II SA/Ol 430/25

Dnia 23 września 2025 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Bogusław Jażdżyk Sędziowie sędzia WSA Beata Jezielska sędzia WSA Piotr Chybicki (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 23 września 2025 roku sprawy ze skargi P. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; 2) przyznaje adwokatowi M. L. od Skarbu Państwa -Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) powiększoną o należny podatek VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. Zaskarżoną decyzją z dnia 19 maja 2024 r., SKO.82.120.2025 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie (dalej: "Kolegium"), po rozpatrzeniu odwołania P.S. (dalej: "skarżący"), utrzymało w mocy decyzję z dnia 6 marca 2024 r. Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w D., działającego z upoważnienia Burmistrza D. (dalej: "organ I instancji"), o odmowie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu wyjaśniono, że z akt sprawy wynika, iż w dniu 7 stycznia 2025 r. do organu I instancji wpłynął wniosek skarżącego o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości 30%. Skarżący wskazał, że jest zatrudniony na 1/2 etatu, jego wynagrodzenie miesięczne to około 1600 zł, z czego komornik zajmuje 60%. Na zaspokojenie bieżących potrzeb jego oraz jego dzieci pozostaje jedynie 600 zł. Skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z A.B. i czwórką ich wspólnych dzieci w wieku: [...] lat. Źródłem utrzymania rodziny jest wynagrodzenie za pracę skarżącego oraz świadczenia rodzinne, dodatek mieszkaniowy, dodatek energetyczny, zasiłek okresowy (od stycznia do czerwca 2025 r. 879,21 zł miesięcznie), zasiłki celowe na dożywianie, świadczenia wychowawcze (na trójkę dzieci). Świadczenia z MOPS pobrane od stycznia do grudnia 2024 r. wyniosły łącznie 8304 zł. Rodzina nie ma żadnych oszczędności, wartościowych przedmiotów, nieruchomości, nie korzysta z pomocy rodziny. Matka dzieci posiada samochód osobowy o wartości 900 zł. W rodzinie nikt nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności. Łączne, miesięczne koszty z tytułu czynszu i opłat wynoszą około 2300 zł. W zaświadczeniu komornika z dnia 26 lutego i 17 marca 2025 r. zostały przedstawione kwoty, jakie zostały wyegzekwowane od dłużnika — za każdy kolejny miesiąc: od 14 lutego 2022 r. do 6 września 2023 r. (brak wpłaty za październik 2023 r.), od 8 listopada 2023 r. do 23 lipca 2024 r. (brak wpłaty za sierpień 2024 r.), od 11 września 2024 r. do 12 listopada 2024 r. (brak wpłaty za grudzień 2024 r.), od 7 stycznia 2025 r. do 28 lutego 2025 r. Po rozpatrzeniu wniosku skarżącego, organ I instancji odmówił umorzenia zaległości wskazując, że: 1) wyrokiem Sądu Rejonowego w D. z dnia [...] 2012 r., sygn. akt [...] zostały zasądzone od skarżącego na rzecz trójki jego dzieci alimenty w kwocie po 200 zł miesięcznie; 2) z ustaleń wynika, że miesięczny dochód rodziny wynosi 5260 zł; wydatki za grudzień 2024 r. wyniosły 2293,44 zł; 3) zastępczo świadczenia na rzecz dzieci skarżącego wypłacane były z funduszu alimentacyjnego od kwietnia 2013 r. do maja 2020 r; w dniu 27 maja 2020 r. matka dzieci zrezygnowała z pobierania świadczeń z funduszu; 4) na dzień 14 lutego 2025 r. do zwrotu pozostaje kwota 43 021,84 zł; 5) zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1993 ze zm.) – dalej: "u.p.o.u.a.", trudna sytuacja finansowa, brak pracy w pełnym wymiarze, niewielkie dochody są cechą większości zobowiązanych, za których świadczenia wypłaca fundusz alimentacyjny, nie jest to zatem sytuacja wyjątkowa, o której mowa w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a; 6) z podstawy umorzenia z art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a wynika, że dla zastosowania tego trybu koniecznym jest wykazanie spełnienia przesłanki "skutecznej egzekucji"; w tej sprawie z zaświadczenia komornika sądowego natomiast wynika, że skarżący - jako dłużnik alimentacyjny - nie wywiązywał się odpowiednio przez okres: 3 lat, 5 lat czy 7 lat - w każdym miesiącu - z zobowiązań alimentacyjnych w kwocie nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów (brak jest wpłat za miesiące: październik 2023 r.; sierpień 2024 r.; grudzień 2024 r.). Kolegium, podzielając stanowisko organu I instancji, wskazało, iż jedyną i konieczną przesłanką umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek w świetle art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. jest skuteczna egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, prowadzona przez okres minimum odpowiednio 3, 5, 7 lat. W niniejszej sprawie egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego nie była skuteczna przez okres minimum 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Poza tym decydujące znacznie dla oceny ciągłości dokonywanych wpłat mają znajdujące się w aktach zaświadczenia komornika, z których jednoznacznie wynika, że alimenty nie były egzekwowane w sposób nieprzerwany (brak jest wpłat za październik 2023 r., sierpień 2024 r., grudzień 2024 r.). Kolegium uznało również, iż nie zachodzi przesłanka do umorzenia określona w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., bowiem szczególna sytuacja wnioskodawcy powinna wynikać z okoliczności niezależnych od działania czy woli samego dłużnika alimentacyjnego. Natomiast w sprawie nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności pozwalające na zastosowanie ulgi. Jedynym członkiem rodziny, który podjął zatrudnienie jest skarżący, w rodzinie nie ma orzeczenia o niepełnosprawności, rodzina korzysta w zasadzie w każdym miesiącu z pomocy społecznej. Samo uzyskiwanie niskich dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle innych dłużników alimentacyjnych. Na powyższą decyzję skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie podnosząc, że pracując na ½ etatu przez okres 3 lat miał odprowadzane przez pracodawcę 60% zarobków, które miały na bieżąco trafić do komornika na poczet zadłużenia alimentacyjnego. Niestety wpłaty nie zostały dopilnowane i pomimo pobrania 60% pensji skarżącego, pracodawca pominął trzy wpłaty (za październik 2023 r., sierpień 2024 r., grudzień 2024 r.). Pracodawca dokonał podwójnych wpłat w listopadzie 2023 r., we wrześniu 2024 r. i styczniu 2025 r. Skarżący wyjaśnił, że nie jest odpowiedzialny za brak działania pracodawcy i niedokonywanie przez niego wpłat. Wskazał, że przyczyną były choroby pracodawcy, tj. pobyt w szpitalu z powodu [...]. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Ponadto Kolegium wniosło o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W piśmie procesowym z dnia 26 sierpnia 2025 r. pełnomocnik skarżącego wniósł o dopuszczenie dowodu z dokumentu w postaci pisma z dnia 18 sierpnia 2025 r. na fakt rzeczywistej przyczyny (niezawinionej przez skarżącego) opóźnienia w zapłacie kwot zaległości. Ponadto wyjaśnił, że skarżący nie miał wpływu na spłaty zaległości, otrzymywał za pracę wynagrodzenie w pomniejszonej wysokości. To pracodawca skarżącego spóźnił się i nie zapłacił stosownych rat w terminie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz.U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym Sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia przez Sąd naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w prowadzonym postępowaniu (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz.U. 2024 r., poz. 935 ze zm. – zwanej dalej: "p.p.s.a."). Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 tej ustawy stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. (§ 1). Na wstępie wyjaśnić należy, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowania sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym złożyło Kolegium, a strona skarżąca nie sprzeciwiła się temu wnioskowi w przepisanym terminie. Sąd, badając legalność zaskarżonej decyzji w oparciu o wyżej powołane przepisy i w granicach sprawy, uwzględnił skargę. Przedmiotem sądowej kontroli była zaskarżona decyzja Kolegium utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji z dnia 6 marca 2024 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Wskazana ustawa, zgodnie z art. 1 u.p.o.u.a., określa: zasady pomocy państwa osobom uprawnionym do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, w przypadku bezskuteczności egzekucji (ust. 1 pkt 1), warunki nabywania prawa do świadczeń pieniężnych wypłacanych w przypadku bezskuteczności egzekucji alimentów (ust. 1 pkt 2), zasady i tryb postępowania w sprawach przyznawania i wypłacania świadczeń z funduszu alimentacyjnego (ust. 1 pkt 3), zasady finansowania świadczeń z funduszu alimentacyjnego (ust. 1 pkt 4), działania podejmowane wobec dłużników alimentacyjnych (ust. 1 pkt 5). Podstawową formą pomocy osobom uprawnionym do alimentów jest możliwość przyznania na ich rzecz świadczeń z funduszu alimentacyjnego pod określonymi w ustawie warunkami. Osobą uprawnioną do otrzymywania świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest osoba (dziecko małoletnie bądź pełnoletnie), która nie jest ekonomicznie samodzielna ze względu na wiek bądź ze względu na znaczny stopień niepełnosprawności, dla której dłużnikiem alimentacyjnym jest rodzic. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej w przypadku alimentów od rodzica zasądzonych na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała tych alimentów okazała się bezskuteczna (art. 9 w zw. z art. 2 pkt 11 u.p.o.u.a.). Niewątpliwie, fundusz alimentacyjny, z którego wypłacane są uprawnionej osobie świadczenia alimentacyjne stanowi system wspierania osób uprawnionych do alimentów środkami finansowymi z budżetu Państwa (art. 1 ust. 2 u.p.o.u.a.). Stąd też zgodnie z art. 27 ust. 1 u.p.o.u.a - zasadą pozostaje - że dłużnik alimentacyjny jest obowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Przepis ten stanowi podstawę prawną roszczenia zwrotnego (roszczenia regresowego), które przysługuje organowi właściwemu wierzyciela wzglądem dłużnika alimentacyjnego. Z kolei art. 30 u.p.o.u.a. reguluje dwie sytuacje, w których organ administracyjny ma możliwość umorzenia ww. należności. W myśl art. 30 ust. 1 organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy, w łącznej wysokości: 1) 30 %, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 2) 50 %, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 3) 100 % jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Zgodnie natomiast z treścią art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Podkreślenia jednak wymaga, że bez względu na to, czy organ podejmuje decyzję w oparciu o art. 30 ust.1 bądź 2 u.p.o.u.a., w każdym przypadku ma ona charakter uznaniowy, co oznacza że organ może, ale nie musi uwzględnić złożony wniosek. Uznanie administracyjne nie oznacza całkowitej dowolności. Do tego typu decyzji zastosowanie znajduje przepis art. 7 k.p.a., który zakreśla ramy zasady prawdy obiektywnej oraz zasadę załatwienia sprawy zgodnie ze słusznym interesem obywatela, o ile nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny i możliwości organu w zakresie posiadanych uprawnień i środków. Uznanie administracyjne nie pozwala zatem organowi na dowolność w załatwieniu sprawy, ale nie nakazuje mu spełnienia każdego żądania obywatela (por. wyrok NSA z 26 września 2000 r., I SA 945/00, LEX 79608). W związku z tym, iż w niniejszej sprawie treść i zakres ochrony słusznego interesu indywidualnego dłużnika alimentacyjnego sięga do granic kolizji z interesem społecznym (publicznym), w którym wyraża się interes osób uprawnionych do alimentów, wspieranych przez państwo, rozstrzygnięcie sprawy organ powinien poprzedzić wnikliwym wyjaśnieniem i rozważeniem wszystkich okoliczności sprawy. W przypadku rozstrzygnięć podejmowanych w trybie uznania administracyjnego kontroli sądowej podlega jedynie to, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo prowadzonym postępowaniem z zachowaniem procedury administracyjnej, zwłaszcza szczegółowym ustaleniem stanu faktycznego. Natomiast ocena pod kątem kryteriów słuszności i celowości prowadzona jest wyłącznie w zakresie - czy organy administracji nie przekroczyły granicy uznania administracyjnego. Zakres uznania wyznaczony jest zawsze normami kompetencyjnymi, przepisami o postępowaniu administracyjnym i przepisami prawa materialnego. Wydając decyzje o charakterze uznaniowym, organ jest związany nie tylko przepisem, ale i celem określonej regulacji. Rolą sądu administracyjnego, kontrolującego zgodność z prawem wydanej decyzji, jest również sprawdzenie prawidłowości wnioskowania organu administracji stwierdzającego, że w danej sytuacji faktycznej nie było możliwe uwzględnienie wniosku o umorzenie należności alimentacyjnych. Wywody w tym zakresie muszą być wewnętrznie spójne, a także zgodne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. W ocenie tut. Sądu, granice uznania administracyjnego, podczas rozpatrywania wniosku skarżącego o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości 30%, zostały przez organy przekroczone. Kolegium zasadnie zauważyło, że sytuacja rodzinna i finansowa skarżącego jest niezwykle trudna, gdyż jest on zatrudniony na 1/2 etatu, jego wynagrodzenie miesięczne to około 1600 zł, z czego komornik zajmuje 60%. Na zaspokojenie bieżących potrzeb rodziny skarżącego pozostaje jedynie 600 zł. Skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z matką swoich dzieci oraz czwórką dzieci w wieku: [...] lat. Źródłem utrzymania rodziny jest wynagrodzenie za pracę skarżącego oraz świadczenia rodzinne, dodatek mieszkaniowy, dodatek energetyczny, zasiłek okresowy (od stycznia do czerwca 2025 r. 879,21 zł miesięcznie), zasiłki celowe na dożywianie, świadczenia wychowawcze (na trójkę dzieci). Świadczenia z MOPS pobrane od stycznia do grudnia 2024 r. wyniosły łącznie 8304 zł. Rodzina nie ma żadnych oszczędności, wartościowych przedmiotów, nieruchomości, nie korzysta z pomocy rodziny. Matka dzieci posiada samochód osobowy o wartości 900 zł. Łączne, miesięczne koszty z tytułu czynszu i opłat wynoszą około 2300 zł. Jak już wspomniano wyżej, prowadząc postępowanie administracyjne, organy administracji powinny respektować zasadę uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Nie jest przy tym dopuszczalne wyjście z założenia, że interes społeczny przewyższa swą rangą interes prywatny. Interes publiczny nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z indywidualnym interesem obywatela. Sytuacja, w której zapłata należności publicznoprawnych spowoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków z zabezpieczenia społecznego (pomocy państwa), nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (por. wyrok NSA z dnia 19 lutego 2010 r., II GSK 393/09, dostępny na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Podkreślić również należy fakt, że skarżący pracuje na ½ etatu, a jego wynagrodzenie od trzech lat w znacznej części jest pomniejszane o potrącenia komornicze. Podejmuje więc rzetelne starania o wywiązywanie się z nałożonego obowiązku. Natomiast nie można przypisać mu winy za brak comiesięcznych wpłat, w sytuacji gdy z powodu choroby pracodawcy nie dokonano wpłat w trzech miesiącach (brak jest wpłaty za październik 2023 r., za sierpień i grudzień 2024 r.). Środki na wpłaty zostały pobrane z wynagrodzenia skarżącego i następnie zostały wpłacone w późniejszym okresie przez pracodawcę, co wynika z zaświadczenia komornika z dnia 17 marca 2025 r. (k. 34 akt administracyjnych). Należy również podkreślić, że zawarta w art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. możliwość umorzenia należności w sytuacji skutecznego prowadzenia wobec dłużnika alimentacyjnego egzekucji jest rodzajem premii dla płacących alimenty. Skoro skarżący, pomimo ciężkiej sytuacji rodzinnej i finansowej, przez 3 ostatnie lata zapewniał środki do prowadzenia egzekucji to, w ocenie Sądu, jest to niezwykle istota okoliczność przemawiająca za uwzględnieniem jego wniosku. Okoliczności sprawy, w ocenie Sądu, dawały podstawę do stwierdzenia, iż sytuacja skarżącego i jego rodziny jest szczególna, a spełnienie przy tym warunku skutecznej egzekucji należności pozwalało na zastosowanie w sprawie umorzenia, o jakim mowa w art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. W konsekwencji przyjąć należy, że ocena sytuacji skarżącego została przez Kolegium dokonana z przekroczeniem granic swobodnej oceny dowodów, a w stanie faktycznym sprawy istniały przesłanki do uwzględnienia wniosku. Dlatego też zaskarżona decyzja jak i utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji podlegały uchyleniu, o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł w pkt 1 sentencji wyroku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, c w zw. z art. 135 p.p.s.a. W punkcie 2 sentencji wyroku Sąd orzekł o przyznaniu wynagrodzenia ustanowionemu z urzędu pełnomocnikowi w osobie adwokata, na podstawie art. 250 p.p.s.a. oraz § 2, § 4 ust. 1 i ust. 3 i § 23 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2024 r. poz. 763). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien uwzględnić przedstawione wyżej uwagi i zgodnie z nimi rozstrzygnąć wniosek skarżącego.