czy też celowości, jak również nie rozpatruje sprawy kierując się zasadami współżycia społecznego, ale w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji, orzekając w sprawie, nie naruszyły przepisów prawa. Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji według wskazanych wyżej kryteriów wykazała, że nie narusza ona przepisów prawa. Kwestią sporną w niniejszej sprawie jest zasadność odmowy umorzenia skarżącej kwoty 837,39 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w postaci dodatku z tytułu urodzenia dzieci "[...]". Podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowił art. 30 ust. 9 u.ś.r., zgodnie z którym organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z treści cytowanego przepisu wynika, że może mieć on zastosowanie jedynie wówczas, gdy organ pomocy społecznej twierdzi, że po stronie osoby, która nienależnie pobrała świadczenie rodzinne, zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Z uwagi na cel wyjątkowej regulacji ustanowionej w art. 30 ust. 9 u.ś.r., chodzi tu w przede wszystkim o sytuację, w której zachodzi duże prawdopodobieństwo, że natychmiastowa egzekucja nienależnie pobranego świadczenia mogłaby spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka, w szczególności przez uniemożliwienie rodzinie świadczeniobiorcy funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji. Podkreślenia wymaga, że z kompetencji, o których mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r., organ administracji korzysta na zasadzie tzw. uznania administracyjnego. Oznacza to, że sądowa kontrola decyzji wydanych na podstawie tego przepisu jest ograniczona. Sprowadza się ona bowiem do badania, czy w toku postępowania w sposób wyczerpujący zebrano materiał dowodowy, czy zostały wyjaśnione okoliczności faktyczne oraz czy analizy przesłanek warunkujących przyznanie danego świadczenia dokonano po wszechstronnym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego sprawy. Natomiast ocena pod kątem kryteriów słuszności i celowości prowadzona jest wyłącznie w zakresie zmierzającym do ustalenia, czy organy nie przekroczyły granicy uznania administracyjnego. Wydając decyzje o charakterze uznaniowym, organ jest związany nie tylko przepisem, ale i celem określonej regulacji. Uznanie administracyjne nie pozwala zatem organowi na dowolność w załatwieniu sprawy, ale jednocześnie nie nakazuje mu spełnienia każdego żądania obywatela (zob. wyrok NSA z dnia 25 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 377/15, dostępny [w:] Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako: "CBOSA"). W ocenie Sądu, w kontrolowanej sprawie organy administracji wypełniły opisane wyżej warunki i zasadnie uznały, że w okolicznościach faktycznych sprawy nie zaistniały przesłanki do umorzenia pozostałej do spłaty kwoty nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń. Organy prawidłowo oceniły podnoszone przez skarżącą okoliczności, to jest wychowywanie dwójki dwuletnich dzieci, posiadanie pracy zarobkowej przez ojca dzieci i zasiłku dla bezrobotnych przez skarżącą oraz uzyskiwanie przez rodzinę z tego tytułu łącznego dochodu w kwocie ok. 3.200 zł, a także brak problemów zdrowotnych i niepełnosprawności, które generowałyby stałe wydatki w rodzinie, młody wiek i możliwości zarobkowe skarżącej i ojca jej dzieci. Z akt sprawy nie wynika, by małoletnie dzieci chorowały w stopniu, który czyniłby niemożliwym podjęcie przez któregokolwiek z rodziców zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania nad nimi opieki. Podkreślić natomiast trzeba, że dla oceny, czy po stronie rodziny zobowiązanej zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności", dające podstawę do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, równie istotny jak faktyczna sytuacja materialna rodziny, jest potencjał dochodowy jej członków. Ocena spełnienia powyższej przesłanki musi obejmować nie tylko aktualną sytuację finansową zobowiązanego i jego rodziny, ale także ocenę, czy członkowie rodziny posiadają zdolność do podjęcia pracy lub do pozyskania środków z innych źródeł. Skoro instytucja umorzenia nienależnie pobranych świadczeń ma charakter wyjątkowy, nie może być ona stosowana wobec osób, które co prawda znajdują się w trudnej sytuacji majątkowej, ale posiadają zdolność do pracy i do uzyskiwania dochodu (cyt. wyżej wyrok NSA). Z tego też względu nie można było przyjąć, że aktualne, niskie dochody rodziny, przesądzają o braku możliwości spłaty pozostałego zadłużenia. Dodać należy, że - jak podała skarżąca - "[...]"z uzyskiwanego dochodu przeprowadza remont mieszkania, w którym zamieszka razem ze skarżącą i wspólnymi dziećmi, a także spłaca ratę za zakupiony do tego mieszkania sprzęt AGD i TV w kwocie 396,56 zł. Z powyższego wynika, że rodzina może wygospodarować określone sumy pieniężne i przeznaczyć je na inny cel, niż konieczne utrzymanie. W świetle tych ustaleń należało przyjąć, że organ administracji dokonał prawidłowej wykładni art. 30 ust. 9 ustawy i zasadnie ocenił, że brak było podstaw do zastosowania wobec skarżącej najdalej idącej ulgi w spłacie zadłużenia w postaci umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Organy administracji nie kwestionowały trudnej sytuacji rodziny skarżącej. Należy jednak zgodzić się z ich oceną, że nie są to problemy "szczególne" w rozumieniu cytowanego wyżej przepisu. Zgodnie bowiem z utrwaloną linią orzecznictwa, jak podkreślił również organ w zaskarżonej decyzji, użyty w art. 30 ust. 9 u.ś.r. zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" należy interpretować biorąc pod uwagę, że co do zasady, do świadczeń rodzinnych uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające tzw. kryterium dochodowe. Nawet, zatem sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero, jeżeli sytuacja rodziny będzie "szczególna" na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich rodzin (por. np. wyrok WSA w Lublinie z dnia 24 listopada 2011 r., sygn. akt II SA/Lu 687/11, wyrok WSa w Bydgoszczy z dnia 3 sierpnia 2016 r., sygn. akt II SA/Bd 580/16, CBOSA). Nie można bowiem pominąć, że w państwie praworządnym regułą jest obowiązek zwrotu świadczenia publicznego, które zostało pobrane przez jednostkę, mimo braku uprawnienia do pobrania danego świadczenia, niezależnie od winy tej osoby, gdyż kwestia ta nie stanowi o istnieniu "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Reasumując, zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, zostały wydane w wyniku ustalenia istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, po dokonaniu prawidłowej oceny dowodów i zastosowaniu trafnej wykładni prawa materialnego. W tym stanie rzeczy, wobec braku podstaw do kwestionowania zgodności zaskarżonej decyzji z prawem, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę należało oddalić.