II SA/Ol 135/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Chybicki Sędziowie Sędzia WSA Beata Jezielska Sędzia WSA Marzenna Glabas (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 5 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi A. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...], nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji. Zaskarżoną decyzją z [...] r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta przez Zastępcę Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia [...] r., którą organ I instancji odmówił przyznania A. R. (dalej jako: "skarżąca") prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na matkę – D. S. W uzasadnieniu Kolegium przytoczyło stan faktyczny i prawny sprawy. Wyjaśniło, że spór w niniejszej sprawie sprowadza się do prawidłowej oceny zakresu i wymiaru sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką, pierwszeństwa spoczywania obowiązku alimentacyjnego oraz właściwej wykładni art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz.U. z 2020 r. poz. 111, dalej jako: "u.ś.r.") Wskazano, że z kwestionariusza rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że D. S. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym od 23-go roku życia, szkołę ukończyła mając 18 lat. Wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Jest osobą rozwiedzioną, ma dwoje dorosłych dzieci. Opiekę nad niepełnosprawną matką sprawuje od dwóch lat wyłącznie córka – A. R. Skarżąca ostatnio pracowała cztery lata temu w firmie A, natomiast po urodzeniu dziecka nie podjęła pracy. Ustalono, że skarżąca sprawuje opiekę poprzez: pomoc przy zakupach, kąpieli, robi zakupy co 2 dzień, na co przeznacza ok. 1 godzinę, towarzyszy w podróży do lekarza w O. — wizyta 2 razy w miesiącu, czas ok. 8 godzin, kąpiel codziennie - 1 godzina. Ponadto sprząta mieszkanie, rozkłada matce leki na cały tydzień, dawkuje leki depresyjne. Matka samodzielnie spożywa posiłki, jak jest w lepszym stanie psychicznym, to sama przygotowuje posiłki. Podczas wywiadu środowiskowego matka była sama w mieszkaniu, natomiast skarżąca była w swoim mieszkaniu. D. S. podała, że jest z córką w stałym kontakcie telefonicznym i jak potrzebuje pomocy, to dzwoni po córkę. Podkreśliła, że ma stany depresyjne, miała w przeszłości myśli samobójcze. Podczas wywiadu środowiskowego była bliska płaczu. Kolegium uznało za nieprawidłowe stanowisko organu I instancji co do niespełnienia przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Stwierdziło, że od momentu wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmownej na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z Konstytucją RP. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, iż art. 17 ust. 1b u.ś.r., w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W związku z tym w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później niż w wieku określonym w tym przepisie, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Kolegium zgodziło się natomiast co do niespełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Stwierdzono, że świadczona przez skarżącą pomoc nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Podkreślono, iż ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza zakwestionowania stanu jej zdrowia. Chodzi tu bowiem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki, wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, której w niniejszej sprawie nie stwierdzono. Z zakresu wykonywanych czynności wynika, że strona nie sprawuje nad matką opieki stałej, ale jedynie pomaga matce, choć regularnie, to tylko przez niewielką część dnia i niewielką część doby. Aby można było mówić o opiece w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., musi ona być stała lub długotrwała, zatem nie może to być opieka świadczona nieregularnie, a nawet jeśli sprawowana jest codziennie, to nie może być sprawowana w ograniczonym zakresie. Tylko opieka uniemożliwiająca pracę jest przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium uznało dodatkowo zaistnienie negatywnej przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zauważono, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia, to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ale nie jedyne. Z woli ustawodawcy prawo to bowiem może przysługiwać tylko osobie, na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Stosownie do art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych. Nie można pomijać, że w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny rozwiedzionego małżonka (w stosunku do byłego współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych, co wynika z treści art. 23, art. 27 art. 60 § 1-3, art. 61, art. 130 k.r.o. Z unormowaniami tymi koresponduje właśnie art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Tym samym przepisy te, w konfrontacji z przepisami ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jednoznacznie wskazują katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji - według kolejności tego zobowiązania. W judykaturze nie budzi wątpliwości, że zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, taką pomoc świadczyć. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności - w tym przypadku córki osoby wymagającej opieki - powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, tj. rozwiedzionego współmałżonka osoby wymagającej opieki, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). W orzecznictwie podkreśla się, w kontekście art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., że obowiązek wzajemnej alimentacji względem małżonków powstaje z chwilą zawarcia małżeństwa i nie wygasa w momencie orzeczenia rozwodu (zob. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 9 listopada 2021 r., II SA/O1 831/21). Kolegium podniosło, że wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ I instancji, ani Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Podkreślono, że w rozpatrywanej sprawie strona nie wykazała, aby rozwiedziony małżonek matki legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności lub nie mógł uczynić zadość swemu obowiązkowi ze względu na stan zdrowia, wiek lub inne okoliczności określone w art. 60 § 1 - 3 k.r.o. Reasumując, Kolegium podniosło, że postępowanie w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest inicjowane wnioskiem strony. Zatem to na stronę postępowania w znacznym stopniu przekłada się obowiązek wykazania, że ciąży na niej obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki oraz że nie jest możliwe podjęcie zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej, z uwagi na zakres i wymiar sprawowanej opieki. Kolegium oceniło, że organ I instancji podjął wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes strony. Nic nie stało zatem na przeszkodzie, by strona wykazała w prowadzonym przez organ I instancji postępowaniu administracyjnym powyższe okoliczności, czego jednakże w niniejszej sprawie nie uczyniła. Skoro strona nie wykazała, że jest osobą zobowiązaną w pierwszej kolejności do spełnienia obowiązku alimentacyjnego na rzecz swojej matki, a ponadto że sprawuje stałą, ciągłą nad nią opiekę oraz że rozwiedziony małżonek osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to strona nie może skutecznie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad matką W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skarżąca wniosła o uchylenie obu decyzji instancyjnych. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie: - art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. przez niewłaściwą wykładnię polegającą na przyjęciu, że nie spełniła przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną oraz że nie jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego jako osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności; - art. 77 k.p.a przez przerzucenie na stronę postępowania obowiązku wykazania, że ciąży na niej obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki oraz że nie jest możliwe podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej; - zasady zaufania do władzy publicznej wyrażonej w art. 8 k.p.a, zgodnie z którą postępowanie ma być prowadzone w sposób budzący zaufanie do władzy publicznej, która powinna kierować się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania. - art. 10 § 1 k.p.a. przez niezawiadomienie strony o możliwości zapoznania się z zebranym materiałem dowodowym i o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów przez organ I instancji. W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że organ I instancji przeprowadził postępowanie dowodowe w sposób niekompletny, ograniczając się jedynie do przeprowadzenia wywiadu z niepełnosprawną matką. Jak podkreślono w wywiadzie, matka była bliska płaczu, co świadczy o jej złym stanie psychicznym. Organ nie mógł oprzeć się jedynie na wywiadzie z osobą mającą problemy psychiczne. Organ nie przeprowadził wywiadu ze skarżącą, choćby w celu zweryfikowania oświadczeń złożonych przez niepełnosprawną. Skarżąca nie była zawiadomiona o terminie wywiadu z matką, żaden z pracowników organu I instancji nie kontaktował się z nią również w innym terminie. Skarżąca jako strona postępowania nie została również zawiadomiona w trybie art. 10 k.p.a. o zakończeniu postępowania i o możliwości zapoznania się z dowodami zgromadzonymi i wypowiedzenia się co do tych dowodów, co stanowi ograniczenie prawa strony w postępowaniu i powinno skutkować uchyleniem decyzji przez SKO. Zarzuciła, że SKO w sposób bezkrytyczny opiera się na wywiadzie wykonanym z udziałem niepełnosprawnej, chorej psychicznie matki strony, tymczasem stwierdzenia w nim zawarte są nieprawdziwe. Skarżąca oświadczyła, że opiekuje się matką od 8 lat, natomiast od 2,5 roku opieka ma charakter stały, codzienny i jest wykonywana przez znaczną część doby. Niepełnosprawna mieszka sama i jest zdana na pomoc skarżącej. Skarżąca mieszka w odległości 500 m od matki i jest u niej na każde wezwanie, niezależnie od pory dnia i nocy. Z uwagi na to, że niepełnosprawna ma problemy psychicznie, boi się sama przebywać w domu, zatem wzywa córkę o każdej porze choćby po to, żeby jej towarzyszyła. Nie musi się to wiązać z wykonywaniem określonych czynności, ale chodzi o przebywanie z niepełnosprawną w jej mieszkaniu. Niezależnie od tego strona wykonuje wszystkie codzienne czynności niezbędne do normalnego funkcjonowania niepełnosprawnej. Robi zakupy, pierze, sprząta, gotuje, pomaga w myciu, kąpieli, towarzyszy w wizytach u lekarza, towarzyszy w spacerach. Niepełnosprawna ma endoprotezy w obu kolanach, problemy z kręgosłupem, częściowo niesprawną lewą rękę. Miewa częste ataki na tle nerwowym, które trwają około dwóch tygodni. W tym czasie trzeba mieć cały czas niepełnosprawną pod kontrolą. W tych warunkach, w przedstawionym stanie faktycznym, nie jest możliwe podjęcie przez skarżącą zatrudnienia, choćby na część etatu. Skarżąca nie zgodziła się też z decyzją SKO w części dotyczącej obarczenia strony postępowania obowiązkiem wykazania, że ciąży na niej obowiązek alimentacyjny, mimo zobowiązania w pierwszej kolejności do alimentacji po stronie byłego męża niepełnosprawnej. Stwierdziła, że w postępowaniu administracyjnym prawny obowiązek dowodzenia spoczywa na organie administracji publicznej. Zarzuciła, że organ w żaden sposób nie próbował wyjaśnić jakie są relacje niepełnosprawnej z byłym mężem oraz możliwości uzyskania alimentów lub pomocy ze strony byłego męża. Organ ograniczył się do ustalenia, że matka strony jest po rozwodzie. Skarżąca podała, że niepełnosprawna rozwiodła się ponad 40 lat temu, w 1979 r. Od tego czasu nie utrzymuje kontaktu z byłym mężem, nie wie gdzie przebywa i czy żyje. Strona postępowania nie miała świadomości, że ta kwestia jest istotna dla uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką. Organ nie pouczył strony i nie wezwał do złożenia wyjaśnień w tym zakresie. Podniosła, że orzecznictwo sądów administracyjnych wskazuje, że w przypadku utrudnień związanych z opieką nad osobami niepełnosprawnymi osób zobowiązanych do ich alimentacji w pierwszej kolejności, istnieje możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom, w szczególności przy uwzględnianiu konstytucyjnych zasad i wartości. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie i rozpatrzenie skargi w trybie uproszczonym. Podtrzymało stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2022 r. poz. 329, dalej jako: "p.p.s.a."), na wniosek organu, wobec braku sprzeciwu skarżącej. Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz.U. z 2021 r. poz. 137) i art. 134 p.p.s.a., sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności zaskarżonego aktu, czyli ocenia jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, według stanu prawnego i faktycznego sprawy z daty jego podjęcia, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że zadaniem sądu administracyjnego jest sprawdzenie, czy zaskarżony akt został wydany zgodnie z przepisami prawa materialnego oraz czy przy jego podejmowaniu nie zostały naruszone przepisy prawa procesowego. W myśl art. 133 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje wyrok na podstawie akt sprawy. Rozpatrując stan faktyczny i prawny niniejszej sprawy Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Przy czym Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego co do rozumienia i stosowania art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z powołanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego. Nie jest prawidłowe natomiast stanowisko Kolegium, że uprawnienie byłego męża osoby niepełnosprawnej do świadczenia pielęgnacyjnego wyprzedza uprawnienie córki. Wbrew stanowisku Kolegium rozwiedziony małżonek nie ma prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przed osobami spokrewnionymi. Powoływane przez kolegium wyroki sądów administracyjnych dotyczyły zupełnie innego stanu faktycznego i miały na celu wykazanie, że małżonek jest zobowiązany do alimentacji. Jednak na kanwie ustawy o świadczeniach rodzinnych decydujące znaczenie ma okoliczność, czy małżonkowie pozostają w związku małżeńskim. Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną oraz innym osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, czyli podmiotom wymienionym w art. 17 ust. 1 pkt 1-4 u.ś.r., stanowi fakt "pozostawania" osoby niepełnosprawnej w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W takim przypadku uwzględnia się wynikający z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego bezwzględny obowiązek alimentacyjny małżonka. Jeżeli natomiast osoba niepełnosprawna nie "pozostaje" w związku małżeńskim, na przykład tak jak w niniejszej sprawie jest osobą rozwiedzioną, to nie ma już zastosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Wówczas kolejność uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego ustala się zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 1-4 i ust. 1a u.ś.r. W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3 lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z unormowań tych wynika, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego ustala się, gdy osoba niepełnosprawna nie pozostaje w związku małżeńskim, według stopnia pokrewieństwa. Na zasadzie art. 17 ust. 1 a u.ś.r. były małżonek, na którym ciąży również z mocy prawa obowiązek alimentacyjny, byłby uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyby nie było osób spokrewnionych lub legitymowały się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W związku z powyższym, w stanie faktycznym sprawy należało uznać, że skarżąca, jako córka, jest w pierwszej kolejności uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego, wnioskowanego na matkę. Tym samym, nie było potrzeby dokonywania ustaleń na temat byłego męża niepełnosprawnej. Za uwzględnieniem skargi przemawiały również stwierdzone nieprawidłowości przy ustaleniu zakresu sprawowanej przez skarżącą opieki. Organy orzekające nie wyjaśniły i nie oceniły w tym względzie stanu faktycznego sprawy w stopniu umożliwiającym obiektywne rozstrzygnięcie co do istoty sprawy, z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Zasadnie skarżąca zarzuciła organom orzekającym, że ograniczyły ustalenia faktyczne do wywiadu środowiskowego z matką skarżącej – osobą z zaburzeniami psychicznymi i pozbawiły skarżącą możliwości wykazania zakresu sprawowanej opieki. Organy I i II instancji, z naruszeniem art. 79a § 1 i art. 10 § 1 k.p.a., nie poinformowały skarżącej, na której wniosek postępowanie zostało wszczęte, o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów. Nie wskazały skarżącej przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane. Żaden z organów nie wezwał skarżącej do złożenia wyjaśnień na temat zakresu sprawowanej opieki. Zgodnie z art. 81 k.p.a. okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną, jeżeli strona miała możliwość wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów, chyba że zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 10 § 2 k.p.a. W związku z powyższym Sąd uchylił zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji, na podstawie art. 135 p.p.s.a. i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy administracji uwzględnią treść art. 153 p.p.s.a. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z powyższych rozważań. Należy umożliwić skarżącej wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i zakresu sprawowanej opieki. Zasadne może być również przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania skarżącej.