II SA/Ol 588/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tadeusz Lipiński Sędziowie Sędzia WSA Piotr Chybicki Asesor WSA Grzegorz Klimek (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 10 października 2023 r. sprawy ze skargi W. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia [...]r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie (dalej: Kolegium), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 635 – k.p.a.), w związku z art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a pkt 2 oraz ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 – u.ś.r.), po rozpatrzeniu odwołania W. S. (skarżący, strona) od decyzji z dnia 6 marca 2023 r. wydanej przez działającą z upoważnienia Burmistrza Rucianego Nidy Dyrektor Miejsko Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej (organ pierwszej instancji) w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na osobę wymagającą opieki B. S.- utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji będącą przedmiotem odwołania. Zakwestionowana decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych sprawy: W. S. wystąpił w dniu 7 lutego 2023 r. do Miejsko - Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Rucianem Nidzic, z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawną matką B. S. (ur. [...]r.). Decyzją z 6 marca 2023 r. organ pierwszej instancji odmówił stronie przyznania wnioskowanego świadczenia, z uwagi na fakt, iż istnieją wątpliwości co do zakresu sprawowanej opieki. Natomiast jako podstawę odmowy przyznania świadczenia podał art. 17 ust. 1 b u.ś.r. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący podniósł, że "Policja pisze bzdury na jego temat". Wyjaśnił, że nie przeznacza pieniędzy na alkohol, tylko na narzędzia, które są potrzebne do prac remontowych. Sprawuje faktyczną opiekę nad matką i "nie może się nigdzie ruszyć, bo mamusia potrafi się przewrócić z łóżka". W uzasadnieniu własnego rozstrzygnięcia z 28 kwietnia 2023 r. Kolegium wskazało, odnosząc się do stanowiska organu pierwszej instancji o niespełnieniu przesłanki żart. 17 ust. 1b u.ś.r., że od momentu wejścia w życie wyroku Tiybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (OTK-A2014/9/104; LEX nr 1523271), nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmownej na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z Konstytucją RP. Jest to skutek stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny, iż art. 17 ust. 1 b u.ś.r., w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Kolegium argumentowało, że świadczenie pielęgnacyjne, jako forma wsparcia rodziny, nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, lecz tylko do tych z nich, którzy sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czynią to w na tyle dużym - a wynikającym ze stopnia oraz charakteru niepełnosprawności osoby, którą się opiekują – zakresie i rozmiarze, że opieka ta nie pozwala im na podjęcie lub kontynuację zatrudnienia. Przy czym przez rezygnację z zatrudnienia, w znaczeniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., należy rozumieć faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Świadczenie pielęgnacyjne przyznawane jest zatem osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub które są zmuszone do rezygnacji z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) ze względu na konieczność osobistego sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla podopiecznego. Kolegium wskazało, że w sprawie ustalono, że W. S. jest niewątpliwie osobą zobowiązaną do alimentacji wobec matki. Niemniej pamiętać należy, iż B. S. ma jeszcze trzy córki, które nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, dwie z nich mieszkają w niewielkiej odległości od Rucianego Nidy. Nie wiadomo z jakich względów nie pomagają one matce i bratu, który sam jest chory i ma problemy z alkoholem. Z przeprowadzonego wywiadu i zgormadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika bowiem, że W. S. jest chory, ma wyraźne problemy z alkoholem. Co więcej, z akt sprawy wynika, że stosuje przemoc wobec matki, w rodzinie była wszczynana procedura tzw. niebieskiej karty. Sąd Rejonowy wydał postanowienie, w którym zastosował wobec W. S. obowiązek poddania się leczeniu odwykowemu. Przy czym, po pobycie w szpitalu okazało się, że jego stan zdrowia nie pozwala na leczenie odwykowe. Kolegium stwierdziło, że organ pierwszej instancji w prawidłowy sposób ustalił, iż w sprawie istnieją poważne wątpliwości co do sprawowanej faktycznie opieki. Przy czym, zgromadzony przez organ obszerny materiał dowodowy wskazuje, że W. S. ze względu na chorobę alkoholową i swój stan zdrowia nie jest w stanie de facto wykonywać prawidłowo takiej opieki. W związku z tym niespełniona została przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r., co uzasadniało wydanie rozstrzygnięcia odmawiającego stronie przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze wywiedzionej do tut. Sądu na decyzję Kolegium skarżący podniósł, że jest jedyną osobą, która faktycznie sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką bowiem ma taką możliwość. Siostry mieszkają daleko i w ich rodzinach opiekują się osobami niepełnosprawnymi. Opieka nad mamą jest na tyle absorbująca, że nie może podjąć zatrudnienia. Natomiast siostra G. pomaga w opiece nad mamą (zabiegi higieniczne, wyjazd do lekarza, dostarczanie zakupów). Stwierdził, że jego stan zdrowia pozwala na opiekowanie się matką. Dodał, że jego siostry wielokrotnie chciały zabrać mamę do swoich domów, żeby się nią opiekować, jednak mama nie chce wyrazić zgody na opuszczenie swego miejsca zamieszkania. W odpowiedzi na skargę Kolegium, w całości podtrzymując argumentację zawartą w zakwestionowanej decyzji, wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) oraz art. 133 § 1, art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 - p.p.s.a.), sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi, na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie jego wydania. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia może mieć miejsce w sytuacji, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowym podlega prawidłowość zastosowania przez organy administracji publicznej przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność zastosowanej wykładni tych przepisów. Rozpatrując stan faktyczny i prawny niniejszej sprawy Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Wskazać więc należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W art. 17 ust. 1b u.ś.r. stwierdza się, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Co do wykładni przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kolegium zajęło prawidłowe stanowisko przyjmując, że z racji na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, moment powstania niepełnosprawności, o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie stanowi relewantnej przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (zob. wyrok NSA z dnia 23 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 786/21, publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl, CBOSA). Tym samym w aktualnym stanie prawnym, ukształtowanym po wydaniu wskazanego wyroku sądu konstytucyjnego, moment powstania niepełnosprawności nie ma już wpływu na realizację uprawnienia wnioskodawcy do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. Stanowisko organu pierwszej instancji było zatem w tym zakresie oczywiście błędne, na co trafnie zwrócił uwagę organ odwoławczy. Stanowisko organu odwoławczego – w świetle zgromadzonego materiału dowodowego – zasługuje zdaniem Sądu na aprobatę. Na początku rozważań zwrócić jednak należy uwagę na problem występujący w niniejszej sprawie. Otóż opieka, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., winna odbywać się z poszanowaniem godności osoby niepełnosprawnej, z dużą dozą empatii i zrozumienia dla jej sytuacji. Jak zaś wynika z akt administracyjnych sprawy, w rodzinie skarżącego występowało zjawisko przemocy domowej i prowadzone były procedury "Niebieskiej Karty", w tym właśnie w relacji pomiędzy skarżącym a jego matką. W toku postępowania organ pierwszej instancji ustalił, że: "W. S. w od 1 sierpnia 2012 r. do 31 października 2021 r. pobierał świadczenia opiekuńcze na B. S. Komisariat Policji w Rucianem - Nidzie wielokrotnie informował MGOPS w Rucianem - Nidzie, że były przeprowadzane interwencje w domu W. S., że wszczynał awantury domowe i był pod wpływem alkoholu. Przykładem jest pismo z dnia 12 maja 2020 r., gdzie p.o. Komendanta Policji zwraca się z prośbę o "rozważenie cofnięcia świadczeń ze względu na to, że są one niemal w całości przeznaczane na zakup alkoholu przez W. S.". W niniejszym piśmie wskazano, że podjęto kolejną interwencję w rodzinie B. S., gdzie nagminnie dochodzi do libacji alkoholowych z udziałem W. S. i innych mężczyzn. W związku z tym, że W. S. w 2021 r. starał się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na matkę (otrzymał decyzję odmowną od której się nie odwołał), tut. ośrodek badając sprawę uzyskał informację pisemną z dnia 6 października 2021 r. od p.o. Komendanta Komisariatu Policji w Rucianem - Nidzie, że na tamtą chwilę była prowadzona procedura niebieskiej karty, która została założona 25 sierpnia 2020 r. dot. stosowania przemocy W. S. wobec matki. W/w informacja była udzielona również w dniu 24 września 2021 r., przez Przewodniczącego Zespołu Interdyscyplinarnego Gminy Ruciane - Nida (pismo w załączeniu do decyzji), poinformował tut. MGOPS, że wobec w/w na przestrzeni ostatnich 10 lat była wszczynana procedura Niebieskiej Karty. Procedura ta została wszczęta w dn. 25 sierpnia 2020 r., osobą doznającą przemocy była B. S. (matka W. S.), a osobą stosującą przemoc był W. S.. Badając aktualną sprawę, pracownik działu świadczeń rodzinnych, jak wynika z notatki służbowej z dnia 7 lutego 2023 r. odbył rozmowę z P. P., tj. dzielnicowym Komisariatu Policji w Rucianem - Nidzie. Podczas rozmowy dzielnicowy poinformował pracownika, że często widzi W. S. pod wpływem alkoholu. Przedstawił również obawy związane z przyznaniem w/w świadczenia pielęgnacyjnego z racji tego, że pieniądze będą przeznaczane w głównej mierze na alkohol, a co za tym idzie ponownie rozpoczną się częste interwencje policji związane z awanturami domowymi (pismo w załączeniu). Z informacji z dnia 9 lutego 2023 r. Starszego Sekretarza Sądowego III Wydziału Rodzinnego i Nieletnich Sądu Rejonowego w Piszu wynika, że Sąd Rejonowy w Piszu III Wydział Rodzinny i Nieletnich 19 kwietnia 2022 r. wydał postanowienie, w którym zastosował wobec W. S. obowiązek poddania się leczeniu odwykowemu w stacjonarnym zakładzie lecznictwa odwykowego i poddał pod nadzór kuratora sądowego. Na dzień sporządzania pisma w/w nie podjął leczenia odwykowego - nie zgłosił się na żaden z wyznaczonych terminów leczenia". W takiej sytuacji należałoby się zatem w ogóle zastanowić, czy skarżący jako kandydat na opiekuna osoby niepełnosprawnej byłby w stanie się tego zadania podjąć bez szkody dla podopiecznej, i czy czynności wykonywane przez niego można by uznać za opiekę, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zakładając nawet, że przemoc domowa więcej by się nie powtarzała, to i tak świadczenie pielęgnacyjne nie mogło zostać przyznane skarżącemu z innego powodu. Pojęcie opieki, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., utożsamiać należy bowiem ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiało by się odbyć ze szkodą dla niej. Tymczasem zakres opieki sprawowanej przez skarżącego oraz poszczególne czynności wykonywane w jej ramach (robienie kolacji, podawanie leków, robienie prania i zakupów, zmiana pościeli, rozpalanie w piecu) nie są na tyle angażujące, aby strona nie mogła podjąć choćby nawet częściowego zatrudnienia. Ograniczają się one bowiem jedynie do wspomagania matki w prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego – do czego swoją drogą skarżący zobligowany jest jako członek tego gospodarstwa. Natomiast część obowiązków względem matki skarżącego wykonuje jego siostra G., co skarżący sam podał w skardze. Wynika z tego, że skarżący nie musi wykonywać względem matki takich zabiegów opiekuńczych, które wymagałyby jego stałej obecności i nieustannego zaangażowania. Mogą być one bowiem realizowane także w warunkach zatrudnienia. Z powyższego bezspornie wynika, że zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącego nad niepełnosprawną matką jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasowym. Jest to możliwie zwłaszcza przy pomocy rodzeństwa. Matka skarżącego ma jeszcze trzy córki, które są emerytkami i nie posiadają orzeczenia o niepełnosprawności. Wśród osób zobowiązanych do alimentacji po stronie żadnej z nich nie ma przeszkody, która świadczyłaby o niemożności wywiązania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego – mającej charakter obiektywny, niezależny od woli tych osób. Podkreślić należy, że obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną. Zatem, jeżeli pozostałe dzieci B. S. z subiektywnych względów nie mogą sprawować osobistej opieki nad matką, to nie ma przeszkód, aby opiekę taką sprawowało jedno z nich, a koszty związane z opieką (jako ekwiwalent za rezygnację przez nią z prowadzenia gospodarstwa rolnego) pokrywane były przez pozostałe rodzeństwo, w ramach ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego. System świadczeń rodzinnych został tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy. W ocenie Sądu, zebrany materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącego opieką nad matką, a niepodejmowaniem zatrudnienia nie istnieje taki związek. Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika, że matka skarżącego posiada znaczny stopień niepełnosprawności i jest niesamodzielna w licznej ilości sfer życia, ale nie sposób przyjąć, aby skarżący z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje, opiekując się matką, rzeczywiście nie mógł podjąć żadnego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką. Ustalenia poczynione w tym zakresie znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu. W takim stanie rzeczy, w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, brak było podstaw do uwzględnienia skargi, wobec czego Sąd zobligowany był do jej oddalenia na podstawie art. 151 p.p.s.a. Na podstawie art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 p.p.s.a. sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym.