II SA/Ol 394/14

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Agnieszka Bińczyk po rozpoznaniu w dniu 17 czerwca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku R. K. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie zawodowego pełnomocnika – radcę prawnego lub adwokata w sprawie ze skargi Z. K. i R. K. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w "[...]" z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie wybudowania obiektów postanawia odmówić przyznania R. K. prawa pomocy. We wniosku, złożonym na urzędowym formularzu, skarżący – R. K., nie wypełniając rubryki nr 4, w rubryce nr 11 wniósł o "przyznanie prawa pomocy w całkowitym zakresie". Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący prowadzi 1-osobowe gospodarstwo domowe. Do jego majątku należą, wymagające kapitalnego remontu, budynki gospodarcze oraz dom, obciążony służebnościami. Skarżący jest ponadto właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni "[...]" ("słaba ziemia"), dzierżawi również nieruchomość rolną o powierzchni "[...]" ("kwaśne łąki"). Nie posiada żadnych oszczędności pieniężnych i przedmiotów wartościowych. Wskazał, iż nie posiada stałego dochodu. Źródłami jego utrzymania są dopłaty "[...]" oraz sprzedaż zwierząt w łącznej kwocie "[...]" rocznie. W rubrykach nr 5, 9 i 11 podniósł, iż jest "[...]" rolnikiem, który prowadzi gospodarstwo rolne od "[...]" Oświadczył, iż z tytułu prowadzonej działalności rolniczej "zysków brak", nie ma pieniędzy na utrzymanie i zmuszony jest przyjmować pomoc od rodziców w każdej postaci, w tym pieniężną na zakup paliwa, ponoszenie różnych opłat. Stwierdził, iż znajduje się w krytycznej sytuacji finansowo-materialnej. Opisał liczne problemy, z którymi musi się zmagać prowadząc działalność rolniczą, a które prowadzą do "powolnego konania gosp. rolnego, śmierci naturalnej i bankructwa". Dodał, iż posiada "nie wykonane od "[...]"" zobowiązania finansowe wobec rodzeństwa (w kwocie "[...]") oraz wobec rodziców (w kwocie "[...]") i "inne pożyczki do nadal nie spłacone". W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji materialnej skarżącego oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez niego oświadczenia, skarżący wezwany został do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych oraz pouczony, że ich nieprzedłożenie w wyznaczonym terminie może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. W wyznaczonym terminie skarżący złożył pismo procesowe, w którym wniósł m.in. "o zawieszenie w całości wezwania (...) i wstrzymanie jego wykonania bezterminowo." W treści uzasadnienia wskazał, iż wnosi o "zawieszenie i wstrzymanie wykonania wezwania (...) ponieważ kolejne 15 oświadczeń (...) należy uznać tylko jako nękania obywatela i pozbawienia w całości prawa do Sądu." Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, co następuje: Zauważyć należy, iż skarżący nie wypełnił rubryki nr 4 formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie udzielił również odpowiedzi na wezwanie do sprecyzowania zakresu żądania. Mając jednak na uwadze to, że w rubryce nr 11 tego formularza zawarł wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, w warunkach niniejszej sprawy przyjąć należy, że zakresem żądania skarżącego objęte jest zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie zawodowego pełnomocnika – radcy prawnego lub adwokata. Wskazać należy, iż zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 245 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie ppsa, zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie zawodowego pełnomocnika – radcy prawnego lub adwokata, czyli przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, następuje gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje natomiast, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonych przepisów wynika, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek, czy też tylko niektórych kosztów postępowania. To strona ma zatem przekonać rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, że znajduje się w sytuacji uprawniającej ją do otrzymania prawa pomocy. Składając formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, powinna tym samym skrupulatnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 ppsa), przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji rodzinnej i materialnej. Zauważyć jednocześnie należy, iż zgodnie z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245), zwanego dalej rozporządzeniem z dnia 16 grudnia 2003 r., dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1/ odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2/ wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3/ wypisy z rejestrów urzędowych; 4/ odpis aktualnych bilansów; 5/ zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6/ zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy. Podkreślić należy, iż wskazany w § 4 rozporządzenia z dnia 16 grudnia 2003 r. katalog dokumentów źródłowych, których przedłożenia można domagać się od strony, ma charakter przykładowy, o czym świadczy użyty w tym przepisie zwrot "w szczególności". W konsekwencji wybór żądanych dokumentów źródłowych uzależniony jest od indywidualnych okoliczności rozpoznawanej sprawy. Zarówno w ppsa, jak i w rozporządzeniu z dnia 16 grudnia 2003 r., nie wymieniono natomiast, nawet w sposób przykładowy, rodzaju dodatkowych oświadczeń, które strona zobowiązana jest przedłożyć na wezwanie. Powyższe oznacza natomiast, że ich wybór, zależny od okoliczności sprawy, pozostawiono uznaniu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy. W niniejszej sprawie, skarżący wezwany został do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, a ich wybór nie był w żadnej mierze dowolny. W pierwszej kolejności, z uwagi na brak wypełnienia przez skarżącego rubryki nr 4 formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżącego wezwano do wskazania, czy poza zwolnieniem od kosztów sądowych, wnosi o ustanowienie radcy prawnego, czy też adwokata (pkt 1 wezwania). Z uwagi na to, że z wniosku o przyznanie prawa pomocy, zawartego w skardze, wynikało, że skarżący dysonował środkami pieniężnymi na uiszczenie wpisu od skargi (we wniosku, zawartym w skardze, skarżący zażądał bowiem "zwolnienia w całości od kosztów sądowych ewentualnie doręczenie opłaty od skargi"), wezwano go również do wskazania przyczyn, dla których nie jest w stanie obecnie pokryć jakichkolwiek kosztów postępowania, a ponadto wskazującego źródło pochodzenia tych środków i sposób ich wydatkowania oraz przyczyny, dla których nie jest możliwe pozyskanie z tego źródła środków na pokrycie kosztów postępowania w niniejszej sprawie (pkt 2 wezwania). W celu oceny kondycji prowadzonego przez skarżącego gospodarstwa rolnego skarżący wezwany został do złożenia dodatkowych oświadczeń dotyczących sposobu wykorzystania nieruchomości rolnych o pow. "[...]" i o pow. "[...]" (pkt 5 wezwania), prowadzonej hodowli "[...]" (pkt 6 wezwania), przychodów z działalności rolniczej za lata 2013-2014, kosztów związanych z jej prowadzeniem oraz uzyskiwanych/poniesionych dochodów/strat (pkt 3 i pkt 4 wezwania), a ponadto kopii dokumentów, z których wynika wysokość i rodzaj przyznanych i/lub wypłaconych skarżącemu w tych latach dotacji i/lub płatności w związku z prowadzoną działalnością rolniczą wraz z oświadczeniem o terminach wypłaty poszczególnych dotacji i/lub płatności (pkt 8 wezwania). W związku z oświadczeniem skarżącego zawartym w formularzu, że prowadzona działalność rolnicza nie przynosi dochodu, skarżącego wezwano również do złożenia dodatkowego oświadczenia wskazującego przyczyny braku wykorzystania posiadanego majątku (gruntów rolnych, budynków gospodarczych, inwentarza żywego) w całości lub w części w celu pozyskania źródła dochodu (np. w drodze dzierżawy) lub ostatecznie sprzedaży oraz braku rezygnacji w tej sytuacji z dzierżawy dodatkowych gruntów rolnych (pkt 7 wezwania). Z uwagi na brak uzyskiwania stałych dochodów skarżący wezwany został także do wskazania wysokości środków pieniężnych, jakimi dysponuje obecnie z przeznaczeniem na utrzymanie własne, prowadzenie działalności rolniczej i inne cele oraz źródeł ich pochodzenia (pkt 11 wezwania), wysokości i przeznaczenia wydatków, jakie pokrywa lub planuje pokryć z tych środków pieniężnych, datę poniesienia tych wydatków oraz uwiarygodnienia konieczności poniesienia konkretnych wydatków w wykazanej wysokości (pkt 12 wezwania) oraz kiedy spodziewa się uzyskać nowe środki pieniężne na wskazane cele, w jakiej wysokości oraz z jakiego tytułu (pkt 13 wezwania). Mając na uwadze twierdzenia skarżącego o krytycznej sytuacji finansowej, która zmusza go do korzystania z pomocy rodziców i pożyczania pieniędzy, wezwano go również do wskazania, czy w latach 2013-2014 korzystał i/lub korzysta obecnie ze świadczeń z pomocy społecznej lub z innego rodzaju pomocy udzielanej przez jakiekolwiek instytucje bądź osoby trzecie lub też z pomocy finansowej/rzeczowej członków rodziny, jeśli tak – to dodatkowo z czyjej pomocy korzystał/korzysta, jakiego rodzaju pomoc otrzymał/otrzymuje oraz kiedy i przez jaki okres czasu (pkt 9 wezwania) oraz aktualnej wysokości zadłużenia, tytułów z jakich pochodzi to zadłużenie, podmiotów będących wierzycielami skarżącego oraz ustalonych warunków spłaty tego zadłużenia (pkt 10 wezwania). Z uwagi na to, że na ocenę sytuacji finansowej strony ma wpływ nie tylko wysokość jej dochodów, ale również wysokość i rodzaj ponoszonych przez nią wydatków, skarżącego wezwano do złożenia dodatkowego oświadczenia i dokumentów źródłowych także w tym zakresie (pkt 14 wezwania). Dla pełnej oceny możliwości płatniczych skarżącego wezwano go również do złożenia wyciągów z posiadanych przez niego rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy (pkt 15 wezwania). Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, iż w warunkach niniejszej sprawy, z przyczyn wskazanych wyżej, w pełni uzasadnione było zarówno wezwanie skarżącego do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, jak i zakres tego wezwania. W sytuacji określonej w art. 255 ppsa, Referendarz sądowy ma bowiem nie tylko prawo, ale i obowiązek, żądać od osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu rodzinnego, majątku i dochodów. Wbrew uznaniu skarżącego, celem tego wezwania nie jest "nękanie obywatela i pozbawienie (...) prawa do Sądu", lecz dokładne wyjaśnienie jak kształtuje się jego sytuacja materialna i rodzinna. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania. W niniejszej sprawie, pomimo zawartego w wezwaniu pouczenia, skarżący nie zastosował się do żadnego z zawartych w nim żądań. To, że skarżący, mimo wezwania, nie przedkłada żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych uniemożliwia natomiast zweryfikowanie jego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, rodzi również wątpliwości co do rzetelności tego oświadczenia. Nie pozwala też przyjąć w sposób nie budzący wątpliwości, że skarżący nie posiada i nie jest w stanie zdobyć środków pieniężnych, które mogłyby posłużyć do sfinansowania kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla niego utrzymania. W orzecznictwie sądów administracyjnych nie budzi wątpliwości, że uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania uzupełniającego w ramach prawa pomocy należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (tak: Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w postanowieniu z dnia 26 czerwca 2009 r., sygn. akt II FZ 182/09, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, że nieujawnienie przez skarżącego, pomimo wezwania, sytuacji materialnej w pełnym zakresie uniemożliwia ocenę jego rzeczywistych możliwości płatniczych, a w konsekwencji stwierdzenie, że spełnia on przesłankę, uzasadniającą przyznanie prawa pomocy, czy to w zakresie całkowitym, czy też w zakresie częściowym. Odnosząc się do zawartego w piśmie procesowym wniosku skarżącego "o zawieszenie w całości wezwania (...) i wstrzymanie jego wykonania bezterminowo", stwierdzić natomiast należy, iż brak jest podstaw prawnych do "zawieszenia", czy też "wstrzymania wykonania" wezwania skierowanego do strony w trybie art. 255 ppsa. Zauważyć jednocześnie należy, iż na podstawie art. 84 ppsa termin wyznaczony w takim wezwaniu może być z ważnej przyczyny przedłużony z urzędu lub na wniosek strony zgłoszony przed upływem tego terminu, lecz w warunkach niniejszej sprawy skarżący nie wskazał żadnej przyczyny, która uzasadniałaby przedłużenie tego terminu, a ponadto z żądania bezterminowego "zawieszenia (...) i wstrzymanie wykonania" wezwania można wnosić, że zamiarem strony nie jest przedłożenie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych w jakimkolwiek terminie. W konsekwencji, w warunkach niniejszej sprawy brak jest podstaw do uwzględnienia tak sformułowanego wniosku skarżącego. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, orzeczono jak w sentencji.