II SA/Ol 458/13

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Agnieszka Bińczyk po rozpoznaniu w dniu 5 lipca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku F. W. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi F. W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w "[...]" z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego postanawia odmówić zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych. W odpowiedzi na doręczenie odpisu zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł skarżący – F. W. złożył, na urzędowym formularzu, wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniósł, iż jedynymi stałymi źródłami utrzymania jego i jego żony są renta i emerytura (w części zajęte). Dodał, iż na ich utrzymaniu pozostaje syn, który jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i synem. W rubryce nr 7.1. ("Nieruchomości") wykazał dom o powierzchni "[...]", nieruchomość rolną o powierzchni "[...]" oraz "nieczynny" obiekt szklarniowy, w rubryce nr 10 ("Dochody") – dochód własny z tytułu renty i dochód żony z tytułu emerytury w łącznej wysokości "[...]", natomiast w rubryce nr 11 – "obowiązkowe opłaty co miesiąc": podatek od nieruchomości – "[...]", opłata za energię – ok. "[...]", opłata za wodę – "[...]", opłata za wywóz odpadów – 46 zł, "utrzymanie posesji i ogrodu, domu" – 200 zł, "opał - ogrzewanie" – 300 zł, "opłata RTV "[...]" itd.", "lekarstwa, leczenie" – "[...]" i wyżywienie. W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji finansowej skarżącego i jego rodziny oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez niego oświadczenia, skarżący wezwany został do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych w zakresie odnoszącym się do aktualnego stanu spraw dotyczących przysługujących mu odszkodowań za "[...]" oraz za "[...]", ewentualnych dochodów skarżącego i członków jego rodziny o charakterze okresowym, wydatków mieszczących się pod pojęciem "utrzymanie posesji i ogrodu, domu" poprzez wskazanie ich rodzaju oraz kopii dokumentów potwierdzających aktualną wysokość tych wydatków oraz wydatków na "opał-ogrzewanie" poprzez wskazanie, czy są to wydatki ponoszone obecnie, a jeśli tak – to dodatkowo kopii dokumentów potwierdzających aktualną wysokość tych wydatków. W odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie, skarżący przedłożył pismo procesowe, z którego wynika, iż sprawy dotyczące odszkodowań nie zostały jeszcze rozstrzygnięte, a termin ich zakończenia nie jest skarżącemu znany. Skarżący oświadczył, iż członkowie rodziny nie uzyskują żadnych innych dochodów, poza wykazanymi we wniosku. Podniósł, iż wysokość wydatków "na utrzymanie posesji, ogrodu, domu" wykazana została we wniosku "w najniższej – minimalnej kwocie". Niemożliwe jest natomiast przedłożenie dokumentów potwierdzających wysokość tych wydatków, gdyż "są to narzędzia, środki czystości, nawozy, drobne naprawy, utrzymanie w czystości, wywozy odpadów itd., itd., itd." Odnosząc się do kwestii wydatków na ogrzewanie, skarżący wskazał, iż od maja nie ponosi wydatków na ogrzewanie budynku i nie będzie go ogrzewał do połowy października. Oświadczył, iż w sezonie grzewczym jest to wydatek ok. 4.000-5.000 zł. Aby zgromadzić opał trzeba umiejętnie, racjonalnie i ekonomicznie gromadzić fundusze na jego pozyskanie, zakup i przewóz przez cały rok. Wskazał jednocześnie, iż nie przedłoży żadnego dokumentu potwierdzającego zakup opału, gdyż "nie posiada oryginału i nie występował do osób prywatnych o takowy dokument". Na zakończenie poinformował, iż gdyby potrzebne były informacje i rachunki o innego rodzaju zakupach to będą one niezwłocznie przekazane, jednakże by je uzyskać niezbędne jest wezwanie sądowe lub inny dokument nakazujący. Wskazać należy, iż w świetle art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie ppsa, zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub części, czyli przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonego przepisu wynika, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej ją do otrzymania prawa pomocy. To strona tym samym powinna przekonać rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, że nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla niej obiektywnie niemożliwe. Prawo pomocy jest bowiem instytucją stanowiącą wyjątek od zasady samodzielnego ponoszenia przez strony kosztów postępowania sądowego (art. 199 ppsa). W odniesieniu do opłat sądowych należy zwrócić ponadto uwagę, iż stanowią one rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP, dlatego też może być stosowane tylko w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia obowiązku ciążącego w tym zakresie na danej osobie na współobywateli. Z tego też względu, przesłanki stosowania prawa pomocy powinny być interpretowane w sposób ścisły, bowiem udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa. Mając to na uwadze, za Naczelnym Sądem Administracyjnym wskazać należy, iż przesłanką zwolnienia od kosztów sądowych nie jest "brak jakichkolwiek wolnych środków finansowych (oszczędności) na ich opłacenie, ale niemożność ich wygospodarowania z uzyskiwanych przychodów i posiadanego majątku z uwagi na to, że całość zużywana jest na niezbędne wydatki związane z utrzymaniem strony postępowania i jej rodziny, z których nie można zrezygnować lub czasowo ograniczyć, bowiem są one nieodzowne. Świadczy o tym określenie "konieczne" użyte w odniesieniu do słowa utrzymanie. Przymiotnik "konieczny" w języku polskim oznacza "taki, którego nie da się uniknąć, którego nie można obejść, nieodzowny, nieuchronny, potrzebny, przymusowy" (znaczenie podane za Słownikiem współczesnego języka polskiego - Wyd. Wilga, Warszawa 1996). W pojęciu utrzymania koniecznego nie mieszczą się zatem wydatki, związane wprawdzie z utrzymaniem rodziny na pewnym standardzie (wyższym od minimalnego), ale nieposiadające cechy nieodzowności, nieuchronności. Zachowanie proporcji między prawem strony do sądu a interesem państwa powoduje bowiem konieczność poczynienia przez stronę oszczędności na koszty sądowe poprzez czasową rezygnację z niektórych wydatków, których poniesienie nie jest niezbędne." (zob. postanowienie z dnia 25 sierpnia 2008 r., sygn. akt. II FZ 345/08, http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, iż na ocenę sytuacji materialnej strony ma wpływ nie tylko wysokość jej dochodu, ale również wysokość i przeznaczenie ponoszonych przez nią wydatków. Nie wystarczy zatem wykazanie, iż poniesienie kosztów postępowania sądowego pogorszy sytuację materialną. Strona wykazać powinna, że uiszczenie kosztów tego postępowania spowoduje uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie najniezbędniejszych jej potrzeb, a ponadto, że środki, którymi dysponuje nie dają możliwości poczynienia jakichkolwiek oszczędności, które mogłyby być przeznaczone na ten cel. W warunkach niniejszej sprawy nie sposób uznać, że w sytuacji skarżącego nie istnieje możliwość partycypowania w kosztach sądowych w jakimkolwiek zakresie. W świetle wyjaśnień skarżącego, złożonych w dodatkowym oświadczeniu, stwierdzić bowiem należy, iż nie wszystkie jego wydatki zasługują na miano "obowiązkowych". Ograniczenie zdolności płatniczej w wyniku przeznaczania 200 zł miesięcznie na "utrzymanie posesji, ogrodu, domu", co obejmuje według oświadczenia skarżącego wydatki na "narzędzia, środki czystości, nawozy, drobne naprawy, utrzymanie w czystości, wywozy odpadów itd." (w wykazie zawartym we wniosku ostatnia z wymienionych pozycji stanowi jednak odrębną kategorię: "opłata za wywóz odpadów" – 46 zł) nie może przekładać się na obciążenie ciężarem finansowania kosztów prowadzonych przez skarżącego postępowań sądowych przez Skarb Państwa. Przyjąć bowiem należy, iż ograniczenie wydatków we wskazanym zakresie do w istocie koniecznych, czy też nawet czasowe odstąpienie od ich ponoszenia, nie spowoduje uszczerbku utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego rodziny. Należy wskazać również, iż oszacowane na 300 zł miesięcznie wydatki na "opał - ogrzewanie", jak wynika z wyjaśnień skarżącego, złożonych w dodatkowym oświadczeniu, nie są ponoszone od maja i nie będą ponoszone do połowy października. Oceniając zatem aktualną sytuację finansową skarżącego i jego rodziny, niezasadnym jest uwzględnianie ewentualnego gromadzenia brakujących środków na przyszły sezon grzewczy, szczególnie, że ze względu na mającą nastąpić wypłatę odszkodowań do tego czasu sytuacja skarżącego i jego rodziny może ulec poprawie. Przyjąć natomiast należy, że szybkie ustalenie odszkodowania przez organy administracji jest w interesie skarżącego. Mimo zatem niewysokich dochodów skarżącego i jego rodziny, stwierdzić należy, że nawet przy tych dochodach, po reorganizacji wskazanych wydatków, skarżący jest w stanie zgromadzić obecnie środki pieniężne na partycypowanie w kosztach sądowych w niniejszej sprawie i innych, wszczętych z jego inicjatywy przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Olsztynie, szczególnie, że dotychczas skarżący wielokrotnie korzystał z prawa pomocy, co w sposób znaczący odciążało jego budżet domowy. W tej sytuacji, skoro obecnie jest możliwe poczynienie oszczędności w wydatkach na "utrzymanie posesji, ogrodu, domu" oraz w niewymaganych obecnie wydatkach na "opał - ogrzewanie", które mogłyby być przeznaczone na partycypowanie chociażby w części w kosztach postępowania sądowego, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego rodziny, to stwierdzić należy, że skarżący powinien w tych kosztach partycypować. Uwzględniając zatem wymagane obecnie koszty wszystkich postępowań wszczętych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Olsztynie z inicjatywy skarżącego oraz aktualną sytuację materialną jego i jego rodziny, uznano, że w warunkach niniejszej sprawy, w której jedynym wymogiem dla nadania jej dalszego biegu jest uiszczenie wpisu od skargi w kwocie 100 zł na obecnym etapie postępowania sądowego uzasadniona będzie odmowa zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych. Należy zauważyć jednocześnie, iż na wniosek skarżącego, w razie uwzględnienia przez Sąd skargi, przysługiwać mu będzie od organu administracji zwrot poniesionych kosztów wpisu od tej skargi. W sytuacji zaś, gdy na dalszym etapie postępowania pojawią się koszty, których skarżący nie będzie w stanie uiścić bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, będzie mógł ponownie wystąpić z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w niezbędnym zakresie. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, orzeczono jak w sentencji.