II SA/Ol 326/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Bogusław Jażdżyk (spr.) Sędziowie sędzia WSA Marzenna Glabas sędzia WSA Ewa Osipuk po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 31 maja 2022 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz J. S. kwotę [...] zł ([...] złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wnioskiem z dnia 28.10.2021 r. J. S. (skarżąca, strona) wystąpiła do MOPS w Działdowie o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką M. R.. Decyzją z dnia 10 grudnia 2021 r. Burmistrz Działdowa działający przez Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Działdowie (organ I instancji) odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na fakt, że nie spełnia wymogów ustawowych do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego zawartych w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, tj. niepełnosprawność M. R. powstała po ukończeniu przez nią 25 roku życia, tj. w 75 roku życia. Odwołanie od decyzji organu I instancji wniosła strona. Skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego, mające istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji, poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jaki różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Podnosząc powyższy zarzut, strona wniosła o uchylenie kwestionowanej decyzji i przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie (Kolegium, organ odwoławczy) decyzją z dnia 14 lutego 2022 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji w całości. W uzasadnieniu decyzji podniesiono, że z treści wywiadu środowiskowego jednoznacznie wynika, że M. R., pomimo swego stanu zdrowia oraz orzeczonego stopnia niepełnosprawności jest w stanie samodzielnie wykonywać wiele istotnych czynności takich jak: korzystanie z toalety, spożywanie posiłków czy sporadyczne poruszanie się w otoczeniu itd. Pozostałe czynności podejmowane przez skarżącą są wykonywane również przez ludzi pracujących w pełnym wymiarze godzin. Skarżąca, nawet gdyby nie mieszkała z matką i pracowała, musiałaby zrobić zakupy, posprzątać i ugotować posiłek dla siebie i rodziny, a nawet zorganizować wizyty lekarskie w razie potrzeby. Podobnie musiałaby przynosić opał i palić w piecach w sezonie jesienno-zimowym, skoro jest to jedyna forma ogrzewania zajmowanego przez nią mieszkania. Z akt sprawy nie wynika, aby skarżąca musiała wykonywać przy matce czynności czasochłonne, skomplikowane i powtarzające się w ciągu dnia. Nie bez znaczenia jest też fakt, że w domu jest niepracująca córka skarżącej, zatem w razie konieczności może udzielić pomocy babci w czynności sprawiającej jej w danym momencie trudność. W badanym postępowaniu, poza nieprawidłowym uznaniem, że zaistniała przesłanka określona w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, zaistniały jednak inne (wskazane wyżej) okoliczności, które uniemożliwiają przyznanie wnioskowanego świadczenia. Opieka sprawowana przez skarżącą nie ma charakteru długotrwałej ani ciągłej i ogranicza się w istocie do regularnego podejmowania czynności wymagających wysiłku, które są wykonywane w określonych porach dnia-toaleta poranna i wieczorna lub co jakiś czas. Pozostałe czynności są wykonywane przez osoby pracujące w pełnym wymiarze godzin, zatem świadczona opieka nie uniemożliwia skarżącej podjęcia zarobkowania. Skargę na decyzję Kolegium wywiodła skarżąca, działając przez pełnomocnika. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucono: naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko wraz z argumentacją przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.), sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sąd ma obowiązek uwzględnienia skargi i wyeliminowania z obrotu prawnego aktu administracyjnego, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpoznając wniesioną w niniejszej sprawie skargę Sąd uznał, że zasługuje ona na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt rozpoznawanej sprawy wniosek taki został złożony przez skarżącą i organ. Stosownie do art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111), u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Należy przy tym dodać, że powyższa regulacja stanowiła przedmiot oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W związku z tym, wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r. przesłanka w postaci daty powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy wnioskowanego świadczenia. Należy również podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne, jako forma wsparcia rodziny, nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, lecz tylko do tych z nich, którzy sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czynią to w tak dużym - a wynikającym ze stopnia niepełnosprawności osoby, którą się opiekują - zakresie i rozmiarze, że opieka ta nie pozwala im na podjęcie innej pracy. Przy czym przez rezygnację z zatrudnienia, w znaczeniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., należy rozumieć faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Świadczenie pielęgnacyjne ma być bowiem rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Nie budzi bowiem wątpliwości, że przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera natomiast definicji sprawowania opieki. Jednak z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała i długoterminowa (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 30 czerwca 2020 r., sygn. akt II SA/Ol 211/20, CBOSA). Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia albo jego niepodejmowaniem a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Organy uznały, że sprawowana przez skarżącą opieka nad matką ma charakter doraźny i jest wykonywana, gdy zachodzi potrzeba. Ustalono, że wiele czynności podopieczna skarżącej wykonuje sama, takich jak: korzystanie z toalety, spożywanie posiłków czy sporadyczne poruszanie się w otoczeniu itd. Pozostałe czynności podejmowane przez skarżącą są zaś w ocenie organu wykonywane również przez ludzi pracujących w pełnym wymiarze godzin. Zauważono, że skarżąca, nawet gdyby nie mieszkała z matką i pracowała, musiałaby zrobić zakupy, posprzątać i ugotować posiłek dla siebie i rodziny, a nawet zorganizować wizyty lekarskie w razie potrzeby. Podobnie musiałaby przynosić opał i palić w piecach w sezonie jesienno-zimowym, skoro jest to jedyna forma ogrzewania zajmowanego przez nią mieszkania. Nie stwierdzono też, aby skarżąca musiała wykonywać przy matce czynności czasochłonne, skomplikowane i powtarzające się w ciągu dnia. Nie bez znaczenia według organu jest też fakt, że w domu jest niepracująca córka skarżącej, zatem w razie konieczności może udzielić pomocy babci w czynności sprawiającej jej w danym momencie trudność. W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę twierdzenie organu, że opieka sprawowana przez skarżącą nad matką ma charakter doraźny, a skarżąca nie jest pozbawiona możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, jest niezasadne. Przede wszystkim należy zauważyć, że organ oceniając zakres sprawowanej przez skarżącą opieki oparł się faktycznie o ustalenia przeprowadzonego w dniu 18 listopada 2021 r. wywiadu środowiskowego (k. 16 - 17), interpretując je w sposób niekorzystny dla strony. Natomiast pominął zupełnie inne ustalenia, korzystne dla skarżącej. Z nich wynika zaś, że opieka sprawowana przez skarżącą polega m.in. na pomocy przy umyciu się, przygotowaniu posiłków (a także doglądaniu przy spożywaniu posiłków), zaprowadzeniu do toalety, codziennej pomocy przy rozbieraniu się i ubieraniu, paleniu w piecu, zrobieniu zakupów, sprzątaniu, ścieleniu łózka, praniu itd. Jest to szereg codziennych czynności opiekuńczych, pielęgnacyjnych i organizacyjnych, które skarżąca musi podejmować regularnie w związku z opieką nad matką. Niewątpliwie są to stałe czynności absorbujące i wymagające poświęcenia dużej ilości czasu i wysiłku. O ile można przyznać rację Kolegium, że część z tych czynności np. palenie w piecu, skarżąca musiałaby wykonać nawet, gdyby nie zajmowała się matką, o tyle wątpliwe jest stanowisko organu wskazujące, że z opieką stałą nie mamy do czynienia, gdyż np. matka skarżącej samodzielnie spożywa posiłki, korzysta z toalety. Jak wynika bowiem z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w sprawie skarżąca przygotowuje posiłki i dogląda ich spożywania przez matkę, musi również zaprowadzać matkę do toalety. Trudno więc przyjąć, że matka skarżącej wykonuje te czynności w pełni samodzielnie i mogłaby je wykonywać samodzielnie bez pomocy skarżącej. Ponadto na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, pracownik socjalny stwierdził, że skarżąca faktycznie stale sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką. Przedstawiony przez skarżącą opis wykonywanych przez nią czynności przeczy wnioskom organu jakoby sprawowała ona tylko doraźną opiekę. Zwrócić należy również uwagę na to, że stan zdrowia i wiek podopiecznej skarżącej wskazuje na to, że wymaga ona większej pomocy, aniżeli tylko doraźna. Wydaje się mało prawdopodobne, biorąc pod uwagę sam wiek oraz opisane schorzenia matki skarżącej (choroba wieńcowa serca, niedosłuch, jaskra i zaćma - a w związku z tym niedowidzenie), aby podopieczna strony nie wymagała stałej i intensywnej opieki o charakterze ciągłym. Należy podkreślić, że w myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r. przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego związane jest z niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest zatem sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Jednocześnie przepis ten nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od obowiązku zamieszkiwania opiekuna z osobą, nad którą jest sprawowana opieka, ani też od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę (por. wyrok NSA z dnia 7 maja 2019 r., sygn. akt I OSK 3946/18, CBOSA). Tym samym nawet jeśli organy ustaliłyby, że skarżąca nie sprawuje opieki nad swoją matką 24 godziny na dobę, to nie można automatycznie przyjąć, że opieka ta nie ma stałego charakteru i nie odnosi się do wszystkich niezbędnych potrzeb życiowych osoby pozostającej pod opieką, których z uwagi na swoją niepełnosprawność nie jest w stanie sama sobie zapewnić. Trzeba przy tym zwrócić uwagę na ciąg czynności opiekuńczo-pielęgnacyjnych, które regularnie są wykonywane przez skarżącą wobec jej matki. Ponadto należy podkreślić, że matka skarżącej została zaliczona - orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 11 sierpnia 2008 r. (akta adm., k. – 5) - do znacznego stopnia niepełnosprawności, a także wskazano, że wymaga ona stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Organy zaś nie są władne wchodzić w zakres merytoryczny orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, wydanego przez inny organ w odrębnym postępowaniu. Biorąc te wszystkie okoliczności pod uwagę i dokonując ich analizy stwierdzić trzeba w ocenie Sądu, że organ niezasadnie uznał, że sprawowana przez skarżącą opieka, da się pogodzić z podjęciem przez nią stałego zatrudnienia. Przede wszystkim nie odniesiono się do wszystkich dowodów znajdujących się w aktach sprawy, zupełnie pomijając wspomniane już oświadczenia skarżącej, co do zakresu sprawowanej opieki, które mają istotne znaczenie dla sprawy. Organy nie mogą ich pominąć, nie odnosząc się do nich. Nie ma natomiast żadnego znaczenia dla spełnienia przesłanek uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego to, na co wskazywał organ odwoławczy w swojej decyzji, a mianowicie, że do czasu wypowiedzenia umowy o pracę przez pracodawcę, tj. 30.06.2020 r. - mimo, iż znaczny stopień niepełnosprawności matka skarżącej ma orzeczony od 2008 r. - skarżąca pracowała zawodowo. To, że do lipca 2020 r. skarżąca mogła pogodzić pracę zawodową z opieką nad matką nie oznacza, że jest to w dalszym ciągu możliwe. Rzeczą oczywistą jest, że wiek i stan zdrowia matki skarżącej sprawia, że zakres koniecznej opieki z pewnością może tylko ulegać zwiększeniu. Bez znaczenia jest również okoliczność, że w mieszkaniu mieszkają jeszcze członkowie jej rodziny, z czego jak podało Kolegium, jeden jest w pełni sprawny, zdrowy i niepracujący (córka). W niniejszej sprawie organy badały bowiem zakres opieki sprawowanej przez skarżąca i spełnienie przez nią przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Rozpoznając ponownie sprawę, organy wezmą pod uwagę zaprezentowane wskazania Sądu. Wobec powyższego, Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzająca ją decyzję organu I instancji. O kosztach postępowania Sąd orzekł w pkt II wyroku na zasadzie` art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a.