II SA/Ol 403/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alicja Jaszczak-Sikora po rozpoznaniu w dniu 1 sierpnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku D. R. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi D. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" Nr "[...]" postanawia odmówić przyznania skarżącej prawa pomocy. We wniosku, złożonym na urzędowym formularzu, skarżąca – D. R., rozszerzając zakres złożonego w skardze żądania w zakresie prawa pomocy, wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu podniosła, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, jednocześnie nie ma też wiedzy specjalistycznej, która umożliwiłaby jej skuteczną obronę swoich interesów przed sądem. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i dwojgiem dzieci, które się uczą. Do jej majątku należy dom o powierzchni 90 m2 oraz samochód osobowy marki Ford S-Max, rok prod. 2007 o wartości ok. 30.000 zł (wspólność majątkowa małżeńska). Źródłem dochodu 4-osobowej rodziny jest wynagrodzenie za pracę męża skarżącej i jej renta w łącznej wysokości 3.060 zł. W rubryce nr 11 skarżąca dodała, iż utrzymanie wynosi ok. 1.200 zł miesięcznie, utrzymanie dzieci związane z nauką – 1.200 zł miesięcznie, a pozostałe środki przeznaczane są na zakup żywności. W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji rodzinnej i materialnej skarżącej oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez nią oświadczenia, skarżąca wezwana została do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jej sytuacji rodzinnej (w zakresie odnoszącym się do dzieci), majątkowej (w zakresie odnoszącym się do nieruchomości, na której posadowiony jest dom oraz stanu majątkowego jej męża i dzieci) oraz finansowej (w zakresie odnoszącym się do dochodów, wykazanych we wniosku oraz ewentualnych dochodów dzieci, ponoszonych wydatków, a ponadto wyciągów z posiadanych przez skarżącą, jej męża i dzieci rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy). W wezwaniu zawarte zostało pouczenie, zgodnie z którym nieprzedłożenie w wyznaczonym terminie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie, skarżąca przedłożyła pismo procesowe, w którym potwierdziła, że wykazany we wniosku dom ma 90 m2. Wskazała, iż mąż zarabia 2.500 zł netto miesięcznie, zaś dzieci uczą się (w liceum ogólnokształcącym i na politechnice) i nie osiągają żadnych dochodów. Zarówno mąż, jak i dzieci, nie posiadają żadnych nieruchomości oraz zasobów pieniężnych w postaci oszczędności. Skarżąca wskazała "comiesięczne wydatki": nauka starszego dziecka – 1.200 zł, utrzymanie i dojazdy do szkoły młodszego dziecka – ok. 200 zł, wyżywienie – 700 zł, opłaty związane z utrzymaniem domu – ok. 500 zł. Do przedmiotowego pisma skarżąca załączyła decyzję o ustaleniu prawa do renty z dnia 12 lipca 2012 r. oraz wyciąg z rachunku bankowego za miesiąc kwiecień 2013 r., zgodnie z którym saldo początkowe wyniosło 4.779,19 zł, a saldo końcowe: 3.274,40 zł. Na przedmiotowy rachunek wpływają dochody zarówno skarżącej (559,51 zł), jak i jej męża (2.675,28 zł). Postanowieniem z dnia 5 czerwca 2013r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, wobec uznania niemożności dokonania oceny rzeczywistej sytuacji materialnej rodziny na skutek nieprzedłożenia przez wnioskodawczynię dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych w żądanym zakresie. Wyjaśnił, że rodzina skarżącej utrzymuje się ze stałego miesięcznego dochodu z tytułu renty skarżącej i wynagrodzenia za pracę jej męża, których łączna wysokość wynosi, zgodnie z załączonym do pisma procesowego wyciągiem z rachunku bankowego, 3.234,79 zł. Z uwagi na to, że na ocenę sytuacji materialnej strony ma wpływ nie tylko wysokość jej dochodu, ale również wysokość i przeznaczenie ponoszonych przez nią wydatków, w tym w szczególności wydatków na zaspokojenie jej potrzeb koniecznych, oraz wobec bardzo ogólnego wykazu wydatków zawartego we wniosku, skarżąca wezwana została do złożenia dodatkowego oświadczenia wskazującego bardziej precyzyjnie wysokość i przeznaczenie wydatków ponoszonych miesięcznie przez członków jej rodziny oraz uzasadniającego konieczność ponoszenia konkretnych wydatków w wykazanej wysokości, a ponadto dokumentów potwierdzających fakt ich ponoszenia. Odpowiadając na wezwanie w tym zakresie, skarżąca ponownie w sposób bardzo ogólny wskazała przeznaczenie ponoszonych wydatków, których wysokość (ok. 2.600 zł) jest rozbieżna od kwoty wskazanej we wniosku. Referendarz zaznaczył, że skarżąca nie uzasadniła w żaden sposób konieczności ponoszenia wydatków w wykazanej wysokości, nie przedłożyła też żadnych dokumentów potwierdzających fakt ich ponoszenia. Z tego powodu nie można ustalić, czy i w jakim zakresie dochód rodziny wnioskodawczyni pozwala na zaspokojenie jej niezbędnych potrzeb, a tym samym również, czy i w jakim zakresie pozwala na poczynienie oszczędności, które mogłyby być przeznaczone na pokrycie kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Referendarz wskazał, że skarżąca przedłożyła jedynie wyciąg z rachunku bankowego jej i jej męża za jeden miesiąc, w oparciu o który nie można ustalić jednak jaki jest stały przepływ środków pieniężnych na tym rachunku, w tym także sposób rozporządzania tymi środkami. Wobec braku przedłożenia przedmiotowego oświadczenia i wyciągów z rachunku bankowego za żądany okres, nie można ocenić tym samym rzeczywistych zdolności płatniczych rodziny skarżącej. Dodatkowo zauważono, iż zgodnie z przedłożonym przez skarżącą wyciągiem z rachunku bankowego saldo początkowe na tym rachunku wyniosło 4.779,19 zł, zaś saldo końcowe: 3.274,40 zł. Pomimo posiadania środków pieniężnych na rachunku bankowym, skarżąca nie wykazała natomiast, że nie mogła i nie może ich przeznaczyć na pokrycie kosztów postępowania w niniejszej sprawie. W ocenie referendarza okoliczność ta przeczy twierdzeniu, że zdobycie przez skarżącą środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla niej obiektywnie niemożliwe. W ustawowym terminie skarżąca wniosła sprzeciw na postanowienie referendarza, zarzucając błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia, dotyczący faktycznej sytuacji materialnej skarżącej. W uzasadnieniu oświadczyła, że uzupełniła wszystkie dokumenty i braki, do uzupełnienia których została wezwana. Podkreśliła, że przedłożyła oświadczenie, w którym stwierdziła, że posiadany przez nią dom jest przeznaczony wyłącznie na cele mieszkaniowe i nie osiąga z tego tytułu żadnych korzyści materialnych. Wyjaśniła, że środki zgromadzone na rachunku bankowym przeznaczane są na zaspokajanie bieżących potrzeb jej rodziny, czasami w okresie dłuższym niż jeden miesiąc, co skutkowało tym, że na wydruku widniała kwota do dyspozycji ponad 3.000 zł, co nie jest zgodne z rzeczywistym stanem faktycznym. Skarżąca podniosła, że faktycznie nie dysponuje środkami niezbędnymi na pokrycie kosztów postępowania w postaci wpisu od skargi i jednocześnie nie stać jej na wynajęcie profesjonalnego pełnomocnika, a zakres przedmiotowej sprawy jest niezwykle skomplikowany, co powoduje, że skarżąca nieposiadając wiedzy prawniczej, nie ma możliwości skutecznej walki o swoje prawa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), zwanej w dalszej części: "p.p.s.a", w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z tym, iż sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpatrzeniu. Stosownie do art. 199 p.p.s.a. zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego, natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. W myśl art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonych wyżej przepisów wynika, że przyznanie prawa pomocy uzależnione jest wyłącznie od trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy i dla rozstrzygnięcia w tym zakresie nie może mieć znaczenia przedmiot zaskarżenia, czy przekonanie strony skarżącej, że tylko profesjonalny pełnomocnik umożliwi jej skuteczną walkę o przysługujące jej prawo. Zauważyć tutaj można, że wojewódzki sąd administracyjny, badając legalność zaskarżonej decyzji, ma obowiązek wziąć pod uwagę każde naruszenie prawa, niezależnie od wniosków i zarzutów podniesionych przez stronę. Ma też obowiązek udzielać stosownych pouczeń dla strony działającej bez profesjonalnego pełnomocnika. Dlatego udział radcy prawnego w tym postępowaniu nie jest niezbędny. Dopiero na etapie postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wprowadzony został wymóg adwokacko-radcowski. Tym samym nie można podzielić przekonania skarżącej, że na obecnym etapie postępowania udział wnioskowanego radcy prawnego jest konieczny. Niezależnie od powyższego wyjaśnić należy, że użycie w zacytowanym przepisie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że spełnienie przesłanek określonych w tym unormowaniu obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Jednak obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji w której wnioskodawca uprawdopodobni brak środków na poniesienie jakichkolwiek, czy też pełnych kosztów postępowania. Przekonuje o tym sformułowanie "osoba fizyczna wykaże". Innymi słowy to na stronie postępowania, wnioskującej o udzielenie prawa pomocy, spoczywa inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia jej wniosku. Strona powinna przekonać sąd, że jej sytuacja materialna uprawnia do otrzymania prawa pomocy. Służyć temu ma rzetelnie wypełniony wniosek. Strona obowiązana jest podać w nim precyzyjnie informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Jeżeli zawarte we wniosku oświadczenia nie są w tym zakresie wystarczające lub budzą wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a. strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527). W konsekwencji do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony. Wnioskodawca musi udzielić wyczerpujących informacji, które umożliwią ocenę jego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jego trudną sytuację materialną. Należy przy tym podkreślić, iż przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. (sygn. akt FZ 478/04,) opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły, a udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11). Rozpoznając zatem wniosek o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej – jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez stronę dochody. Według oświadczeń skarżącej, zawartych na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w odpowiedziach na wezwania, prowadzi ona czteroosobowe gospodarstwo domowe. Rodzina zamieszkuje w domu o powierzchni 90 m2, posiada samochód marki Ford S-Max o wartości ok. 30.000 zł oraz stały miesięczny dochód w łącznej kwocie 3.234,79 zł netto. Skarżąca podała, że ponosi miesięczne wydatki związane z nauką dzieci, wyżywieniem rodziny i utrzymaniem domu w kwocie ok. 2.600 zł. Nawet jeżeliby więc przyjąć, że tak ogólnikowo podniesione przez stronę wydatki są konieczne, to i tak różnica tych kwot wskazuje, że skarżąca jest w stanie poczynić miesięcznie ok. 630 zł oszczędności. Potwierdza to także przedłożony wyciąg bankowy, na którym na koniec miesiąca kwietnia b.r. pozostawało 3.274,40 zł. Skarżąca twierdzi, że kwota ta nie odpowiada rzeczywistości. Jednak przeczy temu ewidentnie przedstawiony wydruk z rachunku. Wobec nieprzedłożenia przez skarżącą wyciągów z poprzedniego jak i następnych miesięcy, w tym bieżącego, nie sposób zweryfikować jaki jest stały przepływ środków pieniężnych na tym rachunku, w tym także sposób rozporządzania tymi środkami, a w konsekwencji rzeczywistej sytuacji materialnej rodziny. Należy podkreślić, iż warunkiem przyznania stronie prawa pomocy jest wykazanie, iż występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. Strona powinna wykazać, że posiadane środki są tak skromne, że uiszczenie kosztów tego postępowania spowoduje uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie najniezbędniejszych jej potrzeb, a ponadto, że środki, którymi dysponuje nie dają możliwości poczynienia jakichkolwiek oszczędności, które mogłyby być przeznaczone na ten cel. W rozpoznawanej sprawie nie zostało w przekonujący sposób wykazane przez skarżącą, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania wynoszą 500 zł oraz ustanowienie radcy prawnego. Biorąc pod uwagę, że rodzina skarżącej posiada stały miesięczny dochód w wysokości 3.274,40 zł, a wydatki to suma ok. 2.600 zł, przyjąć należy, iż skarżąca będąc inicjatorem prowadzonego postępowania sądowego, jest w stanie bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania siebie i rodziny zabezpieczyć odpowiednie kwoty, które umożliwią jej partycypowanie w kosztach postępowania. Skarżąca poza ogólnikowym powołaniem się na trudną sytuację finansową nie wykazała, że konieczne koszty utrzymania rodziny przewyższają uzyskiwany dochód i uniemożliwiają opłacenie wymaganego w sprawie wpisu w kwocie 500 zł. Tym samym, należy uznać, iż skarżąca jest w stanie zabezpieczyć środki na niezbędne koszty swojego utrzymania, jak również ma możliwość poczynić pewne oszczędności, pozwalające na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Reasumując, w warunkach niniejszej sprawy skarżąca nie wykazała, że istnieje podstawa do zwolnienia jej chociażby z kosztów sądowych. W konsekwencji, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i 2, art. 245 § 2 i 3 oraz art. 260 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.