II SA/Ol 618/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk po rozpoznaniu w dniu 28 sierpnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku D. S. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi D. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" r. Nr "[...]" w przedmiocie specjalnego zasiłku opiekuńczego postanawia odmówić ustanowienia dla skarżącej adwokata. WSA/post.1 - sentencja postanowienia D. S., skarżąc decyzję odmawiającą przyznania jej specjalnego zasiłku opiekuńczego, złożyła wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Skarżąca podała, iż prowadzi gospodarstwo domowe z mężem i sześciorgiem uczących się dzieci. Miesięczny dochód rodziny, pochodzący z renty męża (w zał. kopia decyzji - k. 7 akt), potrącanych z niej alimentów i świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wynosi 3970 zł netto i w całości jest wydawany na utrzymanie. Według oświadczenia, jedyny majątek stanowi współwłasność w 3/28 części domu o pow. 80 m2. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie powołując się na fakty znane referendarzowi z urzędu (z postępowań z wniosków o przyznanie prawa pomocy w sprawach o sygn. akt II SA/Ol 298/14 i II SA/Ol 299/14), wezwał skarżącą do złożenia w terminie 7 dni: 1) oświadczenia a) wyszczególniającego składniki majątku nieruchomego posiadanego przez członków gospodarstwa domowego (w tym też gruntu, o którym mowa w następnym podpunkcie), z uwzględnieniem ich powierzchni i lokalizacji, b) podającego tytuł prawny do gruntu/-ów pod domem i pod budynkami gospodarczymi (stodoła, chlew i szopa o łącznej powierzchni 257 m2), c) objaśniającego, dlaczego owe budynki oraz mieszkanie w G. nie zostały zadeklarowane w przedmiotowym wniosku, d) podającego przyczynę niewykorzystywania tegoż mieszkania w celu pozyskania źródła dochodu (np. z tytułu najmu) lub ostatecznie jego sprzedaży, e) wyjaśniającego, czy środki pieniężne pochodzące z odprawy mieszkaniowej, wypłaconej mężowi w lutym 2011 r. w kwocie 402.672,44 zł, pozostają nadal w jakiejkolwiek części w dyspozycji rodziny, a jeśli tak - to jaka jest ich kwota i przeznaczenie; 2) wyciągów z rachunków bankowych posiadanych przez członków rodziny z okresu ostatnich trzech miesięcy, a w przypadku nieposiadania rachunków bankowych przez któregokolwiek członka rodziny - pisemnego oświadczenia o nieposiadaniu przez daną osobę jakichkolwiek rachunków bankowych oraz dacie ich likwidacji w okresie ostatnich dwóch lat. Udzielając odpowiedzi w zakresie pkt 1 a-d skarżąca stwierdziła: "w chwili obecnej nie posiadają żadnego dokumentu własności/współwłasności co do gospodarstwa rolnego C. - jest sprawa w toku od wrzesień 2009r (...) o Dział Spadku (...) - jest 11tu spadkobierców - zniesienie współwłasności. Lokal mieszkalny w G. to do kapitalnego remontu - i oddam go dzieciom. My przez Polskie Sądy od 2006r nie możemy nic czynić z majątkiem 3/28 po matce (teściowej)". W kwestii określonej w pkt 1 e oświadczyła: "odprawę mieszkaniową otrzymał żołnierz zawodowy J. S. - to jego dobro osobiste - ja nie mam prawa do tychże pieniędzy - wydał je na remont mieszkania i sporządził testament". W odpowiedzi na żądanie z pkt 2 stwierdziła: "ja rachunków bankowych nie posiadam i nikt mi nie wydaje - zrezygnowałam na zawarciu umowy - na rachunek wpływają świadczenia rodzinne; 1150zł/miesięcznie świadczenia alimentacyjne, 2000zł świadczenia z FA. - z tego co mogę to mąż nie ma rachunku, a dzieci dorosłe jeśli mają to ich sprawa, ja do nich rachunków nie mam dostępu." Następnie postanowieniem z dnia 1 lipca 2014 r. Referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu postanowienia referendarz sądowy wskazał, że informacje przedłożone przez skarżącą nasuwają zastrzeżenia co do rzetelności złożonych oświadczeń i uniemożliwia ocenę rzeczywistych możliwości płatniczych, stojąc na przeszkodzie przyjęciu w sposób nie budzący wątpliwości, że skarżąca nie posiada i nie jest w stanie zdobyć środków na usługę adwokacką. Skarżąca wniosła sprzeciw od ww. postanowienia referendarza. Wskazała, że opiekuje się niepełnosprawnym mężem. Podniosła, że jej jedynym dochodem jest kwota 50 zł tytułem alimentów od małżonka. Od dnia 1 lipca 2013 r. utraciła świadczenie pielęgnacyjne, a inne dochody wymienione w postanowieniu referendarza sadowego nie są jej majątkiem, ani nie stanowią współwłasności małżeńskiej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Ponieważ z mocy art. 239 pkt 1 lit. a) ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270; w skrócie p.p.s.a.), strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, zakres rozpatrzenia przedmiotowego wniosku ogranicza się do kwestii ustanowienia adwokata. Stosownie do treści art. 260 p.p.s.a, w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z tym, iż sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpatrzeniu. Stosownie do treści art. 245 § 2 w związku z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie dla niej profesjonalnego pełnomocnika następuje wówczas, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, następuje przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, które obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika (art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Z treści przytoczonych wyżej przepisów wynika zatem, że spełnienie przesłanek określonych w tych unormowaniach obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Jednak obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji, w której wnioskodawca uprawdopodobni brak środków na poniesienie jakichkolwiek, czy też pełnych kosztów postępowania. Tym samym to na stronie postępowania spoczywa ciężar wykazania, że w sprawie występują przesłanki uzasadniające uwzględnienie jej wniosku i przyznanie prawa pomocy. Składając formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, strona powinna zatem prawidłowo go wypełnić i uzasadnić, podając precyzyjne informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie możliwości finansowych wnioskodawcy. W sytuacji zaś, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się, w ocenie Sądu, niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), strona zobowiązana jest przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527). Należy przy tym podkreślić, iż przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Jak stwierdził bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. (sygn. akt FZ 478/04), opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Jednakże ocena zdolności płatniczych nie sprowadza się tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada majątek oraz czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 roku , sygn. akt GZ 71/04). W niniejszej sprawie D. S. wniosła o przyznanie prawa pomocy polegającym na ustanowieniu adwokata w sprawie z jej skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 7 kwietnia 2014 r. w przedmiocie specjalnego zasiłku opiekuńczego. Zatem wnioskodawczyni powinna wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Tymczasem stwierdzić należy, że postępowanie wyjaśniające związane z sytuacją majątkową skarżącej uwidoczniło nierzetelność zawartego we wniosku oświadczenia o majątku. Skarżąca pominęła fakt, iż współwłasność obejmuje nie tylko dom o pow. 80 m², lecz gospodarstwo rolne, w tym budynki gospodarcze o łącznej powierzchni 257 m², oraz nie zadeklarowała własności mieszkania w G. W ocenie Sądu skarżąca nie wyjaśniła także w sposób wyczerpujący kwestii odprawy mieszkaniowej wypłaconej w 2011 r. Jak wynika z uzasadnień postanowień Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 15 listopada 2011 r. "[...]" i Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 grudnia 2011 r. "[...]", znanych sądowi z urzędu (Centralna Baza Orzeczeń i Informacji o Sprawach Naczelnego Sądu Administracyjnego), mężowi skarżącej przyznana została odprawa mieszkaniowa w kwocie 402.672,44 zł, o której wypłatę wystąpił na posiadany wspólnie ze skarżącą rachunek bankowy. Mimo wezwania skarżąca nie podała, jaka część tych środków pozostaje w dyspozycji rodziny (twierdzenie skarżącej o braku prawa do tych środków, objętych jak się zdaje testamentem męża, nie znajduje prawnej podstawy i nie jest przekonujący). Nie został też przedstawiony wyciąg z rachunku bankowego, który posiada skarżąca (oczywistym jest, iż rezygnacja ze stałego wysyłania wyciągów przez bank nie stoi na przeszkodzie uzyskaniu wydruku z konta w razie potrzeby) ani też wyciągi z rachunków bankowych posiadanych przez pozostałych członków gospodarstwa domowego bądź oświadczenie o ich nieposiadaniu przez poszczególne osoby. W tym względzie wymaga odnotowania, iż jak wynika z uzasadnienia postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 28 listopada 2012 r., sygn. akt II SA/Ol 485/12, (Centralna Baza Orzeczeń i Informacji o Sprawach Naczelnego Sądu Administracyjnego), w 2012 r. również niektóre z dzieci skarżącej posiadały rachunki bankowe. W sprawie przyjąć należy, że skarżąca odpowiadając na wezwanie referendarza sądowego, nie udzieliła pełnych wyjaśnień, umożliwiających zbadanie faktycznej sytuacji finansowej rodziny, bowiem nie przesłała żądanych dokumentów i oświadczeń, w tym przede wszystkim wyciągów z posiadanych przez nią i jej dzieci rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy. W związku z powyższym, należy stwierdzić, że wezwanie z dnia 12 czerwca 2014 r. nie zostało przez skarżącą wykonane w sposób należyty, zaś niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia i dodatkowych dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W ocenie Sądu złożone wyjaśnienia skarżącej nie pozwalają na stwierdzenie, iż jej sytuacja materialna i finansowa faktycznie uniemożliwia poniesienie kosztów sądowych, nie powodując uszczerbku w wydatkach na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb. Z treści przepisów art. 246 § 1 pkt 2 i art. 252 § 1 p.p.s.a. wynika jednoznacznie, że Sąd musi dysponować precyzyjnymi danymi dowodzącymi istnienia ustawowych przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Uwzględniając zatem treść cytowanych wyżej przepisów, należy stwierdzić, że rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania prawa pomocy zawsze zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę. Tymczasem skarżąca na wezwanie referendarza sądowego nie przedłożyła żadnych dokumentów. Tym samym, nie jest możliwa ocena rzeczywistych zdolności płatniczych jej i jej rodziny. Nieprzedłożenie tych dokumentów nie pozwala przyjąć w sposób nie budzący wątpliwości, że skarżąca i jej dzieci nie posiadają na tych rachunkach środków pieniężnych, które mogłyby posłużyć do sfinansowania kosztów postępowania w niniejszej sprawie bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla ich rodziny. Zaznaczyć przy tym trzeba, iż w przypadku ubiegania się o przyznanie prawa pomocy, nie wystarczy wykazanie, iż poniesienie kosztów postępowania sądowego pogorszy sytuację materialną strony. Strona wykazać powinna, że posiadane środki są tak skromne, że uiszczenie kosztów tego postępowania spowoduje uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie najniezbędniejszych jej potrzeb, a ponadto, że środki, którymi dysponuje nie dają możliwości poczynienia jakichkolwiek oszczędności, które mogłyby być przeznaczone na ten cel. Należy także podkreślić, iż osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna mieć świadomość, że domagając się przyznania tego prawa musi uprawdopodobnić okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku. Przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających wniosek leży zatem w interesie strony. Skoro zaś w niniejszej sprawie skarżąca uchyliła się od przedstawienia żądanych w trybie art. 255 p.p.s.a. dowodów, to powinna liczyć się z oceną, że brak będzie podstaw do uznania jej twierdzeń i oświadczeń za uprawdopodobnione. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009r., sygn. akt I OZ 744/09, LEX nr 552404). Biorąc powyższe pod uwagę, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Sąd postanowił jak w sentencji